Gottfried Wilhelm Leibniz

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Gottfried Wilhelm Leibniz
Christoph Bernhard Francke - Bildnis des Philosophen Leibniz (ca. 1695).jpg
Bizitza
Jaiotza Leipzig1646ko uztailaren 1a
Herrialdea  Germaniako Erromatar Inperio Santua
Talde etnikoa alemaniarra
Heriotza Hannover1716ko azaroaren 14a (70 urte)
Hobiratze lekua Neustädter Kirche, Hannover
Familia
Aita Friedrich Leibniz
Ama Catharina Schmuck
Ezkontidea(k) ezkongabea
Hezkuntza
Heziketa Leipzigeko Unibertsitatea
(1661 - 1666) : filosofia, zuzenbide
Jenako Unibertsitatea
(1663 - 1663)
University of Altdorf
(1666 - 1667)
Hezkuntza-maila Artean graduatua
Master of Artsa
Bachelor of Lawsa
habilitationa
Zuzenbiden Doktorea
Tesi zuzendaria Jakob Thomasius
Christiaan Huygens
Erhard Weigel
Bartholomäus Leonhard Schwendendörffer
Hizkuntzak latina
alemana
frantsesa
italiera
ingelesa
nederlandera
hebreera
Irakaslea(k) Jakob Thomasius
Ikaslea(k) Jakob Bernoulli
Johann Bernoulli
Christian Wolff
Jarduerak
Jarduerak matematikaria, legelaria, fisikaria, filosofoa, diplomazialaria, historialaria, liburuzaina, musikologoa, zientzialaria, idazlea, musikaren teorikoa eta Christian apologeticsa
Lantokia(k) LeipzigHannoverAltdorf bei NürnbergBerlinViena eta Wolfenbüttel
Lan nabarmenak integral calculus
Jasotako sariak
Influentziak Platon, Blaise Pascal, Giordano Bruno, Tomas Akinokoa, Thomas Hobbes, Aristoteles, Christiaan Huygens, Maimonides, Konfuzio, Francisco Suárez, Nikolas Kusakoa, Nicolas Malebranche, Jakob Bernoulli, Baruch Spinoza, René Descartes, Agustin Hiponakoa, Jakob Thomasius, Anselmo Canterburykoa, Nicolás Steno, Erhard Weigel, Comenius, Plotino, Ramon Llull, Hipatia Alexandriakoa, Pierre Gassendi, Giovanni Pico della Mirandola, Joan Duns Eskoto, Jacques Bénigne Bossuet eta Ibn Tufail
Kidetza Prusiako Zientzien Akademia
Royal Society
Frantziako Zientzien Akademia
Zientzien Pontifize-Akademia
Mugimendua arrazionalismoa
Sinesmenak eta ideologia
Erlijioa Luteranismoa
Leibnitz signature.svg

Gottfried Wilhelm Leibniz (Leipzig, 1646ko uztailaren 1a - Hannover, 1716ko azaroaren 14a) alemaniar matematikari, filosofo, teologo, idazle eta politikaria izan zen, arrazionalismoaren ordezkari nagusietarikoa. XVII. mendeko alemaniar filosofo ospetsuenetakoa izan zen, eta mundu osoan inoiz izan den pentsalaririk handienetakoa. Gehienbat latinez, frantsesez eta alemanez idatzi zituen bere lan ugariak.

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gottfried Wilhelm Leibniz Leipzigen ikusi zuen argia 1646an. Azkarra zen oso eta bere jakinmina aseezina zela zioten irakasleek. 12 urte zituela, latinez hitz egiten zekien, grekoa ulertzeko gauza zen eta Aristoteleren filosofia ezagutzen zuen. 1661ean, Zuzenbidea ikasten hasi zen bere jaioterriko unibertsitatean. 1663an tesia aurkeztu zuen, Disputatio metaphysica de principio individui izenburuarekin. Urte berean matematika ikasten hasi zen Jenako Unibertsitatean Erhard Weigelekin. 1664an filosofia irakasten hasi zen; zuzenbidearen printzipioek filosofiarekin eta Unibertsoaren orekarekin zerikusi zuzena dutela defendatu zuen garai hartan.[1]

1666an, kalkulu diferentzialari buruzko De arte combinatoria obra argitaratu zuen. Giza pentsamenduen alfabeto berria sortzen ahalegindu zen, horren konbinazioa arrazoiaren adierazpide guztien jatorria zela uste baitzuen. Urte berean, Leipzigeko Unibertsitateak Zuzenbideko doktoretza ukatu zion, gazteegia zela-eta; Leibnizek Altdorfeko Unibertsitatera jo, eta bertan eskuratu zuen doktoretza.

