Hegoaldeko Behatoki Europarra

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hegoaldeko Behatoki Europarra
Datuak
Motanazioarteko erakundea, ikerkuntzarako institutua eta behatoki astronomikoa
HerrialdeaAlemania
Jarduera
KidetzaVerein zur Förderung eines Deutschen Forschungsnetzes (en) Itzuli eta arXiv (en) Itzuli
Enplegatuak730 (2017)
Agintea
ZuzendariaXavier Barcons (en) Itzuli
Egoitza nagusi
Osatuta
Historia
Sorrera1962
webgune ofiziala
Facebook: ESOAstronomy Twitter: ESO Instagram: esoastronomy Youtube: UCIhYoC2VIAJqCkoIWNHBQ3Q Vimeo: esoastronomy Flickr: 51207680@N04 Edit the value on Wikidata

Hego Hemisferioko Ikerketa Astronomikorako Europako Erakundea edo Hegoaldeko Europako Behatokia[1] Hegoaldeko Behatoki Europarra izenez ezaguna (ingelesez European Organisation for Astronomical Research in the Southern Hemisphere) 1962an sortutako gobernu arteko astronomia erakundea da, Txile iparraldean astrofisikara eta teleskopioen funtzionamendu eta garapenera zuzendua.

Bere egoitza Garching-en dago, Munichetik (Alemania) gertu, eta bulego bat badu Santiagon ere (Txile).

ESOren proiekturik nabarmenenetako bat Teleskopio Europar Oso Handia da, lurreko teleskopio optikoen belaunaldi berrirako proposamena.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Europako behatoki astronomiko baten ekimena 1953an sortu omen zen Holandan, IJsselemeer ontzian egindako bidaia batean, non Walter Baade astronomo aleman-amerikarrak eta Jan Oort astronomo herbeheretarrak lankideekin eztabaidatu zuten ideia[2]. Zazpi hilabete geroago, 1954an, sei herrialdetako hamabi astronomok adierazpen bat sinatu zuten Leiden Unibertsitateko Errektoretza gelan, Hegoafrikan behatoki europar bat eraikitzeko nahia adierazten. Diametro handiko teleskopioa eraikitzeko proba desberdinak egin ostean, eguraldi ez oso onarekin egin zuten topo, eta horregatik, 1960 inguruan, saiakerak Txileko iparraldera bideratu ziren, Hegoafrikan ikusitakoak baino baldintza hobeak erakusten zituzten espedizioak eginez[3].

Kideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erakundea osoko kide diren hamalau herrialdek osatzen dute (lehenengo bostak kide sortzaileak izanik): Belgika, Alemania, Frantzia, Herbehereak, Suedia, Danimarka, Suitza, Italia, Portugal, Polonia, Erresuma Batua, Finlandia, Espainia, Txekiar Errepublika eta Austria. Brasil hamabosgarren kidea, eta europarra ez den lehena, berresteko prozesuan dago. Txile harrera-kidetzat hartzen da. Bi nazio horiek kontuan hartuta, kide diren herrialdeen kopurua hamasei dira[4].

Txileko behatokiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

ESOren egoitza Alemanian dagoen arren, 1963ko azaroaz geroztik, Txilen dihardu lanean Txileko gobernuarekin egindako hitzarmena dela eta; bertako astronomoei, gutxi gorabehera behaketa denboraren % 10 ematen die. Atacama basamortuan hiru behatoki astronomiko daude:

  • La Sillako behatokia: 1969an inauguratu zen Santiagotik iparraldera 600 km-ra eta 2.400 m-ko altitudean.
  • Paranal-eko behatokia: Cerro Paranalen kokatua itsas mailatik 2.600 m-ko altitudean, non VLT teleskopioak dauden.
  • Llano de Chanjnantor: itsas-mailatik 5.000 m-tik altuerara. non APEX irrati-teleskopioa martxan dagoen eta Atacama Large Millimeter Array (ALMA) izeneko 12 m-ko antena milimetropeko sarea eraikitzen ari diren .

Hego hemisferioko behaketa astronomikoak egiteko leku onenen artean daude[5].

Oinarrizko aurkikuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Astronomical photomontage
ESOren 10 aurkikuntza astronomikoak
Star seen from a planet, with another planet in background
Gliese 581 c planeta sistema (artistaren inpresioa)
Painting of exploding star
Urrunenak gamma izpien eztanda (artistaren inpresioa)

Proxima Centauri b, potentzialki bizi daitekeen exoplanetarik hurbilena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Guillem Anglada-Escudék zuzendutako ESOko talde batek Proxima Centauri b aurkitu zuen. Aurkikuntza hori Nature aldizkarian argitaratu zen 2016ko abuztuaren 24an.

