Edukira joan

Henry Ford

Aldatu loturak
Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da
Wikipedia, Entziklopedia askea

Henry Ford

2. CEO of Ford Motor Company (en) Itzuli

1906 - 1945
← John S. Gray - Henry Ford II →
fundatzaile

1903 -
Bizitza
JaiotzaSpringwells Township (en) Itzuli, 1863ko uztailaren 30a
Herrialdea Ameriketako Estatu Batuak
BizilekuaHenry Ford Square House (en) Itzuli
Henry Ford Winter Estate (en) Itzuli
Lehen hizkuntzaingelesa
HeriotzaDearborn, 1947ko apirilaren 7a (83 urte)
Hobiratze lekuaFord Cemetery (en) Itzuli
Heriotza moduaberezko heriotza: garuneko odoljarioa
Familia
AitaWilliam Ford
AmaMary Litogot O'Hern
Ezkontidea(k)Clara Jane Ford  (1888 -
Seme-alabak
Haurrideak
LeinuaFord family tree (en) Itzuli
Hezkuntza
HeziketaDetroit Business Institute (en) Itzuli : Kontabilitate
Bryant & Stratton College (en) Itzuli
Hizkuntzakingelesa
Jarduerak
Jarduerakekintzailea, asmatzailea, idazlea, politikaria, automobil-pilotua, kazetaria, industrialaria eta negozio-handikia
Lateralitateaezkerra
Jasotako sariak
KidetzaSAE International (en) Itzuli
Find a Grave: 352 Edit the value on Wikidata

Henry Martin Ford (Wayne konderria, Michigan, 1863ko uztailaren 30a - Dearborn, Michigan, 1947ko apirilaren 7a), Ford Motor Companyren fundatzailea izan zen, eta Fordismoa bezala ezagutua izan zen sistemaren bidez automobilgintzak produkziorako ekoizpen-kate modernoak erabili zituen lehena, automobilak merkeago eginaz estatubatuar klase ertainarentzat eskuragarriak izateko.[1] Sistema honekin, makinaria espezializatua erabili behar zen eta ondo irabazten zuten langile kopuru ugariak osatzen zuen plantilla. 1911n, Ford Model T-n eta beste automobil batzuetan erabiliko zen transmisio-mekanismoaren patentea eman zioten.[2]

Ford Springwells udalerriko (Michigan) baserri batean jaio zen, eta 16 urterekin etxetik alde egin zuen Detroiten lana bilatzeko. Garai hori baino urte batzuk lehenago ezagutu zituen Fordek lehen aldiz automobilak, eta 1880ko hamarkadaren bigarren erdian motorrak konpontzen eta geroago eraikitzen hasi zen. 1890eko hamarkadan zehar Edison Electric-eko dibisio baten lan egin zuen. Ford Motor Company 1903an sortu zuen, negozioetan lehenago porrot egin ondoren, baina automobilak eraikitzen arrakasta izan zuen.[3]

1908an Ford T autoa merkatuan sartu zenean, AEBetako garraioa eta industriaren iraultza izan zen. Asmatzaile emankorra, 161 patente erregistratu zituen bere herrialdean eta munduko ezagun eta aberatsenetakoa bilakatu zen. Bestalde, Ford Motor Companyren jabea bakarra izanik, Henry Ford munduko pertsona aberatsenetako bat bihurtu zen. Bost eguneko lan astearen aitzindarietako bat ere izan zen. Fordek uste zuen kontsumismoak munduko bakea ekartzen lagun zezakeela. Kostuak sistematikoki jaisteko zuen konpromisoak berrikuntza tekniko eta komertzial ugari ekarri zituen, besteak beste, frankizia sistema bat garatu zuen, AEB, Kanada eta beste kontinenteetako hiri nagusietan filialak ezartzea ahalbidetu zuena[4]

Forden heziketa ez zen horrenbesterakoa izan, baina ikuspegi orokorra zuen eta kontsumismoa ezinbestekoa ikusten zuen bakerako. Lehen Mundu Gerrako urteetan erakutsitako bakezaletasunagatik zen ezaguna, nahiz eta gerra garaian bere enpresa arma hornitzaile nagusi bihurtu. Nazioen Liga sustatu zuen. 1920ko hamarkadan, Fordek antisemitismoa sustatu zuen bere "Deaborn Independentea" (The Dearborn Independent) egunkariaren eta "Nazioarteko Judua" (The International Jew) liburuaren bidez. Bere herrialdea Bigarren Mundu Gerran sartzearen aurka egin zuen, eta denbora batez America First Committee-ko zuzendaritza batzordean aritu zen. Bere seme Edsel 1943an hil ondoren, Fordek enpresaren kontrola berreskuratu zuen, baina ahulegia zen erabakiak hartzeko, eta azkar bere menpeko hainbaten kontrolpean geratu zen. Enpresa bere biloba Henry Ford II-ri eman zion 1945ean. 1947an hil zenean, bere aberastasun gehiena Ford Fundazioari utzi zion, eta enpresaren kontrola bere familiari.[5]

Gaztaroa33

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Ford, 1888an

Henry Ford 1863ko uztailaren 30ean jaio zen Springwells udalerriko (Michigan) baserri batean.[6] Bere aita, William Ford (1826–1905), Cork konderrian (Irlanda) jaio zen, XVI. mendean Somerset-etik (Ingalaterra) emigratu zuen familia batean.[7] Bere ama, Mary Ford (jaiotzez Litogot; 1839–1876), Michiganen jaio zen, belgikar etorkinen alaba gazteena; gurasoak txikitatik hil zitzaizkion eta bizilagunek, O'Hern familiak, adoptatu zuten. Henry Forden anai-arrebak John Ford (1865–1927); Margaret Ford (1867–1938); Jane Ford (1868–1945 inguru); William Ford (1871–1917) eta Robert Ford (1873–1877) ziren. Fordek zortzigarren maila amaitu zuen gela bakarreko eskola batean, Springwells Middle School-en.[8] Ez zen inoiz batxilergora joan; geroago, kontabilitate ikastaroa egin zuen merkataritza eskola batean.[5]

Aitak poltsikoko erloju bat oparitu zion 12 urte zituenean. 15 urte zituela, Fordek dozenaka aldiz desmuntatu eta berriro muntatu zituen lagunen eta bizilagunen erlojuak, erloju konpontzaile ospea lortuz.[9] Hogei urte zituela, Fordek sei kilometro egiten zituen oinez haien eliza episkopalera igandero. Fordek esan zuen bi gertaera garrantzitsu gertatu zirela 1875ean, 12 urte zituela: erlojua jaso zuen, eta nekazari lanetarako erabil zitekeen lurrun makina baten funtzionamendua ikusi zuen lehen aldiz "...inoiz ikusi nuen zaldiek tiratutako lehenengo automobila ez zena".[10] Udan, Fred Reden langileak gurpil batzuen gainean jarrita eta katea bidez konektatuta zeukan, eta Ford txundituta geratu zen tresna harekin, Hurrengo urtean Redenek berak erakutsi zion motorra piztu eta maneiatzen.[11]

Ford oso lur jota geratu zen bere ama 1876an hil zenean. Aitak espero zuen azkenean familiako baserriaren ardura hartuko zuela, baina baserriko lana gorrotatzen zuen. Geroago idatzi zuen: "Inoiz ez nuen baserriarekiko maitasun berezirik izan; baserriko ama zen maite nuena" Eta ama zenez etxean geratzeko arrazoi bakarra, jadanik ez zitzaion horretarako loturarik geratzen.[12] 1879an, Ford etxetik alde egin zuen Detroiten makinista ikastun gisa lan egiteko, lehenik James F. Flower & Brothers-en, eta geroago Detroit Dry Dock Company-n. 1882an, Dearbornera itzuli zen familiako baserrian lan egitera, eta han Westinghouse lurrun-makina eramangarria erabiltzen trebea bihurtu zen. Geroago, Westinghouse-k kontratatu zuen lurrun-makinak mantentzeko.[13]

Bere baserriko tailerrean, Fordek "lurrun-gurdi edo traktore" bat eta lurrun-auto bat eraiki zituen, baina uste zuen "lurruna ez zela egokia automobil arinentzat", "galdara arriskutsua zelako". Fordek gehitu zuen "ez zuela elektrizitatearekin esperimentatzearen erabilerarik ikusten, gurditxoen kableen gastuagatik, eta "ez zegoela pisu egokiko bateriarik ikusgai". 1885ean, Fordek Otto motor bat konpondu zuen, eta 1887an lau zikloko mootor bat eraiki zuen, hazbete bateko diametroa eta hiru hazbeteko ibilbidea zituena. 1890ean berriz, Ford bi zilindroko motor batean lanean hasi zen.[13]

