Hegoaldeko kitxua

Hegoaldeko kitxua
	Urin Qichwa — Qhichwa — Qichwa
Datu orokorrak
Hiztunak	6.000.000
UNESCO sailkapena	2: kaltebera
Hizkuntza sailkapena
	giza hizkuntza; hizkuntza autoktono; Ameriketako jatorrizko hizkuntzak; kitxua; kitxuak
Alfabetoa	latindar alfabetoa
Hizkuntza kodeak
Glottolog	quec1389
Wikipedia	qu

Hegoaldeko kitxua (Qichwa, Qhichwa, Runasimi) kitxua familiako makro-dialekto bat da, eta hizkuntza horretako barietate multzo batek osatzen du. Barietate horiek Peruko hegoaldean, Boliviako mendebaldean, eta Bolivia/Txile/Argentina mugan daude, baita Argentinako Santiago del Estero probintzian ere.

Sei milioi eta zazpi milioi erabiltzaile artean ditu, eta, horregatik, kitxua familiakoetan eta Amerikako jatorrizko hizkuntzetan hedatuena da. Gaur egun, hizkuntza ofiziala da Perun, nagusitzen den edo erabiltzen den zonaldeetan (indarrean dagoen Konstituzioaren arabera), eta maila nazionalean Bolivian.

Sailkapena

Hegoaldeko kitxua Chinchay izenez ezagutzen den kitxua familiaren adarrekoa da, eta batez ere iparraldeko kitxuarekin ahaidetuta dago, batez ere Ekuadorren eta Peruko iparraldeko oihanean hitz egiten dena.

Dialektoak

Hegoaldeko kitxua Quechua IIC edo Chinchay adarreko hizkuntza bakarra da, gainerako kitxua euskalkiek baino ulergarritasun handiagoa eta dibergentzia txikiagoa duena. Sistema honek dituen euskalkiak (aldaera geografikoak) honako hauek dira:

Quechua ayacuchano
Cuzco-Collao
- Cusco
  - Quechua cuzqueño
  - Arequipa-La Unión
  - Ekialdeko Apurimaka
- Collao
  - Caylloma
  - Kitxua puneñoa
  - Kitxua norboliviarra
  - Kitxua hegoboliviarra
Quichua Santiagueño

Badira Cuzco-Collaoren baitan proposaturiko beste euskalki batzuk, hala nola puniera edo apurimeroa, hemen eztabaidaturiko aldaeretako batean sartzea edo ez sartzea eztabaidagarria delarik.

Idazkera

Hegoaldeko kitxuaren ortografia Peruko eta Boliviako erakunde askok erabiltzen dute gaur egun, baita hezkuntzan ere. Bolivian eta Argentinan dagoen desberdintasuna da «j» erabiltzen dela [h] soinurako «h» erabili beharrean. Arauak II-C kitxuaren ahozko aldaeren jatorrizko egiturak ditu (batez ere kitxua ayacuchanoa eta kitxua cuzquetarra). Adibideak:

Ayacucho	Cusco	Hegoaldeko kitxua	Itzulpena
[upjaj]	[uhjaj]	upyay	«edan»
[otχa]	[usqʰa]	utka	«azkarra»
[λamkæj]	[λaŋk’æj]	llamk'ay	«lan egin»
[ɲoχanʧik]	[ɲoqanʧis]	ñuqanchi	«gu (inklusiboa)»
[-ʧka-]	[-ʃa-]	-chka-	(aspektu progresiboko atzizkia: «egon»)
[puŋʧaw]	[p’uŋʧaj]	p'unchaw	«eguna»

Erreferentziak

Bibliografia

Rodolfo Cerrón-Palomino (1994). Quechua sureño, diccionario unificado quechua–castellano, castellano–quechua. Lima, Biblioteca Nacional del Perú.
Óscar Chávez Gonzales (2017). Urin Qichwa. Siminchik allin qillqanapaq: chankakunapaq qullawkunapaqwan. Lima, Editorial Textos. 72 pp., ISBN 9786124686832
César Itier (2017). Diccionario Quechua Sureño - Castellano. Lima, Editorial Commentarios. 303 pp., 3900 entradas, ISBN 9789972947094

Kanpo estekak

P. Carreno, Runasiminet kitxua idazteko proposamena.
http://www.slideshare.net/marcoslukcha/cinco-sufijos-unificados-del-quechua Kitxua normalizatuaren bost atzizki batu
Kitxua ortografia - Letra guztiak, ondo eta gaizki idatziak Idazkera ortografiaren arabera Kitxua Normalizatua.
Ortografia ofiziala eta eskualde-bariazioa Idazkera estandarizatua hegoaldeko euskalki kitxuarrentzat.
Kitxuaren ahoskera eta idazkera Hegoaldeko Kitxua Normalizatuaren literatur estandarrerako idazkerari buruzko zenbait galderaren azalpena
Cuscoko alfabeto ofiziala
Kitxua ayacuchanoaren eta cuzquetarraren muga dialektala zehaztea Apurímac Vidal César Carbajal Solís departamenduan.
Aymarismos en el Quechua de Puno Willem Adelaar (1987).

Amerikako hizkuntza indigena wikipediadunak
Item	Label/eu	jatorrizko izena	Kodea	hiztun kopurua	hizkuntzaren egoera UNESCO sailkapenean	Ethnologue language status	?itemwiki
Q36806	Hegoaldeko kitxua	qu:Urin Qichwa qu:Qhichwa qu:Qichwa	qu	6000000	2: kaltebera		Kitxuazko Wikipedia
Q35876	Guaraniera	gn:Avañe'ẽ	gn	4850000	1: ziurra	1 National	Guaranierazko Wikipedia
Q4627	Aimara	ay:Aymar aru	ay	4000000	2: kaltebera		Aimarazko Wikipedia
Q13300	Nahuatl	nah:Nawatlahtolli nah:nawatl nah:mexkatl	nah	1925620	2: kaltebera		Nahuatlezko Wikipedia
Q33730	Mapudungun	arn:Mapudungun	arn	300000	3: arriskuan	6b Threatened	Mapudungun Wikipedia
Q891085	wayuunaiki	guc:Wayuunaiki	guc	300000	2: kaltebera	5 Developing	Wayuunaikizko_Wikipedia
Q13310	Navajoera	nv:Diné bizaad nv:Diné	nv	169369	2: kaltebera	6b Threatened	Navajoerazko Wikipedia
Q25355	groenlandiera	kl:Kalaallisut	kl	56200	2: kaltebera	1 National	Groenlandierazko Wikipedia
Q29921	Inuitera	ike-cans:ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ iu:Inuktitut	iu	39770	2: kaltebera		Inuktituterazko Wikipedia
Q33388	Txerokiera	chr:ᏣᎳᎩ ᎧᏬᏂᎯᏍᏗ chr:ᏣᎳᎩ	chr	12300	4: arrisku larrian	8a Moribund	Txerokierazko Wikipedia
Q33390	cree hizkuntza	cr:ᐃᔨᔨᐤ ᐊᔨᒧᐎᓐ' cr:nēhiyawēwin	cr	10875 8040			Creerazko Wikipedia
Q32979	Choctaw hizkuntza	cho:Chahta anumpa cho:Chahta	cho	9200	2: kaltebera	6b Threatened	Txoktawerazko Wikipedia
Q27183	inupiakera	ik:Iñupiatun	ik	5580	4: arrisku larrian		Inupiakerazko Wikipedia
Q33265	Cheyennera	chy:Tsêhesenêstsestôtse	chy	2400	3: arriskuan	8a Moribund	Cheyennerazko Wikipedia

Datuak: Q36806