Izarrak Esne Bideko zulo beltzaren orbitan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

ESOko hainbat teleskopio erabili ziren 16 urte iraun zuen ikerketa batean, galaxiaren erdiko zulo beltz masiboaren inguruaren ikuspegi zehatzagoak lortu nahi izan zituena[6][7].

Bizkortzen ari den unibertsoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bi ikerketa talde independentek erakutsi dute unibertsoaren hedapena hedatzen ari dela, lehertzen ari diren izarrei egindako behaketetan oinarrituta La Silla teleskopio astronomikoekin[8]. Ikerketa talde horiek 2011ko Fisikako Nobel Saria jaso zuten aurkikuntzagatik[9].

Esne Bideko izarrik zaharrena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

ESOren Very Large Telescope (VLT) erabiliz, astronomoek Esne Bidean ezagutzen den kumulu globular zaharrenaren adina neurtu dute. Izarra duela 13.200 mila milioi urte sortu zen unibertsoan, izarren sorreraren hasieran. Hala ere, badirudi izarrik zaharrenak 13.600 mila milioi urte izango zituela, eta Matusalem izarra are zaharragoa izan daitekeela.

Exoplaneten espektroen eta bere atmosferaren neurketak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Exoplaneta baten inguruan dagoen atmosfera VLTarekin aztertu da lehen aldiz. GJ 1214b izeneko planeta bere izar nagusiaren aurretik igarotzean eta izarren argia planetaren atmosferatik igarotzean aztertu zen[10].

Exoplaneta baten lehen irudia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

VLTk Eguzki Sistematik kanpoko planeta baten lehen irudia lortu zuen. 5 Jupiter adina baliokide den planeta izar nano marroi baten inguruan dabil orbitan, Lurraren eta Eguzkiaren arteko distantzia 55 aldiz handiagoa den distantziara[11].

Rich Planeta sistema[aldatu | aldatu iturburu kodea]

HARPSa erabiliz, astronomoek planeta-sistema bat aurkitu zuten (gutxienez bost planetek osatua) eguzkiaren antzeko izar baten inguruan, HD 10180. Beste bi planeta ere egon daitezke, eta horietako batek ezagutzen den masarik txikiena izango luke[12].

Esne Bidearen erdialdean zulo beltz sute supermasiboak piztu dira[aldatu | aldatu iturburu kodea]

VLT eta APEXek lankidetzan aritu ziren Esne Bidearen erdialdean zeuden zulo beltz supermasiboen sute bortitzak aztertzeko, zulo beltz zentraletik gertu dagoen grabitazio-eremu bizian orbitan doan materiala agerian utziz[13].

Gamma izpien eztandak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

ESOren teleskopioek frogatu dute gamma izpien eztanda luzeak izar handien izar-leherketarekin lotuta daudela; gamma izpien eztanda laburrak neutroi izarren bat-egitearen ondorioz sortzen direla dirudi.

Esne Bidearen izarren mugimendua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

15 urteko epean, La Sillan 1.000 behaketa baino gehiago egin ondoren, astronomoek egiaztatu dute eguzkiaren inguruko 14.000 izar baino gehiagoren mugimendua (horrek erakutsiko luke Esne Bidea hasieran uste zena baino nahasiagoa eta kaotikoagoa dela)[14].

Tenperatura kosmikoaren neurketak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

VLTk lehen aldiz detektatu ditu karbono monoxido molekulak 11.000 milioi argi-urtera dagoen galaxia batean. Aurkikuntza horri esker, astronomoek halako kokapen urruneko tenperatura kosmikoaren neurri zehatza lortu ahal izan dute[15].

Giliese 581 c planeta[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007ko apirilean, behatokiak Gliese 581 c planetaren aurkikuntzaren berri eman zuen, zeinaren ezaugarririk nabarmenena den aurkitutako lehena dela ur likidoa bere gainazalean mantentzea ahalbidetzen duten tenperaturak dituena eta Lurraren antzekoena dena. Aurkikuntza HARPS instrumentuaren ondoan dagoen La Sillako 3,6 m-ko teleskopioan lan egiten duen astronomo talde batek egin du.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]