Fordek esan zuen: "1892an, nire lehen autoa amaitu nuen, bi zilindroko lau zaldi-potentziako motor batek bultzatuta, bi hazbete eta erdiko diametroa eta sei hazbeteko ibilbidea zituena, kontra-ardatz batera uhal baten bidez lotuta zegoena eta gero atzeko gurpilera kate baten bidez. Uhala enbrage-palanka baten bidez mugitzen zen orduko 10 edo 20 miliako abiadurak kontrolatzeko, azeleragailu baten bidez lagunduta. Beste ezaugarri batzuk honako hauek ziren: 28 hazbeteko alanbrezko bizikleta-gurpilak gomazko pneumatikoekin, oin-balazta bat, 3 litroko gasolina-depositua eta, geroago, eta zilindroen inguruan hozteko ur-jantzia bat. Bestalde, 1893ko udaberrian makina nire neurriko gogobetetzerako martxan zebilelako, diseinua eta materiala errepidean gehiago probatzeko aukera ematen zidan". 1895 eta 1896 artean, Fordek makina horrekin 1000 milia inguru gidatu zituen. Ondoren, bigarren auto bat abiarazi zuen 1896an, eta azkenean hiru eraiki zituen bere etxeko tailerrean.[14]

Ezkontza eta familia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Clara Bryant

1888an, Clara Bryantekin ezkondu zen eta seme bakarra izan zuten: Edsel Bryant Ford (1893-1943).[15] Tarte horretan, haren lanbideak etxaldea eta zerrategia izan ziren.[16]

Ibilbidea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1891n, Fordek ingeniari postua lortu zuen Edisonen konpainian, eta 1893an Injeniari Buru izendatu zutenean, denbora eta diru nahikoa izan zuen gasolinazko motorretan egindako esperimentuei arreta eskaintzeko. Esperimentu hauek 1896an amaitu ziren, autopropultsatutako automobil bat amaitu zuenean, Ford Quadricycle izena eman ziona. Ekainaren 4an probatu eta gidatu ondoren, Fordi Quadricyclea hobetzeko moduak bururatu zitzaizkion.[17]

Ford Thomas A. Edison zuzendariaren bilera batera joan zen 1896an, eta bertan Edison aurkeztu zioten. Edisonek Forden automobilgintzako esperimentazioa onartu zuen. Edisonek bultzatuta, Fordek bigarren automobil bat diseinatu eta eraiki zuen, 1898an amaituz. William H. Murphy Detroiteko egur-baroiaren kapitalak babestuta, Fordek Edison Company-tik dimisioa eman eta Detroit Automobile Company sortu zuen 1899ko abuztuaren 5ean. Hala ere, ekoitzitako automobilak Fordek nahi baino kalitate baxuagokoak eta prezio altuagoak ziren. Azkenean, konpainiak ez zuen arrakastarik izan eta 1901eko urtarrilean desegin zen.[18]

Ford, autoak saltzeari arreta jarri beharrean, prototipoak hobetzen saiatu zen. Lasterketak ere antolatzen zituen bere diseinuaren hobariak azaltzeko eta, azkenean, Henry Ford Company jaio zen. 1901eko urriaren 10ean, Alexander Wintoni irabazi zion Henryk berak. 1902an, Fordek bere lasterketa autoan segitzen zuen lanean eta inbertsoreak alboratuta zituen erabat. Saltzeko balio zuen modelo bat nahi zuten haiek eta Henry M. Leland ekarri zuten horretarako. Fordek muzin egin zion erabaki horri eta sekula ez zuela inorentzako lanik egin nahi erabaki zuen. Konpainia berriaren izena Cadillac izan zen.[18]

Tom Cooper txirrindulari ohiarekin batera, Fordek 80 zaldi baino gehiagoko "999" lasterkaria ere ekoiztu zuen, Barney Oldfieldek 1902ko urrian lasterketa batean garaipenera eramango zuena. Fordek ezagun zahar baten babesa jaso zuen, Alexander Y. Malcomson, Detroit inguruko ikatz saltzaile zena.] Ford & Malcomson Limited izeneko sozietate bat sortu zuten automobilak fabrikatzeko. Fordek automobil merkeak diseinatzen hasi zen, eta bikoteak fabrika bat alokatu eta John eta Horace E. Dodgek zuten mekanika-tailer batekin kontratua egin zuen 160.000 dolar baino gehiagoko piezen hornidura egiteko. Salmentak motelak ziren, eta krisi bat sortu zen Dodge anaiek lehen bidalketaren ordainketa eskatu zutenean.[18]

Ford Motor Company

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Henry Fordek arrakasta izan zuen 1903ko ekainaren 16an hasi zuen bere hirugarren enpresan. Berak eta beste 11 inbertsorek Ford Motor Company sortu zuten 28.000 dolarreko hasierako kapitalarekin. Diseinu berriko auto batean, Fordek erakustaldia antolatu zuen eta bere kotxeak milia bat egin zuen 39,4 segundoan, St. Clair laku izoztuaren gainean; abiadura errekorrak hautsi zituen horrela. Arrakasta horrek Barney Oldfield pilotuaren arreta piztu zuen eta, Ford 999 deitu zioten modelo harekin, AEB osoetan ibili zen Ford marka ezagutzera emanez. Indianapolisko 500 miliak sustatuko zituenetako lehenengotakoa izango zen Ford.[19]

1914an, Fordek mundua txunditu zuen bere langileei eguneko 5 dolar ordainduz, langile gehienek erdia irabazten zuten garaian. Taktika arrakastatsua izan zen hura, Detroiteko mekanikari hoberenak Ford enpresara joan baitziren lanera, giza kapitalak eta esperientziak ekoizpena emendatu eta formazio kostuak murriztu zituen. Fordek soldataren motibazioa deitu zion horri. Lantegi erraldoi hari antolaketa bertikala eman zion eta hori erabakiorra izango zen lehengaiak sartu eta bukatutako autoak ateratzen ziren faktoria hartan.[19]

Ford-en transmisio-mekanismoa, 1909

Transmisioaren patentea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1909an, Fordek bere transmisio-mekanismo berriaren patentea eskatu zuen, eta 1911n patentea eman zioten.[20]

T modeloa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1908ko urriaren 1ean, azaldu zen merkatuan Ford T modeloa. Berrikuntza ugari zekarren: bolantea ezkerrean -beste konpainiek berehala kopiatuko zuten hori-, motorra eta transmisioa itxita eta lau zilindroak bloke sendo batean enkajatuta, eta bi malguki erdi eliptikoek gauzatutako suspentsioa. Gidatzeko erraza eta, garrantzitsuena, oso merkea eta konpontzeko erraza zen. 1908an, 825 dolar estatubatuar kostatzen zen eta, urtetik urtera, prezioa jaistsi egiten zen; hain merkea izanik, 1920rako, gidari gehienek gidatzen Ford T batean ikasiak ziren[21]

Proiektu honek auto arrunt eta merkeak ekoiztea nahi zuen, erdi mailako familia estatubatuarrak kontsumi zezakeenak, alegia. Ordura arte, oso jende gutxik lor zezakeen autoa, luxuzko gaia baitzen, baina Fordek jarriko zuen erdi mailaren eskura, horrela masa kontsumoa bultzatuz.[22]

Publizitatea ere gauza garrantzitsua zen eta Fordek Detroit bete zuen, egunkari guztietan produktu berriaren istorioak eta iragarkiak agertzen zirelarik. Hiri gehienetan filialak jarri zituenez, AEBetako hiri orok eskaintzen zuen autoa lortzeko aukera. Bestalde, filial hauen jabeak aberasten joan ziren eta automobilismoaren publizitatea zabaltzen joan zen, gidariei hiritik at irteten laguntzeko klubak sortuz. Etxaldetako jabeek ez zuten asmakizun hutsa ikusten autoan, bere lanerako tresna baizik eta hori pozgarria zen Fordentzat. Salmentek gorakada izugarria izan zuten eta urtero hausten ziren aurreko urteko errekorrak. 1914an, 250.000 auto baino gehiago saldu zuten. Bestalde, Ford beti ibili zen kostu murrizketa eta efikaziaren bila, eta 1913an, mihiztatze higikor zintak sartu zituen bere plantan, ekoizpenaren emendatze ikaragarria ahalbidetuz. Detroiteko hiltegietako lan sisteman oinarritu zen eta muntaia katea instalatzea zen egin behar zen bakarra; transmisio uhalek eta labaindera gidariek autoaren txasisa automatikoki desplazatzen joaten ziren operarioek lan egiteko, kotxea erabat bukatuta geratu arte. Aspalditik arma eta erloju fabriketan erabiltzen ari ziren pieza aldagarrien sistemak ekoizpena merketzen zuen, eta estandarizazioan konponketak erraztu.[23]

1926ko Ford T Roadster bat Indian ikusgai.

