Gripe

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Ohar medikoa
Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Gripe
3D Influenza virus.png
Deskribapena
Mota gaixotasun biriko kutsakor
Arnas gaixotasun
Espezialitatea familia-medikuntza, Pneumologia
Gaixotasun infekzioso
Arrazoia(k) Ortomixobirus
Sintoma(k) Sukarra, errinorrea, Mialgia, Buruko mina
nekea
Patogenoaren transmisioa aire bidezko kutsadura
Identifikatzaileak
DiseasesDB 6791
MedlinePlus 000080
eMedicine 000080
MeSH D007251
Disease Ontology ID DOID:8469
Gripearen birusa, mikroskopio elektronikoan ikusita

Gripea edo influenza gaixotasun infekziosoa da, jatorri birikoa duena[1]. Sintomak arinak edo larriak izan daitezke[2]. Sintomarik ohikoenak sukar altua, mukia sudurrean, eztarri minbera, giharretako mina, buruko mina, eztula eta nekea dira[1]. Sintoma hauek, tipikoki, birusarekin kutsatu eta bi egunera hasi ohi dira eta, normalki, astebete baino gutxiago irauten du[1]. Eztulak, hala ere, bi aste edo gehiago iraun ditzake[1]. Umeengan goragalea eta botaka gerta daiteke, baina ez da ohikoa helduengan[3]. Goragalea eta botaka egitea ohikoa izan daiteke gastroenteritisa aldi berean ematen bada; honi, askotan, "urdaileko gripea" edo "24 orduko gripea" deitzen zaio, baina izen okerra da[3]. Gripearen ondorioz bestelako arazo batzuk sor daitezke, hala nola birusek sortutako pneumonia, bakterioek sortutako pneumonia, sinusitisa, eta lehenago existitzen ziren beste osasun-arazo batzuk okertzea, batez ere asma edo bihotz-gutxiegitasuna[2][4].

Pertsonengan eragina duten gripe birus motak A Mota, B Mota eta C mota deitzen dira[4]. Normalki, birusa airetik hedatzen da eztul eta doministikuen bidez[1]. Uste denez, distantzia laburretan gertatzen den kutsatzea da[5]. Birusak dituzten gainazalak ukitzen ere hedatu daiteke, ondoren ahoa edo begiak ukitzen baditugu[2][5]. Pertsona batek beste norbait kutsatu dezake sintomak erakutsi aurretik eta bitartean. Kutsatzea eman den edo ez ikus daiteke eztarria, txistua edo sudurrak aztertuz. Test azkar batzuk eskuragarri daude; hala ere, aukerak daude kutsakorrak izateko test horietan emaitza negatiboa lortuta ere. Birusaren RNA detektatzen duen polimerasa bidezko kate-erreakzio bat erabiltzea zehatzagoa da.

Eskuak ondo garbitzeak birusaren hedapena aukerak murrizten ditu. Aurpegi-babesa eramatea ere erabilgarria da. Arrisku larrian egon daitezkeenentzat Munduko Osaskun Elkarteak urteroko gripearen aurkako txertoa gomendatzen du. Txerto hau efektiboa da gripearen hiru edo lau moten aurka. Normalki ondo toleratzen da. Txertoa urtero egiten da, eta urte batean sortutakoa ez du zertan izan behar baliagarria hurrengo urtean, birusen eboluzioa oso azkarra baita. Birusen aurkako sendagaiak, adibidez oseltamivir neuroaminidasa inhibitzailea erabili izan dira gripea tratatzeko. Bestelako osasun arazorik ez duten gaixoengan sortzen dituen onurak ez dira sortzen dituen kalteak baino handiagoak. Bestelako osasun arazoak dituzten pertsonengan ez du hobekuntzarik ematen.

