Gaztela eta Leon

Wikipedia, Entziklopedia askea
Gaztela terminoaren beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Gaztela (argipena)»
Gaztela eta Leongo Autonomia Erkidegoa
Comunidad Autónoma de Castilla y León
Flag of Castile and León.svg
Gaztela eta Leongo bandera
Escudo heráldico de Castilla y León.svg
Gaztela eta Leongo armarria
Castilla y Leon in Spain (including Canarias).svg
Geografia
HiriburuaEz aitortuta
41°45′16″N 4°46′55″W
Hiririk handienaValladolid
Azalera94.223
Punturik altuenaTorre Cerredo
MugakideakMadrilgo Erkidegoa, Galizia, Asturiasko Printzerria, Kantabria, Euskal Autonomia Erkidegoa, Errioxa, Aragoi, Gaztela-Mantxa, Extremadura, Portugal eta Portugal
Administrazioa
PresidenteaAlfonso Fernández Mañueco (PP)
Gaztela eta Leongo presidenteaJuan Vicente Herrera Campo (en) Itzuli
LegebiltzarraGaztela eta Leongo Gorteak
Demografia
Biztanleria2.418.694 (2018)
Dentsitatea25,67 bizt/km²
Hizkuntza ofizialak
Ekonomia
BPG nominala53.988.901.000 € (2014)
BPG per capita21.727 € (2014)
Historia
Sorrera data: 1983
Bestelako informazioa
Ordu eremua
jcyl.es

Gaztela eta Leon[1] (gaztelaniaz: Castilla y León) Espainiako iparraldeko autonomia erkidego bat da. Izan ere, hedaduraz erresuma horretako autonomia erkidegorik handiena da, 94.223 kilometro koadro baititu; biztanle dentsitate txikia du, ordea, 2.424.395 biztanle baitzituen 2017. urtean.

Erkidegoa sortzen da Leongo Erresuma eta Gaztelakoa osatzen zituzten lurraldeen bat egite modernotik. 9 probintzia osatzen dute eskualdea, 3 Leongoak (León, Zamora eta Salamanca) eta 6 Gaztelakoak (Palentzia, Valladolid, Ávila, Segovia, Burgos eta Soria). Gaztela Zaharra, 1983 arte, Kantabria eta Errioxak ere osatzen zuten.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Datu orokorrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaztela eta Leongo ibairik garrantzitsuenak Duero eta Ebro dira, lehenengoa erkidegoa ekialdetik mendebaldera gurutzatzen duena Portugalerantz: Soria, Burgos, Valladolid, Zamora eta Salamncako probintziak zeharkatzen ditu. Ebro ibaia Burgosetik baino ez da igarotzen.

Lurraldearen zati handienean, erdialdean, Meseta zabaltzen da 800 metro batez besteko altueran. Periferian, bestela, mendiguneak kokatzen dira: Iparraldean Kantauriar mendikatea, hegoaldean Erdialdeko Sistema (mendebaldean Gatako mendilerroa, Sierra de Francia, Béjarreko mendilerroa eta Gredoskoa, eta ekialdean Ávilako mendilerroa, Guadarrama, Somosierra eta Ayllón), ekialdean Iberiar sistema eta ipar-mendebaldean Galizia-Leongo mendigunea.

Mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaztela eta Leonek mugakide hauek ditu:

Probintziak eta hiriburuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerri nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Literatura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaztelaniazko idazle klasikoak eman izan ditu lurralde honek historian zehar, besteak beste Iñigo López de Mendoza "Marqués de Santillana", Jorge Manrique, Teresa Ávilakoa eta Joan Gurutzekoa, eta inspiratu ditu beste batzuk, Fernando de Rojas ("La Celestina") edo "El Cantar del Mío Cid" eta "El Lazarillo de Tormes"-en egile ezezagunak.

XIX. mendetik aurrera, José Zorrilla, Miguel Delibes, Carmen Martín Gaite eta Jorge Guillén. Bertako paisaiek inspiratu zituzten Gustavo Adolfo Bécquer, Juan Ramón Jiménez edo Antonio Machado bezalakoak.

Musika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Celtas Cortos, Café Quijano, Los Flechazos, La Musgaña, Nuevo Mester de Juglaría, Greta y los Garbo, Arizona Baby bertako musika talde ezagunen artean daude.

Hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaztela eta Leongo hizkuntza nagusia gaztelania da. Izan ere, lurralde horren ipar-ekialdean sortu zen, aditu gehienen ustez, eta izena ematen dio hizkuntzari.

Badira bertako beste mintzaira gutxitu batzuk ere, ofizialak izan gabe: Leongo mendebaldeko Bierzo eskualdean, galizieraren dialektoak hitz egiten dira. Leon, Zamora eta Salamancako probintzietako inguru batzuetan, bestalde, leonera ere mintzatzen da (asturierari lotutako mintzaira). Salamancako probintziaren hegoaldean, badira extremadureraren hiztunak. Azkenik, Trebiñuko Konderrian euskal hiztunak bizi dira, eta ikastola bat dago Argantzongo herrian.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]