Fordi esleitzen zaio ideia hau, baina badirudi bere langileak izan zirela, lehenengo asmatu zutenak: Clarence Avery, Peter E. Martin, Charles E. Sorensen eta C. H. Wills. 1916rako, oinarrizko autoaren prezioa 360 dolarretara erorita zegoen eta salmentak 472.000ra iritsi ziren.[24]

1918rako, AEBetako autoen erdiak Ford T modelokoak ziren. Auto berri guztiak beltzak ziren; Fordek bere autobiografian idatzi zuen bezala, "Edozein bezerok nahi duen koloreko autoa margotu dezake, betiere beltza bada". Muntaketa-katea garatu zen arte, beltza derrigorrezkoa baitzen lehortze-denbora azkarragoa zuelako, baina T modeloakak beste kolore batzuetan ere eskuragarri zeuden, gorria barne. Diseinua sutsuki sustatu eta defendatu zuen Fordek, eta ekoizpena 1927ra arte jarraitu zuen; azken ekoizpen osoa 15.007.034 izanik. Errekor hau hurrengo 45 urteetan mantendu zen, eta lehenengo T modeloaren (1908) aurkezpenetik 19 urtera lortu zen.[25]

Fordek iraultza egin zuen auto industrian muntaketa-katea txertatuz. Apustu arriskutsua zen, baina eskariak esango zuen asmatzen zuen ala ez. Estatubatuarrak merkatu erraldoia ziren, eta Fordek kontsumoan murgildutako gizarte baten aurrean zegoela baloratu zuen. Eskaria ez bazen falta, ekoizpenak denbora aurreztu behar zuen, langileen desplazamenduak murriztuz eta Frederick W. Taylorren lanaren antolaketa zientifikoa jarraituz.[26]

Ford T

Ekintza bakoitza tarte ezberdinetan zatitu zuten, mekanikoak eta errepikakorrak, eta langileen kualifikazio teknikoak balioa galdu zuen, kualifikazioarik gabeko inmigranteen eskulana aprobetxatuz. Ez zen formazio handirik behar eta garaiko sindikatuen erreibindikapen ezerosoari alde egiteko aukera zegoen -Horiek kideen kualifikazio profesionalean oinarritzen ziren normalean-. Gainera, enpresaren zuzendaritzak langileen lan erritmoaren kontrol zorrotza zeukan eta nahi zuen abiadura jartzen zien. Baina, langileak bazuten konpentsatzioa, kostuen murrizketarik esker, garaiko soldaten oso gainetik kobratzen baitzuten. Gustura zeuden eta ez zuten konfliktorik sortzen; arau zorrotzak zeuden lantegian eta bizitza pribatuak ere behatzen ziren. Fordeko langileek klase ertainean sartzen hasi ziren eta kontsumitzaile potentzialak ziren. Enpresa metodo berri hauek aldaketa handia ekarriko zuten AEBetako gizartera.[26]

Henry Fordek Ford Motor Companyko presidentetza bere seme Edsel Fordi eman zion 1918ko abenduan. Henryk azken erabakiak hartzeko ahalmena mantendu zuen eta batzuetan bere semearen erabakiak ezeztatzen zituen. Fordek beste enpresa bat sortu zuen, Henry Ford and Son, eta bere burua eta bere langile onenak enpresa berrira eraman zituela itxurak egin zituen; helburua Ford Motor Companyko akziodun erresistenteak beldurtzea zen, beren partaidetzak berari saltzeko, beren balioaren gehiena galdu aurretik. (Erabaki estrategikoen gaineko kontrol osoa izatea erabaki zuen). Trikimailuak funtzionatu zuen, eta Henryk eta Edselek gainerako inbertitzaileengandik erosi zituzten akzio guztiak, horrela familiari enpresaren jabetza osoa emanez.[27]

1922an, Fordek Lincoln Motor Co. erosi zuen, Henry Leland Cadillac-en sortzaileak eta bere seme Wilfredek Lehen Mundu Gerran sortutakoa. Lelandtarrak laburki geratu ziren enpresa kudeatzen, baina laster kanporatu zituzten bertatik.[28] Automobilgintzako goi-mailako fabrikatzaile bat eskuratu arren, Henryk nahiko gogo gutxi erakutsi zuen luxuzko automobilekiko, Edsel-ek ez bezala, zeinak Ford goi-mailako merkatuan zabaltzen saiatu baitzen. Lelandtarrek 1920an aurkeztutako jatorrizko Lincoln L modeloa ere ekoizpenean mantendu zen, hamarkada batez ukitu gabe, zaharkituegi geratu zen arte. K modelo modernizatuak ordezkatu zuen 1931n.[29]

1920ko hamarkadaren erdialderako, General Motorss azkar igotzen ari zen Amerikako ibilgailu fabrikatzaile nagusi gisa. Alfred P. Sloan GMko presidenteak konpainiaren "prezio eskailera" ezarri zuen, eta horren bidez GMk "poltsa eta helburu guztietarako" automobil bat eskainiko zuen, Fordek merkatu baxuaz kanpoko edozer gauzarekiko zuen interes faltaren aldean. Henry Ford 16 urte zituen T modeloa ordezkatzearen aurka zegoen arren, Chevroletek erronka berri eta ausart bat zuen GMren sarrera mailako dibisio gisa konpainiaren prezio eskalan. Fordek autoentzako ordainketa planen ideia gero eta ezagunagoari ere aurre egin zion. T modeloaren salmentak jaisten hasi zirenez, Fordek amore eman eta ondorengo modelo baten lana onartzera behartuta egon zen, ekoizpena 18 hilabetez etenez. Garai hartan, Fordek muntaketa lantegi berri eta erraldoi bat eraiki zuen River Rougen, 1927an merkaturatu zen Model A berrirako.[27]

1913an, T modeloaren txasisean karrozeria muntatzeko esperimentuak egiten ari ziren. Fordek hainbat muntaketa-metodo probatu zituen ekipamendua behin betiko instalatu aurretik prozedurak optimizatzeko. Benetako muntaketa-kateak garabi bat erabiltzen zuen karrozeria muntatzeko.

Prezio eskalaz gain, GM azkar kokatu zen automobilen estiloaren abangoardian Harley Earl-en Arte eta Kolore Sailaren pean, Henry Fordek guztiz estimatu edo ulertu ez zuen automobilen diseinuaren beste arlo bat. Fordek ez zuen GMren estilo sailaren benetako baliokiderik izango urte askotan zehar.[30]

A Modeloa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1926an, Ford T modeloaren salmentak erori egin ziren eta Fordek modelo berri baten beharra sumatu zuen. Henry motorra, txasisa eta hainbat bereizgarri mekanikoz arduratu zen eta semeak, berriz, autoaren gorputza diseinatu zuen. Fordek bere burua ingeniaritza-jeniotzat hartzen bazuen ere, ez zuen prestakuntza formalik ingeniaritza mekanikoan eta ez zekien plano bat ere irakurtzen. Ingeniari talde talentudun batek egin zuen A modelo (eta geroago V8 laua) diseinatzeko benetako lan gehiena, Fordek gertutik gainbegiratu eta norabide orokorra emanez. Edselek ere lortu zuen aitaren hasierako objekzioak gainditzea, aldaketa irristakorrerako transmisio bat sartzerakoan.[31]

Emaitza Ford A modeloa izan zen, 1927ko abenduan aurkeztua eta 1931ra arte ekoitzia, lau milioi unitate baino gehiago eraikiz. Ondoren, Ford konpainiak urteko modelo aldaketa sistema bat hartu zuen, GM lehiakideak duela gutxi abian jarri zuenaren antzekoa (eta gaur egun automobilek oraindik erabiltzen dutena). 1930eko hamarkadara arte ez zuen Fordek finantza-enpresei zuen objekzioa gainditu, eta Forden jabetzako Universal Credit Corporation autoen finantzaketa-eragiketa garrantzitsu bihurtu zen. Henry Fordek oraindik ere berrikuntza teknologiko askori aurre egiten zien, hala nola balazta hidraulikoak eta sabai guztiz metalikoak, eta Ford automobilek ez zituzten 1935-1936ra arte onartu. 1932rako, ordea, Fordek bonba bat bota zuen Ford V8 laua aurkeztuz, zortzi zilindroko motor merkea izan zena. V8 lauaren aldaerak Ford automobiletan 20 urtez erabili ziren, 1930ean abiarazitako proiektu sekretu baten emaitza izan zela, eta Fordek hasieran X-8 motor erradikal bat aztertu zuen diseinu konbentzional bat onartu aurretik. Fordi rodding berorako egokia den errendimendu handiko marka gisa, ospea eman zion.[32]

Era berean, Edselen eskariz, Fordek Mercury merkaturatu zuen 1939an, gama ertaineko marka gisa, Dodge eta Buick-i aurre egiteko, nahiz eta Fordek nahiko gogo gutxi erakutsi. [30]

Lan filosofia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Thomas A. Edison, Burroughs, eta Ford

Bost dolarreko soldata

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ford "ongizate kapitalismoaren" aitzindaria izan zen, bere langileen egoera hobetzeko eta, batez ere, departamentu askok urtean 300 gizon kontratatu ordez 100 lanpostu betetzeko, langileen joan-etorri handia murrizteko diseinatua. Eraginkortasunak langile onenak kontratatu eta mantentzea esan nahi zuen.[33]

1914ko urtarrilaren 5ean, argitaratu zuen 5 dolar ordaintzeko programa, langile gehienen soldata bikoiztu baino gehiago egiten zela. Cleveland-eko (Ohio) egunkari batek editorialean argitaratu zuen iragarpena "suziri itsugarri bat bezala jaurti zela egungo industria-depresioaren hodei ilunetan zehar".[34] Mugimendua oso errentagarria izan zen; langileen etengabeko txandakatzearen ordez, Detroit-eko mekanikari onenak Ford-era joan ziren, beren giza kapitala eta espezializazioa ekarriz, produktibitatea handituz eta prestakuntza-kostuak murriztuz.[36][37] Ford-ek bere eguneko 5 dolarreko programa iragarri zuen 1914ko urtarrilaren 5ean, eguneko gutxieneko soldata 2,34 dolarretik 5 dolarrera igoz gizonezko langileentzat.[35][36]