Gripea mundu osoan zehar hedatzen da urteroko zikloetan, hiru eta bost milioi kasu larrirekin eta 250.000 eta 500.000 arteko hilkortasunarekin. Ipar zein Hego hemisferioko latituderik altuenetan agerraldiak batez ere neguan izaten dira, ekuatoretik gertu dauden eremuetan urteko edozein sasoian gertatzen diren bitartean. Heriotzak batez ere gazteen artean, zaharren artean eta osasun arazoak dituztenen artean gertatzen dira. Gripearen agerraldi masiboak edo pandemiak ez dira ohikoak. XX. mendean hiru pandemia gertatu dira: 1918ko gripe pandemia edo espainiar gripea (~50 milioi hildako), 1957ko Asiako gripe pandemia (bi milioi hildako) eta 1968ko Hong Kongeko gripe pandemia (bi milioi hildako). Munduko Osasun Elkartek A/H1N1 gripearen agerraldiari pandemia izaera eman zion 2009ko ekainean. Gripearen birusak gizakia ez ezik, hegaztiak eta beste ugaztunak ere infektatzen ditu.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gripearen aipamenik zaharrena Hipokrates-ek egin zuen, duela 2.400 urte inguru, gaitz honen sintomak deskribatu zituenean. XIX. mendearen erdialdean gaur egungo izena eman zitzaion gaitzari, aurreko mendeetan izurrite latzak Asian, Europan eta Afrikan gertatu baziren ere.

Aro modernoaren pandemiarik gogorrena, dudarik gabe, gripe espainiarra deitutakoak sortu zuen, 1918-1919 bitarteko urteetan. Izurrite horren ondorioz 50 eta 100 milioi arteko gizon-emakumeak hil ziren mundu osoan, eta pandemia hori XIV. mendean Europa eta Asia astindu zituen Izurri Beltzarekin alderatuta izan zen. Hilkortasun handiko pandemia izan zen, aparteko birulentzia zuen birus batek eragindakoa.

Geroztik bi pandemia nagusi gertatu dira, aurrekoaren aldean askoz leunagoak: 1957. urteko gripe asiarra eta 1968. urteko Hong Kong-eko gripea. Gaur egun (2009. urtean) pandemia berri baten atarian gaude, H1N1 birusak (A gripearen eragilea) sortutakoa; 2009ko martxoan hasi zen izurrite berri hau Mexikon, eta hilabete gutxitan mundu osora zabaldu zen. Hilkortasun tasa txikia badu ere, gripe hau erraz kutsatzen da, ume eta gazteen artean batez ere.

Eragilea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gripearen eragilea Ortomixobirusen taldeko birusa da. Birus hauek RNA dute material genetiko gisa, kapside helikoidal batek babesten duena.

Hiru dira gripea eragiten duten ortomixobirusak: Influenzabirus A, Influenzabirus B eta Influenzabirus C. Hirurek gizakiaz gain beste ugaztun batzuek ere infekta ditzakete.

Hiru birus mota hauek berezko ezaugarria dute, birusen artean oso ohikoa ez dena: material genetikoa 7 edo 8 zatitan dago zatikatuta, hots, ez du zati bakarra osatzen. Genomaren egitura berezi horrek aldakortasun genetikoa areagotzen du. Hori dela eta, egitura genetiko desberdinetako birusak agertzen dira etengabe (A motako birusen artean, batez ere), RNA-ren zatien arteko birkonbinazio genetikoa gertatzen delako.

Birusaren genomak kanpo geruzan dauden bi proteina eratzen ditu: hemaglutinina (HA) eta neuraminidasa (NA). Bi proteina hauek funtsezko zeregina betetzen dute infekzio prozesuan, eta ezaugarri antigenikoak dituzte. A motako birusetan bi proteina horiek sarri aldatzen dute haien egitura, aipatutako birusaren aldakortasun genetikoa dela eta.

Infekzioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Birusa txistu-tanten bidez hedatzen da.

Gripea oso kutsakorra da. Birus eragilea airearen bidez transmititzen da pertsonen artean; arnas jariakinetan aurkitzen denez, kutsapena gaixoak kanporatzen dituen tanten bidez gauzatzen da, hitz egiterakoan edo eztula eta doministiku egiterakoan, batez ere. Birusez kutsatutako objektuak ere (fomiteak) gaitzaren iturburua izan daitezke.

Birusak gehiago irauten du giro lehor eta hotz batean. Horregatik, hain zuzen ere, izurrite gehienak neguko hilabeteetan gertatu ohi dira.

Aerosolen bitartez iristen dira birusak goiko arnas aparatura, eta bertako zelula epitelialak infektatzen dituzte (hemaglutininen bidez atxikitzen dira birusak zelula epitelialei). Hortik, infekzioa beheko arnas traktura pasa daiteke (sudurretatik eta eztarritik biriketara), epitelio bronkialari erasotuz.