Altdorfen eskaini zioten katedra errefusaturik, 1667tik aurrera politikaren zereginetan trebatu zen Johann Christian von Boyneburgen laguntzaile gisa. 1672an, Parisa bidali zuten, Luis XIV.a konbentzitzera Alemania inbaditu ez zezan. Nahiz eta zeregin hartan kale egin, Nicolas Malebranche, Antoine Arnauld eta pentsalari kartesiarrekin harremanetan hasteko aukera izan zuen Parisen. Halaber, hiri berean ezagutu zituen Christiaan Huygensen eta garaiko matematikaren teoriarik garrantzitsuenak. 1673an, Londresera joan zen. Han ere filosofo, matematikari eta zientzilari asko ezagutu zituen eta Royal Society elkarteko kide egin zuten. Alabaina, hantxe aurkeztu zuen batuketak, kenketak, biderketak eta zatiketak egiten zituen kalkulagailua, Blaise Pascalek asmatu zuena baino osotuagoa.[1]

1676an, kalkulu infinitesimala deskubritu zuen, nahiz eta Isaac Newtonek urte batzuk lehenago deskribatu izan ideia hori. Horrek berebiziko iskanbila sortu zuen Newtonen eta Leibnizen jarraitzaileen artean. Leibnizi plagioa egin izana egotzi bazioten ere, 1684an argitaratu zuen Maximoak eta minimoak determinatzeko metodo berria liburuak zabalpen handia izan zuen garaiko zientzilarien artean.[1]

1676tik aurrera, Hannoverko dukearen laguntzaile izan zen eta haren liburutegi bikainaren ardura izan zuen urte askotan. 1700. urtean Londresko Royal Society elkartearen ereduan oinarrituz, Berlingo Zientzi Akademia sortzeko ahaleginetan hartu zuen parte eta bertako lehen lehendakaria izatea lortu zuen. Urte berean, Parisko Zientzia Akademiako kide izendatu zuten Newtonekin batera, frantziarrak ez ziren lehen bi kideak izanik. Aldaketa politikoak tartean zirelarik, babesleen sostengua galdu egin zuen bere bizialdiaren azken urteetan. Denek baztertuta eta ia ahazturik zutela, Hannoverren hil zen 1716an.[1]

Leibnizen filosofia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zenbait ideia nagusi biltzen dira Leibnizen filosofian, besteak beste, harmonia, jarraitasuna eta unibertsalitatea. Dena den, Leibnizen dotrinan bost oinarri dira funtsezkoenak:

  1. dena da jarraitua;
  2. beti dago edozein izate edo gertaera azaltzeko adina arrazoi;
  3. monada gaiez (norbanakotasun metafisikoez edo arimez) osatua da dena;
  4. sustantzien komunikazioa eta, oro har, monaden arteko erlazioa aurrez ezarritako harmoniaren hatsapenak agintzen du;
  5. adimena borondatearen edo sentimenduaren gainetik nagusitzen da;
  6. mundu honetan gaizkia badago ere, izan daitekeen mundurik onena da hau.

Ez zuen bere pentsaeraren adierazpen sistematikorik utzi, bai ordea eskutitz, saiaera, memorandun eta idatzi ugari. Lan aipagarriak ditu, besteak beste:

  • Metafisikaren diskurtsoa (1686)
  • Izadiaren sistema berria (1695)
  • Izpiritu unibertsal baten dotrinari buruzko gogoetak (1697)
  • Jainkoaren ontasunaren, gizakiaren askatasunaren eta gaizkiaren jatorriaren gaineko teodizea saioak (1710)
  • Monadologia (1714 inguruan)
  • Arrazoian oinarrituriko izadiaren eta graziaren hastapenak (1719)
  • Giza adimenari buruzko entseiu berriak (Leibniz hil ostean argitaratua, 1765ean); Imanol Unzurrunzagak euskaratua (Klasikoak, 1996)[2]

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d   Gottfried Wilhelm Leibniz, elhuyar zientzia eta teknologia, CC-BY-SA 3.0 lizentzia, aldizkaria.elhuyar.eus, http://aldizkaria.elhuyar.eus/albisteak/gottfried-wilhelm-leibniz/. Noiz kontsultatua: 2018-3-7 .
  2.   Leibniz, Gottfried Wilhelm, Giza adimenari buruzko entseiu berriak, Klasikoak, 1996, ehu.eus, https://www.ehu.eus/ehg/klasikoak/jaitsi?id=41&f=pdf. Noiz kontsultatua: 2018-3-7 .
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Gottfried Wilhelm Leibniz Aldatu lotura Wikidatan