Bost eguneko lan astea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Time aldizkariaren azala, 1935eko urtarrilaren 14a

Langileen soldatak igotzeaz gain, Fordek lan aste laburtu berri bat ere ezarri zuen 1926an. Erabakia 1922an hartu zen, Fordek eta Crowtherrek 8 orduko sei egun gisa deskribatu zutenean, 48 orduko astea emanez, baina 1926an 8 orduko bost egun gisa iragarri zen, 40 orduko astea emanez. Programa, antza denez, larunbata laneguna izendatuz hasi zen, eta geroago jai egun bihurtu zen. 1926ko maiatzaren 1ean, Ford Motor Companyko fabrikako langileak bost eguneko eta 40 orduko lan astera aldatu ziren, eta enpresako bulegoko langileek hurrengo abuztuan egin zuten trantsizioa.[37]

Wall Streetek gogor kritikatu zituen Forden 40 orduko astea eta gutxieneko soldata ezartzea, baina horrek garbi frogatu zuen horrelako soldatak langileek ekoizten zituzten kotxeak erostea ahalbidetuko zuela eta ekonomiarentzat ona baino hobea zela. 5 dolarreko soldata 6 hilabete edo gehiagoz enpresako langile ziren 22 urte baino gehiago zituzten gizonentzakoa izan zen; horrezaz gain, Soziologia Departamentuak ontzat emandako bizitza eraman behar zuen eta ez alkohola eta ez jokoa ez zirela onartzen. Departamentuak 150 ikerlari zituen, eta buruzagiek ere langileen estandar berdinak bete behar zituzten. Langileen ehuneko handi batek lortu zuen onuren parte hura jaso ahal izateko kalifikazioa.[38]

Sindikatuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Ford T modeloaren ekoizpena, 1913an

Ford fabriketan sindikatuak egotearen aurka zegoen erabat. “Nire bizitza eta lana” (My Life and Work).liburuko 18. kapituluan azaldu zituen sindikatuei buruzko bere ikuspuntuak. Uste zuen buruzagiek gehiegi eraginda zeudela, eta azkenean kalte gehiago egingo zietela langileei onura baino, itxurazko motibo onak izan arren. Gehienek ekoizkortasuna mugatu nahi zuten enplegua sustatzeko bide gisa, baina Fordek uste zuen autosuntsigarria zela hori, produktibitatea beharrezkoa baitzen oparotasun ekonomikoa garatzeko.[39]

Bere iritziz lanpostu batzuk produktibitate-irabaziek ekonomia orokorra suspertuko zuten, lanpostu berriak sortuz beste leku batzuetan, korporazio berean edo beste batzuetan. Fordek zioen sindikatuko buruzagiek pizgarri perbertsoa zutela betiko krisi sozioekonomikoak sustatzeko eta beraien boterea mantentzeko. Bitartean, kudeatzaile adimendunek pizgarria zutela langileekin ondo egoteko, horrela irabaziak maximizatuko baitziren. Hala ere, Fordek onartu zuen kudeatzaile asko funtsean oso txarrak zirela egitate hori ulertzeko. Baina azkenean, bera bezalako kudeatzaile onek ezkerreko eta eskuineko pertsona okerrek (hau da, sozialistek zein erreakzionarioek) erasoak uxatu ahal izango zuten, kudeatzaile onek sistema sozioekonomiko bat indartuz, non ez kudeaketa txarrak ez sindikatu txarrek ez zuten nahikoa laguntza aurkituko existitzen jarraitzeko. [39]

Sindikatuen jarduera saihesteko, Fordek Harry Bennett itsas armadako boxealari ohia horretarako promozionatu zuen. Bennetek intimidazio neurri ugari erabili zituen sindikatuen erakundeak bertan behera uzteko eta, 1937an, agerian geratu zen segurtasun indarrak eta sindikalistek borroka ikaragarria izan zutela komunikabideen aurrean. [39]

Sindikatuen jarduera saihesteko, Fordek Harry Bennett, Itsas Armadako boxeolari ohia, Zerbitzu Departamentuko buru izendatu zuen. Bennettek hainbat mehatxu taktika erabili zituen sindikatuen antolakuntza zapaltzeko.[40]1932ko martxoaren 7an, Depresio Handian, Detroiteko automobilgintzako langile langabeek Forden Gosete Martxa antolatu zuten Ford River Rouge Konplexura Henry Fordi 14 eskaera aurkezteko. Dearborneko polizia-departamentuak eta Fordeko segurtasun-zaindariek langileen aurka tiro egin zuten, eta hirurogei zauritu baino gehiago eta bost hildako eragin zituzten. 1937ko maiatzaren 26an, Bennetten segurtasun-gizonek United Automobile Workers (UAW) sindikatuko kideak jipoitu zituzten, Walter Reuther barne.[41] Bennetten gizonek UAWko ordezkariak jipoitzen ari ziren bitartean, gertakariaren arduraduna Carl Brooks zen, Bennetten Zerbitzu Departamentuko ikasle ohia, eta Brooksek "ez zuen esku hartzeko agindurik eman". Hurrengo egunean, zauritutako UAWko kideen argazkiak agertu ziren egunkarietan, geroago "Gaueko Gudua" bezala ezagutuak.[41]

Ford Motor Company izan zen UAW sindikatua onartu zuen azken Detroiteko automobilgilea, AEBetako gainerako automobilgintza industriak eta baita AEBetako gobernuak presioa egin arren. 1941eko apirilean UAW sindikatuak egindako greba batek River Rouge fabrika itxi zuen. Sorensenek kontatu zuenen etsitutako Henry Fordek ia-ia mehatxua egin zion enpresa desegiteari, lankidetzan aritu beharrean. Hala ere, bere emazte Clarak mehatxatu zuen utzi egingo zuela, familiako negozioa suntsitzen bazuen. Bere ustez, ez zen bidezkoa sortuko zen kaosa. Fordek bere emaztearen ultimatuma bete zuen eta atzera begiratuta ere ados egon zen harekin.[42]

Baina egun batetik bestera, Ford Motor Company automobilgileen artean erresistenteena izatetik UAWren kontratu-baldintza onuragarrienak zituena izatera igaro zen. Kontratua 1941eko ekainean sinatu zen, eta urtebete geroago, Fordek Walter Reutherri esan zion: "Harry Bennettek inoiz egin zuen gauzarik zentzuzkoenetako bat izan zen UAW lantegi honetan sartzea". Reuterrek galdetu zion: "Zer esan nahi duzu?". Fordek erantzun zion: "Beno, General Motorsen eta Wall Streeteko jendetzaren aurka borrokan aritu zara. Orain hemen zaude eta sindikatu-lantegi bat eman dizugu, haiengandik lortu zenuena baino gehiago. Horrek gure alde jartzen zaitu, ezta? General Motorsen eta Wall Streeten aurka elkarrekin borrokatu gaitezke.[43]

Ford 4-AT-F (EC-RRA) Espainiako errepublikanoen hegazkina.

Ford hegazkin-konpainia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ford, beste auto konpainia batzuk bezala, abiazioaren negozioan sartu zen Lehen Mundu Gerra garaian eta Liberty motorrak egin zituen. Gerraren ondoren, berriz, Henry Fordek Stout Metal Airplane Company erosi zuen.

Forden hegazkin arrakastatsuena Ford 4AT Trimotorra izan zen, askotan "Tin Goose" deitua, bere metalezko egitura korrugatuagatik. Alclad izeneko aleazio berri bat erabiltzen zuen, aluminioaren korrosioarekiko erresistentzia eta duraluminioaren sendotasuna konbinatzen zituena; ez zen erdoiltzen eta oso gogorra zen. Hegazkina Fokkerren V.VII–3m-ren oso antzekoa zen, eta batzuen esanetan, Forden ingeniariek kopiatu egin omen zuten. Trimotorrak lehen hegaldia 1926ko ekainaren 11n egin zuen, eta AEBetako lehen bidaiari-hegazkin arrakastatsua izan zen, 12 bidaiari inguru modu nahiko deserosoan hartzen zituena. AEBtako Armadak eredu bat baino gehiago erabili zituen eta 200 bat hegazkin egin zituzten, Depresio garaian salmenten jaitsierak konpainia itxiarazi zuen arte. Smithsonian Institutuak Ford omendu du hegazkingintza industria aldatzeagatik.