Sintoma klinikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaitzaren inkubazio epea egun bat eta 3 egun artekoa da. Sindrome gripala buruko mina eta ondoeza orokorrarekin hasten da. Gero sukarra, nekea, giharretako mina, eztul lehorra eta -batzuetan- goragaleak eta beherakoak agertzen dira.

Sintomek 3-5 egun irauten dute, eta gero -konplikaziorik ez bada- errekuperazioa hasten da. Sendaketa osoa 7-14 egunetan gertatzen da.

Zenbait kasutan (ume txikiengan, pertsona zaharrengan, immunogutxituengan eta gaitz kronikoak dituztenengan) birusaren infekzioak infekzio sekundarioei bidea errazten die; infekzio sekundario horiek bakterioek eragindakoak dira, eta ondorio larriak ekar ditzakete (pneumonia, esaterako).

Tratamendua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gripearen tratamendua sintomak arintzeko botiken erabileran datza. Sukarra jaisteko antipiretikoak ematen dira, eta buruko zein giharretako mina leuntzeko analgesikoak. Atseden hartzea gomendatzen da beti.

Tratamendu sintomatikoan parazetamolak emaitza onak ematen ditu. Aspirina ez zaie umeei eman behar, Reye sindrome larria eragin baitezake.

Antibiotikoak ez dira eraginkorrak birusen aurka, bakterioen aurka baizik. Horregatik ez dira erabiltzen, infekzio sekundario bat -bakterioek sortutakoa- agertu izan ezik.

Agente antibirikoak kasu gutxi batzuetan erabiltzen dira. Amantadina, errimantadina eta zanamibirra dira ezagunenak. Eraginkorrak dira infekzioa hasi eta lehenengo 24-48 ordutan hartzen badira.

Profilaxia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Gripearen aurkako txerto»

Gripearen profilaxia txertoaren ezarpenean datza. Txertoa 1940. hamarkadan hasi zen erabiltzen, eta gaur egun formolez inaktibatutako birus osoekin egiten da.

Txertoaren ezarpena gomendatuta dago arrisku-taldeetan. Hauek dira gripearen ondorio larrienak (infekzio sekundarioak edo beste konplikazio batzuk) pairatu daitezkeenak:

  • adineko jendea (65 urte baino gehiago dutenak)
  • gaixo kronikoak (kardiopatiak dituztenak, biriketako, gibeleko edo giltzurrunetako gaitzak dauzkatenak...)

Hauetaz gain, ohikoa da txertoaren ezarpena osasun langileengan ere, gripearen birusarekin harreman gehiago dituztelako.

Aldakortasun genetiko handia dutenez, gripearen birusek andui kopuru oso altua dute; horrek txertoaren behin betiko eraginkortasuna zailtzen du. Txertoa urtero prestatu behar da, neguan agertzen diren birus mota nagusiekin. Hiru andui desberdinekin egin ohi da (txerto tribalentea): bi A birusarenak, eta bestea B-aren andui batekin.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d e (Ingelesez)  «Influenza (Seasonal)», World Health Organization, http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/influenza-(seasonal). Noiz kontsultatua: 2018-05-18 .
  2. a b c (Ingelesez)  «Key Facts About Influenza (Flu) | Seasonal Influenza (Flu) | CDC», www.cdc.gov, 2017-10-16, https://www.cdc.gov/flu/keyfacts.htm. Noiz kontsultatua: 2018-05-18 .
  3. a b   G., Engelkirk, Paul (2011), Burton's microbiology for the health sciences (9th ed. argitaraldia), Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins, ISBN 9781605476735, PMC 435728489, https://www.worldcat.org/oclc/435728489 .
  4. a b   Harrison's principles of internal medicine. (18th ed.. argitaraldia), McGraw-Hill, 2012, ISBN 9780071748896, PMC 288932926, https://www.worldcat.org/oclc/288932926 .
  5. a b   Brankston, Gabrielle; Gitterman, Leah; Hirji, Zahir; Lemieux, Camille; Gardam, Michael (2007-04), «Transmission of influenza A in human beings», The Lancet Infectious Diseases (4): 257–265, doi:10.1016/s1473-3099(07)70029-4, ISSN 1473-3099, https://doi.org/10.1016/S1473-3099(07)70029-4. Noiz kontsultatua: 2018-05-18 .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Gripe Aldatu lotura Wikidatan