Forden hirumotorra gaurko Fokker 50, Dash 7+, ATR 72, Antonov 24, Avro-HS748 eta abarren oinarria izan zen. Arrakasta handiko hegazkinak izan ziren nazioarteko abiazioan eta oraindik ere hainbat lekutan erabiltzen dira.1985ean, Ford hil ondoren sartu zuten National Aviation Hall of Fame-n, industrian izan zuen eraginagatik.[44]

Lehen Mundu Gerra garaia eta bakearen aldeko aktibismoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fordek gerraren aurka egin zuen, xahuketa izugarria zela uste baitzuen, eta esku-hartze militarraren aurka zeuden kausak babestu zituen. Ford oso kritiko bihurtu zen gerra finantzatzen zutela uste zuenekin, eta horiek geldiarazten saiatu zen. 1915ean, Rosika Schwimmer bakezaleak Forden faborea lortu zuen, eta honek Bakearen Ontzi bat finantzatzea onartu zuen Europara, Lehen Mundu Gerra gori-gori zegoen lekura. Beste 170 bake-ekintzaile gidatu zituen. Forden artzain episkopalak, Samuel S. Marquis erreberendoak, lagundu zion misioan. Marquisek Forden Soziologia Saila zuzendu zuen 1913tik 1921era. Fordek Woodrow Wilson presidentearekin hitz egin zuen misioari buruz, baina ez zuen gobernuaren laguntzarik izan. Bere taldea Suedia neutralera eta Herbehereetara joan zen bakearen aldeko aktibistekin biltzera. Iseka askoren jomuga izanik, Fordek itsasontzia utzi zuen Suediara iritsi bezain laster. 1915ean, Fordek "bankari alemaniar-juduak" leporatu zituen gerra bultzatzea.[45]

Steven Watts biografoaren arabera, Ford industrialari nagusi gisa zuen estatusak mundu-ikuspegia eman zion, gerra alferrikako ergelkeria bat zela eta epe luzeko hazkunde ekonomikoa atzeratzen zuela. Gerran galtzen ari zen aldeak kalte handiak jasan ohi zituen. Enpresa txikiak bereziki kaltetuak ziren, urteak behar baitira suspertzeko. Egunkarietako artikulu askotan argudiatu zuen negozioen eraginkortasunean arreta jartzeak gerra desanimatuko zuela, zeren eta "artikulu bat fabrikatzen duen gizon bakoitzak ahalik eta modurik onenean eta ahalik eta prezio baxuenean egingo balu, mundua gerratik kanpo mantenduko litzateke, merkatariek ez bailukete beste kideek nahi dituzten kanpoko merkatuak bilatu beharko". Fordek onartu zuen munizio-egileek gerrak gustuko zituztela, baina argudiatu zuen enpresa gehienek gerrak saihestu nahi zituztela eta, horren ordez, ondasun erabilgarriak fabrikatu eta saltzen, langileak kontratatzen eta epe luzerako irabazi egonkorrak sortzen lan egiten zutela.[46]

USS Eagle 2 (PE-2) 1918an eraikitzaileen probetan.

Forden lantegi britainiarrek Fordson traktoreak ekoizten zituzten Britainia Handiko elikagaien hornidura handitzeko, baita kamioiak eta gerra-hegazkinen motorrak ere. AEBak 1917an gerran sartu zirenean, Fordek isiltasuna mantendu zuen kanpo-politikari dagokionez. Bere enpresa arma hornitzaile nagusi bihurtu zen, batez ere gerra-hegazkinetarako eta itsaspekoen aurkako ontzietarako Liberty motorra ekoiztuz.[47]

1918an, gerra martxan zegoela eta Nazioen Liga gero eta arazo handiagoa bihurtu zela munduko politikan, Woodrow Wilson presidente demokratak Ford animatu zuen AEBetako Senaturako Michiganeko eserleku baterako aurkeztea. Wilsonek uste zuen Fordek Kongresuan balantza Wilsonen proposatutako Ligaren alde egin zezakeela. "Michiganen hautatua izan daitekeen eta nahi duzun bakea ekartzen lagun dezakeen gizon bakarra zara", idatzi zion presidenteak Fordi. Fordek erantzun zion: "Hautatu nahi banaute, botoa utzi dezatela, baina ez dut zentimo bakar baten inbertsiorik egingo". Ford aurkeztu zen, ordea, eta 7.000 botoren faltan geratu zen irabazteko, estatu osoan emandako 400.000 botoetatik.[48] Hauteskunde estu batean, Truman Newberry hautagai errepublikarrak garaitu zuen, Estatu Batuetako Itsas Armadako idazkari ohiak. Ford Wilsonen aldeko sutsua zen, eta Ligaren aldekoa izaten jarraitu zuen. Wilsonek 1919ko udan hitzaldi-bira handi bat egin zuenean Liga sustatzeko, Fordek horri lotutako publizitatea finantzatzen lagundu zuen.[49]

Bigarren Mundu Gerrako garaia eta eztabaidak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fordek Estatu Batuak Bigarren Mundu Gerran sartzearen aurka egin zuen,[50] eta nazioarteko negozioek gerrak saihestuko zituen oparotasuna sor zezaketela ustez jarraitu zuen. Fordek "gerra giza suntsipenean irabaziak bilatzen zituzten finantza-zikoien produktua zela azpimarratzen zuen". 1939an, alemaniar itsaspekoek AEBetako merkataritza-ontziak torpedeatzen zituztela esan zuen, eta finantza-egile gerrazaleek egindako konspirazio-jardueren ondorioa zela.[51] Aipatzen ari zen finantzariek juduak ziren, eta juduak Lehen Mundu Gerra bultzatzeaz ere akusatu zituen.[52]

Bigarren Mundu Gerraren aurretik eta 1939an gerra hasi zenean, jakinarazi zuen ez zuela gerra-eragileekin merkataritzarik egin nahi. Depresio Handiko beste negozio-gizon askok bezala, ez zuen inoiz Franklin Roosevelten administrazioa gustuko izan edo guztiz fidatu, eta uste zuen Roosevelt AEBak gerrara hurbiltzen ari zela. Fordek negozioak egiten jarraitu zuen Alemania naziarekin, gerra-materiala fabrikatzen barne. Hala ere, gerra-hegazkinen motorrak eraikitzea ere onartu zuen Britainia Handiko gobernuarentzat. 1940ko hamarkadaren hasieran, harrotu egin zen Ford Motor Companyk laster egunean AEBetako 1.000 gerra-hegazkin ekoizteko gai izango zela, garai hartan hegazkinak ekoizteko instalaziorik ez bazuen ere.[53]  Ford Bigarren Mundu Gerran parte hartzearen aurkako America First Committee-ko kide nabarmena izan zen hasieratik, baina zuzendaritza-batzordetik dimisioa ematera behartu zuten bere parte-hartzea oso polemikoa izan zenean.[54]

1940tik aurrera, 100 eta 200 gerra-preso frantziar esklabo gisa lan egiteko errekisatu zituztenean, Ford-Werke-k 1929ko Genevako Hitzarmenaren 31. artikulua urratu zuen. Rolls-Royce-k Merlin motorraren (Spitfire eta Hurricane ehiza-hegazkinetan jartzen zen bezala) hornitzaile gehigarri gisa AEBetako fabrikatzaile bat bilatu zuenean, Fordek lehenik onartu egin zuen nahiz eta gero atzera bota. "Gerra ahaleginaren atzean" lerrokatu zen, AEBak 1941eko abenduan gerran sartu zirenean.[55]

B-24ak Willow Run-en eraikitzen,

Willow Run

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

AEBak gerran sartu aurretik, 1940ko abenduan Roosevelt presidenteak "Demokraziaren Arsenal Handia" sortzeko egindako deiari erantzunez, Fordek Ford Motor Companyri agindu zion Detroit ondoko Willow Run-en hegazkin fabrika erraldoi eta espresuki eraikitzeko. Fordek Willow Run-eko lehen lanak 1941eko udaberrian hasi zituen, Boeing 24 Bonba-jaurtitzaile (B-24) osagaien ekoizpena 1942ko maiatzean hasi zen, eta lehen B-24 osoa muntaketa-katetik 1942ko ur irten zenrian. 330.000 m2 azalerarekin, munduko muntaketa-katerik handiena zen garai hartan. 1944an, bere unerik gorenean, Willow Run lantegiak 650 B-24 ekoizten zituen hilean, eta 1945erako Fordek B-24 bakoitza hemezortzi ordutan osatzen zuen, bat muntaketa-katetik 58 minuturo ateratzen zelarik.[72] Fordek 9.000 B-24 ekoitzi zituen Willow Run-en, gerran zehar ekoitzitako 18.000 B-24en erdia.[56]

Edsel Forden heriotza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Edsel Ford minbiziaz hil zenean 1943an, 49 urte zituela, [57]Henry Fordek nominalki berriro hartu zuen konpainiaren kontrola, baina 1930eko hamarkadaren amaieran izandako hainbat istripu zerebrobaskularrek gero eta ahulago utzi zuten, eta bere gaitasun mentala ahultzen ari zen. Ford gero eta baztertuta zegoen, eta beste batzuek erabakiak hartzen zituzten bere izenean. Konpainia goi-zuzendari gutxi batzuek kontrolatzen zuten, Charles Sorensen buru zutela, Fordeko ingeniari eta ekoizpen-zuzendari garrantzitsua; eta Harry Bennett, Fordeko Zerbitzu Unitateko burua, Fordeko langileak zelatatzen eta diziplina ezartzen zien indar paramilitarra. Ford Sorensenek jasotako publizitatearen jeloskor jarri zen, eta kaleratzera behartu zuen 1944an.[58] Forden ezgaitasunak eztabaidak eragin zituen Washingtonen konpainia nola berrezarri, gerra garaiko gobernuaren aginduz edo zuzendarien eta zuzendarien arteko estatu-kolpe bat bultzatuz.[59]

Kanporatua izan zen

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ez zen ezer gertatu 1945era arte, porrot arrisku larria zegoenean, Forden emazte Clarak eta Edselen alargun Eleanorrek aurre egin zioten eta enpresaren kontrola bere biloba Henry Ford II.ari uzteko eskatu zioten. Uko egiten bazion, enpresaren akzio guztien hiru laurdenak ziren akzioak saltzeko mehatxua egin zioten. Ford haserre bizian zegoela jakinarazi zen, baina amore eman behar izan zuen beste aukerarik ez zuen izan.[60] Gazteak hartu zuen ardura eta, bere lehen negozio ekintza gisa, Harry Bennett kaleratu zuen.[61]

Antisemitismoa eta The Dearborn Independent astekaria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ford konspirazio-teorialari bat zen, juduen aurkako salaketa faltsuen tradizio luzean oinarrituta. Fordek adierazi zuen juduen nazioartekotasunak mehatxu bat zela Amerikako balio tradizionalentzat, eta uste zuen sakonki arriskuan zeudela mundu modernoan.[62] Bere ondare arrazista eta antisemitikoaren zati bat Amerikako eskoletan dantza karratua finantzatzea kzan zen, jazza gorrotatzen zuelako eta haren sorrera juduekin lotzen zuelako.[63] 1920an, Fordek honela idatzi zuen: "Zaleek Amerikako beisbolaren arazoa jakin nahi badute, hiru hitzetan: judu gehiegi daude".[64]

Ford, 1934an

1918an, Fordek bere jaioterriko egunkaria erosi zuen, The Dearborn Independent.[65] Urte eta erdi geroago, Fordek bere izenean artikulu sorta bat argitaratzen hasi zen egunkarian, juduen konspirazio zabal batek Amerikari eragiten ziola aldarrikatuz. Serieak 91 aletan argitaratu ziren. Estatu Batuetako Ford kontzesionario guztiek egunkaria argitaratu eta bezeroei banatu behar zuten. Geroago, Fordek artikuluak lau liburukitan lotu zituen, "Nazioarteko Judua: Munduko Arazo Nagusia" (The International Jew: The World's Foremost Problem) izenburupean, hainbat hizkuntzatara itzuli eta AEBetan eta Europan zehar zabaldu zena. "Nazioarteko Juduak" Amerikako gizartean ikusten zituen arazo ia guztiak juduen errudun jo zituen. The Independent Forden jabetzapean argitaratu zen 1927an itxi zen arte. Bere egunkariaren 700.000 irakurle ingururekin, Ford "eskuin muturreko muturrekoen eta aurreiritzien erlijio-bozeramaile" gisa agertu zen.[66]

Alemanian, Forden "Nazioarteko Judua: Munduko Arazo Nagusia" Theodor Fritschek argitaratu zuen, hainbat alderdi antisemita sortu eta Reichstag-eko kide izan zenak, eta horrek eragin handia izan zuen Alemaniako diskurtso antisemitan. 1924an idatzitako gutun batean, Heinrich Himmlerrek Ford "gure borrokalari baliotsuenetako, garrantzitsuenetako eta zorrotzenetako bat" bezala deskribatu zuen. [67]Ford da Hitlerren Mein Kampf autobiografian modu onean aipatzen den estatubatuar bakarra, Forden panfleto antisemitak liburu formatuan argitaratu eta bost urtera agertu zena.[68]

Alemaniako Arranoaren Gurutze Handia, Henry Fordi Alemania naziak 1938ko uztailaren 30ean emandako saria.[69]

Adolf Hitlerrek idatzi zuen: "Ford bakarrik da, juduen haserrerako, oraindik ere independentzia osoa mantentzen duena ... ehun eta hogei milioi biztanleko nazio batean ekoizleen nagusi kontrolatzaileengandik". 1931n Detroit News-eko kazetari bati hitz eginez, Hitlerrek esan zuen: "Henry Ford nire inspiraziotzat hartzen dut", Forden tamaina errealeko erretratu bat bere mahaiaren atzean gordetzearen arrazoia azalduz.[70] Steven Wattsek idatzi zuen Hitlerrek Ford "miresten" zuela, "bere teoriak Alemanian praktikan jartzeko nire onena egingo dudala" aldarrikatuz, eta Volkswagen Beetle, herriaren autoa, Model T-an oinarrituta modelatuz, kirol-autoen fabrikatzaile austriar-alemaniar Porsche familiako kideek diseinatua. Max Wallacek adierazi duenez, "Historiak dio... Adolf Hitler antisemita sutsua zela Ford-en "Nazioarteko Judua" irakurri aurretik".[71] Ford-ek Ziongo Zaharren Protokoloak testu antisemita asmatuaren 500.000 kopia inprimatu eta banatzeko ere ordaindu zuen, eta Hitlerren Mein Kampf-en ingelesezko itzulpena ordaindu zuela jakinarazi da. Historialariek diotenez, Hitlerrek Ford-en liburuak eta artikuluak Alemania osoan banatu zituen, Holokaustoa pizten lagundu zuen gorrotoa garatuz.[72]

1938ko uztailean, Clevelandeko kontsul alemaniarrak Fordi, bere 75. urtebetetzean, Alemania naziak atzerritar bati eman ziezaiokeen dominarik altuena eman zion, Alemania naziak atzerritar bati eman ziezaiokeen dominarik altuena. James D. Mooneyk, General Motorseko atzerriko eragiketen presidenteordeak, antzeko domina bat jaso zuen, Lehen Mailako Alemaniako Arranoaren Meritu Gurutzea.[73]

Robert Lacey-k "Ford: Gizona eta Makinak" liburuan idatzi zuenez, Forden Willow Run-eko kide hurbil batek jakinarazi zuen nazien kontzentrazio-esparruen albistegiak erakutsi zizkiotela, "berak eragindako aurreiritzien basakeria agerian utzi zuten ankerkeriak ikusi zituela, eta azken eta larriena izan zela iktus batekin erori zela".[110] Fordek lehenago ere izan zituen iktusak, eta azken garuneko hemorragia 1947an izan zuen, 83 urte zituela.[74]

1942ko urtarrilaren 7an, Fordek beste gutun bat idatzi zion Sigmund Livingstoni, "nire judu herrikideen aurkako antagonismoa sustatuko lukeen edozein agitazio" zuzenean edo zeharka babesten zuela ukatuz. Gutuna honela amaitu zuen: "Nire itxaropen zintzoa da orain, herrialde honetan eta mundu osoan, gerra amaitutakoan, juduen aurkako gorrotoa eta beste edozein arraza edo erlijio talderen aurkako gorrotoa betiko amaituko direla".[75]

Nazioarteko negozioak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Forden filosofia Estatu Batuen independentzia ekonomikoa zen. Bere River Rouge fabrika munduko industria-konplexu handiena bihurtu zen, integrazio bertikala lortuz, bere altzairua ekoizteko gai izan arte. Forden helburua automobil bat hutsetik ekoiztea zen, kanpo-merkataritzaren menpe egon gabe. Bere enpresaren hedapen globalean sinesten zuen. Nazioarteko merkataritzak eta lankidetzak nazioarteko bakera eramaten zutela uste zuen, eta muntaketa-katearen prozesua eta Model T-ren ekoizpena erabili zituen hori frogatzeko.[76]

Fordek muntaketa lantegiak ireki zituen Britainia Handian eta Kanadan 1911n, eta laster bihurtu zen herrialde horietako automobil fabrikatzaile handiena. 1912an, Fordek Giovanni Agnellirekin lankidetzan aritu zen Italian Fiateko lehenengo automobil muntaketa lantegiak abiarazteko. Alemaniako lehenengo lantegiak 1920ko hamarkadan eraiki ziren, Herbert Hooverren eta Merkataritza Sailaren bultzadarekin, bat egiten baitzuen Forden teoriarekin, nazioarteko merkataritza ezinbestekoa zela munduko bakerako eta gerra aukerak murrizten zituela. 1920ko hamarkadan, Fordek lantegiak ireki zituen baita Australian, Frantzian, Indian eta Mexikon, eta 1929rako kontzesionario arrakastatsuak zituen sei kontinenteetan. Baina Fordek Fordlândia izeneko kautxu landaketa komertzial batekin esperimentatu zuen Amazoniako oihanean, eta porrot egin zuen.[77]

Henry Ford Alemanian, 1930eko irailean.

1929an, Fordek sobietarrekin akordio bat egin zuen Nizhny Novgorod (Gorky) ondoan zegoen lehen automobil fabrika sobietarrari (GAZ) bederatzi urtez laguntza teknikoa emateko (gainerss fabrika eraikitzeko beste kontratu bat sinatu zen The Austin Company-rekin 1929ko abuztuaren 23an).[78] Kontratuak 30.000.000 dolarreko Ford auto eta kamioi desmuntatuak erostea zekarren, fabrikaren funtzionamenduko lehen lau urteetan muntatzeko, eta ondoren, fabrika pixkanaka Sobietar Batasunean egindako osagaietara aldatuko zen. Fordek bere injineruak eta teknikariak bidali zituen Sobietar Batasunera ekipamendua instalatzen eta langileak prestatzen laguntzeko, eta ehun injineru eta teknikari sobietar baino gehiago Ford-en lantegietan kokatu ziren Detroit eta Dearborn-en, "enpresaren lantegietako fabrikazio eta muntaketa metodoak eta praktikak ikasteko". Fordek esan zuen: «Ez du axola non doa aurrera industria, Indian, Txinan edo Errusian, orduan eta irabazi gehiago izango dira guztiontzat, guretzat barne. Mundu osoak onura aterako du bertatik».[79]

1932rako, Fordek munduko automobilen herena fabrikatzen zuen. Ford autoak eta kamioiak saltzen edo muntatzen zituzten hainbat filial sortu zituen: Ford Australia, Ford Britainia Handia, Ford Argentina, Ford Brasil, Ford Kanada, Ford Europa, Ford India, Ford Hegoafrika eta Ford Filipinak.[79]

Forden irudiak europarrak liluratu zituen, batez ere alemaniarrak, "batzuen beldurra, besteen liluraldia eta guztien artean lilura" piztuz. "Fordismoaz" eztabaidatzen zuten alemaniarrek askotan, eta uste zuten funtsean amerikar zerbait ordezkatzen zuela. Ford Works-en erakusten zen tamaina, produkzio-erritmoa, estandarizazioa eta ekoizpen filosofia zerbitzu nazional gisa ikusten zuten, Estatu Batuetako kultura ordezkatzen zuen "gauza amerikar" bat. Bai aldekoek bai kritikoek azpimarratu zuten fordismoa Amerikako garapen kapitalistaren irudikapena zela, eta automobilgintza zela Estatu Batuetako harreman ekonomiko eta sozialak ulertzeko gakoa. Alemaniar batek azaldu zuen bezala, "Automobilek hain erabat aldatu dute amerikarren bizimodua, ezen gaur egun nekez imajina daiteke autorik gabe egotea. Zaila da gogoratzea nolakoa zen bizitza Ford jaunak bere salbazio-doktrina predikatzen hasi aurretik". Alemaniar askorentzat, Fordek amerikarismo arrakastatsuaren funtsa gorpuzten zuen.[80]

"Nire Bizitza eta Lana" liburuan, Fordek iragarri zuen justizia, arrazismoa eta ikuspegi laburra gaindituz gero, mundu osoko garapen ekonomiko eta teknologikoa aurrera egingo zuela, non nazioarteko merkataritza ez zen gehiago eredu kolonial edo neokolonialetan oinarrituko (gaur egun deituko liratekeenetan), eta benetan herri guztiei mesede egingo ziela.[81]

Lasterketak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Barney Oldfield gidaria eta Ford, zutik, Old 999 modelorarekin, 1902an

Fordek automobilismoarekiko interesa mantendu zuen 1901etik 1913ra, eta kirolean hasi zen lanean eraikitzaile eta gidari gisa, geroago gidari kontratatuei utziz bolantea. 1901eko urriaren 10ean, Alexander Winton garaitu zuen "Sweepstakes" izeneko lasterketa-auto batean. Auto horren garaipenei esker sortu zuen Fordek Henry Ford Company. Fordek Model T modeloak aurkeztu zituen lasterketetan, 1909an "ozeanotik ozeanora" (Estatu Batuetan zehar) lasterketa batean lehenengo postuan amaituz (geroago deskalifikatu bazen ere), eta 1911n Detroit Fairgrounds-en 1,6 km-ko abiadura-errekorra ezarri zuen Frank Kulick gidariarekin. 1913an, Model T berritu bat aurkezten saiatu zen Indianapolisko 500 milia lasterketan, baina esan zioten arauek beste 450 kg gehitzea eskatzen zutela autoari sailkatu ahal izateko. Ford partehartzea utzi zuen, eta laster behin betiko utzi zituen lasterketak, kirolaren arauekiko atsekabeagatik. Model T-aren ekoizpenaren gorakadak bere denborari eskatzen zizkion eskakizunak, eta lasterketetan jardutzea ez zuela merezi argudiatuz.[82]

"Nire Bizitza eta Lana" liburuan, Fordek lasterketei buruz hitz egiten du laburki, tonu nahiko mespretxagarrian, oro har automobilgintzarentzat neurri ona ez den zerbait bezala. Bere burua lasterketetan parte hartu zuen norbait bezala deskribatzen du, 1890etik 1910era bitartean lasterketa egin behar zelako, nagusi zen ezjakintasunak lasterketak automobil baten balioa frogatzeko modua zirela uste zuelako. Ford ez zegoen ados. Baina erabakita zegoen hori arrakastaren definizioa bazen bitartean (definizioa akastuna bazen ere), bere autoak lasterketetan zeuden onenak izango zirela. Liburu osoan zehar, etengabe itzultzen da idealetara, hala nola garraioa, ekoizpen-eraginkortasuna, prezio merkea, fidagarritasuna, erregai-eraginkortasuna, oparotasun ekonomikoa eta nekazaritzan eta industrian lan astunaren automatizazioa. Baina gutxitan aipatzen du, gutxiesten gainera, A puntutik B puntura azkar joatearen ideia.[83]

Hala ere, Fordek eragina izan zuen automobilismoan bere lasterketa urteetan, eta 1996an Motorsports Hall of Fame of America-n sartu zuten.[84]

Ford Fundazioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1936an, Henry Ford eta bere seme Edselek Ford Fundazioa eraiki zuten, ongizatea sustatzeko helburuarekin. Fordek kapitala botorako eskubidea zuten aktzio multzo txiki batean zatitu zuen eta bere familian banatu. Fundazioari, berriz, akzio kopuru handia eman zion, baina botorako eskubiderik gabe. Izugarri hazi zen eta, 1950erako, nazioartean hedatuta zegoen jada. Pixkanaka, akzioak saltzen joan zen 1955etik 1974ra arte eta Ford Motor Company eta Ford familiarekin loturak galtzen.[85][86]

Heriotza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1943rako, Henry Forden osasuna okertzen ari zen. Hainbat arazo kardiobaskular izan zituen eta buruko inkoherentziaren zantzuak erakusten zituen, besteak beste, susmo gero eta handiagoa berak sortutako enpresa zuzentzearen erantzukizun izugarriak kudeatzeko ezintasuna.[87] Ia 80 urte zituen adin aurreratuan eta zuzendaritza batzordearen erreserbak izan arren, Fordek Ford Motor Companyko presidentetza berreskuratu zuen 1943ko maiatzean bere semea, Edsel Ford, hil ondoren. Bi hamarkadatan ez zuen zuzendaritza-titulu ofizialik izan, baina enpresaren gaineko bere de facto kontrola ez zen inoiz serio zalantzan jarri, eta zuzendaritzak berriro ere bere autoritatearen aurrean amore eman zuen, presidentetzarako hautatuz.[87]

Konpainiaren finantza-egoera nabarmen okerrera egin zuen presidente gisa azken agintaldian. Hilean 10 milioi dolar baino gehiago galtzen zituen, eta bere eragiketak hain nahaspilatsu zeuden, ezen Franklin Roosevelt-en administrazioak gobernuaren erosketa bat aztertu zuela jakinarazi zen, konpainiak gerra ahaleginean egiten jarraituko zuela ziurtatzeko. Plan hau ez zen inoiz gauzatu, eta Forden presidentetza amaitu zen 1945eko irailean bere biloba Henry Ford II.ari kontrola eman zionean kontrola, ondoren erabat erretiratzeko.[87]

Charles W. Nash eta Ford 1946ko Automobilgintzako Jubileuan, biak 82 urte zituztenean

Ford automobilgintzan izan zuen eragin sakonagatik omendu zuten hil baino urtebete lehenago. Automobil Fabrikatzaileen Elkarteak "Automobilgintzako Urrezko Jubileua" babestu zuen.[88] Hainbat ekitaldik Detroiten "Munduko Automobilgintzaren Hiriburua" izatea ospatu zuten eta industriaren lehen 50 urteetan 90 milioi automobil baino gehiago ekoitzi zirela gogoratu zuten. 1946ko maiatzaren 31n egindako amaierako ekitaldiak hamalau automobilgintzako aitzindari bizirik bildu zituen. Ford industria-garapenean egindako ekarpenagatik eta "mundua gurpilen gainean jartzeagatik" saritu zuten.[89]

Ford 1947ko apirilaren 7an hil zen, 83 urte zituela, garuneko hemorragia baten ondorioz, Dearborn-eko (Michigan) Fair Lane-ko bere etxean, eta Detroiteko Ford hilerrian lurperatuta dago. Gau hartan, urek Michigango Rouge ibaiko estazio elektrikoa hartu eta Forden etxea argirik gabe utzi zuen; oheratu aurretik, kandelak piztu zituzten, etxean argia izateko. Egunsentia baino lehentxeago hil zen Henry Ford, mundura etorri zeneko argi berarekin, kandelen argiekin, alegia. Greenfield Village-n egin zen jendaurreko ikustaldi bat, orduko 5.000 pertsona erakarriz errespetua adieraztera. Hileta-elizkizunak San Paulo katedralean egin ziren, eta Detroit-eko Ford hilerrian lurperatu zuten.[90]

Interes pertsonalak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Framazon ospetsuen biografia laburren bilduma batek, framazonen logia batek argitaratuak, Ford kide gisa zerrendatzen du. New Yorkeko Logia Handiak baieztatzen du Ford framazona zela, eta 1894an Detroiteko 357. Palestinako Logian hazi zela. 1940an Eskoziako Errituaren 33. gradua jaso zuenean, esan zuen: "Masoneria da Estatu Batuek duten oreka-gurpil onena".[91]

Fordek 1914an gazteei banatutako erretzearen aurkako liburu bat argitaratu zuen, The Case Against the Little White Slaver izenekoa, non zigarroak erretzearen arrisku ugari dokumentatzen ziren, ikertzaile eta pertsonaia ospetsu askok egiaztatuta.[132] Garai hartan, erretzea nonahi zegoen eta oraindik ez zegoen osasun arazoekin oso lotuta, eta horrek Forden zigarroen aurkako jarrera ezohikoa bihurtzen zuen.[92]

Materialen zientzian eta ingeniaritzan interesa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Henry Fordek aspalditik izan zuen interesa materialen zientzian eta ingeniaritzan. Sutsuki deskribatu zuen bere enpresak banadiozko aleazio-altzairuzko erabiltzea eta ondorengo I+G metalurgia lana.[93]

Fordek aspalditik zuen interesa nekazaritza-produktuetatik, batez ere soja-babarrunetatik, garatutako plastikoetan. Horretarako, George Washington Carverrekin harremana landu zuen. Soja-oinarritutako plastikoak Ford automobiletan erabili ziren 1930eko hamarkadan zehar, autoen klaxonak bezalako plastikozko piezetan, pinturan eta beste osagai batzuetan. Proiektua 1942an amaitu zen, Fordek ia osorik plastikoz egindako automobil bat patentatu zuenean, hodi-soldatutako marko bati lotuta. Altzairuzko auto batek baino % 30 gutxiago pisatzen zuen eta altzairuak baino hamar aldiz handiagoak diren kolpeak jasan zitzakeela esaten zen. Gasolinaren ordez, ale-alkoholarekin (etanolarekin) funtzionatzen zuen. Diseinuak ez zuen inoiz arrakastarik izan.[94]

Ford egur diseinatuetan interesatuta zegoen: "Hazitakoa baino egur hobea egin daiteke" (garai hartan kontratxapatua eta aglomeratuzko taulak ideia esperimentalak baino ez ziren); artoa erregai-iturri gisa, arto-olioaren eta etanolaren bidez, eta kotoiaren erabilera potentzialak. Ford funtsezkoa izan zen "Kingsford" markapean ikatz-briketak garatzen. Bere koinatuak, Edward G. Kingsfordek, Ford fabrikako egur-hondakinak erabili zituen briketak egiteko.[95]

1927an, Fordek Thomas A, Edison eta Harvey Samuel Firestonerekin elkartu zen (bakoitzak 25.000 dolar jaqrriz) Edison Botanic Research Corporation sortzeko Fort Myers-en, Floridan, kautxu-iturri natibo bat bilatzeko. Ford asmatzaile oparoa izan zen eta 161 patente eman zizkioten AEBn.[95]

Amerikar kulturaren babesa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fordek interesa zuen amerikar kulturan. 1920ko hamarkadan, Sudbury, Massachusetts, herri historiko tematiko bihurtzeko lanean hasi zen. "Mary Had a Little Lamb" haur-kantuan aipatzen den Redstone eskola Sterling-etik (Massachusetts) eraman zuen, eta Wayside Inn historikoa erosi zuen. Herri historikoaren plana ez zen inoiz gauzatu. Egitura historikoak biltzeko kontzeptua errepikatu zuen Dearborn-eko (Michigan) Greenfield Village sortuz. Baliteke Old Sturbridge Village-ren sorrera ere inspiratzea. Garai bertsuan, bere museorako materialak biltzen hasi zen, teknologia praktikoaren gaia zuena. 1929an ireki zen Edison Institute izenarekin. Museoa asko modernizatu da eta gaur egun ere zabalik dago.[96]

Henry eta Clara Ford bere lehen autoan, Ford Quadricycle-an

Kultura herrikoian

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Aldous Huxleyren Mundu Berri Ausart (1932) eleberrian, gizartea "fordista" ildoetan antolatzen da, urteak A.F. edo Anno Ford ("Forden urtean") datatuta daude, eta "Nire Ford" esamoldea erabiltzen da "Nire Jauna" esamoldearen ordez. Gurutze kristaua "T" larriz ordezkatzen da Model-T-rako.
  • Upton Sinclairrek Forden deskribapen fikziozko bat sortu zuen 1937ko The Flivver King eleberrian.
  • Ferde Grofé konpositore sinfonikoak Henry Forden omenezko poema sinfoniko bat konposatu zuen (1938).
  • "Lord, Mr. Ford", Deena Kaye Rosek 1973an idatzitako eta Jerry Reedek izen bereko albumerako grabatutako abestiak, automobilak Amerikako bizitza modernoan izan zuen eragina deskribatzen du eta narratzailea Fordi zuzentzen zaio koruan.
  • Ford hainbat eleberri historikotan agertzen da pertsonaia gisa, batez ere E. L. Doctorow-en "Trapu denbora" (Ragtime) (1975) eta Richard Powers-en "Hiru baserritar dantzara bidean" (Three Farmers on Their Way to a Dance) (1985) eleberrietan.[97]

Ohoreak eta aitortzak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • 1999ko abenduan, Ford Gallup-en XX. mendeko mirestuen zerrendan sartutako 18 pertsonen artean zegoen, estatubatuar herritarrei egindako inkesta batean.
  • 1928an, Fordek Franklin Institutuaren Elliott Cresson Domina jaso zuen.
  • 1928an, Fordek Errumaniako Koroaren Ordenako Gurutze Handia jaso zuen Errumaniako Errege Etxearen eskutik.[98]
  • 1938an, Fordek Alemania naziaren Arrano Alemaniarraren Gurutze Handia jaso zuen, nazismoaren aldeko atzerritarrei ematen zitzaien domina.
  • Ameriketako Estatu Batuetako Posta Zerbitzuak Ford omendu zuen Amerikako Garrantzitsuen serieko (1965–1978) 12 zentimoko posta-zigilu batekin.
  • 1946an Automobilgintzako Ospearen Aretoan sartu zuten.
  • 1975ean, Ford hil ondoren Junior Achievement AEBetako Enpresa Ospearen Aretoan sartu zuten.
  • 1985ean, Abiazio Nazionaleko Ospearen Aretoan sartu zuten.
  • 1996an Amerikako Motorsports Ospearen Aretoan sartu zuten.[99]

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ (Ingelesez) Cwiek, Sarah. (2014). "The Middle Class Took Off 100 Years Ago ... Thanks To Henry Ford?". National Public Radio..
  2. ↑ (Ingelesez) Goodman, Peter. (2024). "Lessons From Henry Ford About Today's Supply Chain Mess". The New York Times.
  3. ↑ (Ingelesez) "Ford Home – The Henry Ford". www.thehenryford.org..
  4. ↑ (Ingelesez) Chiodini, Melanie. (2013). "Vision and innovation: Lessons from Henry Ford".. MSU Extension.
  5. 1 2 (Ingelesez) Nevins, Allan, and Frank Ernest Hill. (1954). Ford: the Times the Man the Company (1954); Ford: Expansion and Challenge, 1915–1933 (1957); Ford: Decline and Rebirth, 1933–1962 (1963). , 409–436. or..
  6. ↑ (Ingelesez) "Henry Ford – Visionaries on Innovation – The Henry Ford". www.thehenryford.org.
  7. ↑ (Ingelesez) "The history of Ford in Ireland".. Ford Company.
  8. ↑ (Ingelesez) "Henry Ford—Biography, Education, Inventions, & Facts".. Encyclopedia Britannica..
  9. ↑ (Ingelesez) Ford, Henry; Crowther, Samuel (1930). Moving Forward. Garden City, New York City: Doubleday, Doran & Company, Incorporated. Co-edition, 1931, London, England, William Heinemann.. (1930). Moving Forward. Garden City, New York City: Doubleday, Doran & Company, Incorporated..
  10. ↑ (Ingelesez) Evans, Harold. "They Made America". Little, Brown and Company. New York..
  11. ↑ «Ford: The Times, the Man, the Company. By <italic>Allan Nevins</italic>, with the Collaboration of <italic>Frank Ernest Hill</italic>. (New York: Charles Scribner's Sons. 1954. Pp. xvi, 688. $6.75.)» The American Historical Review 1954-07  doi:10.1086/ahr/59.4.956. ISSN 1937-5239. (kontsulta data: 2021-02-15).
  12. ↑ (Ingelesez) Edward A. Guest. (1923). "Henry Ford Talks About His Mother". American Magazine, 11–15, 116–120. or..
  13. 1 2 (Ingelesez) Watts, Steven. (2006). The People's Tycoon: Henry Ford and the American Century. Random House, Inc., 28 or. ISBN 978-0307558978...
  14. ↑ (Ingelesez) Ford, Henry. (2019). My Life and Work. Columbia., 12–17 or. ISBN 9781545549117..
  15. ↑ (Ingelesez) "Edsel Ford Dies in Detroit at 49. Motor Company President, the Only Son of Its Founder, Had Long Been Ill".. Associated Press.
  16. ↑ (Ingelesez) "Widow of Automobile Pioneer, Victim of Coronary Occlusion, Survived Him Three Years".. Associated Press..
  17. ↑ (Ingelesez) "The Showroom of Automotive History: 1896 Quadricycle".. http://www.TheHenryFord.org.
  18. 1 2 3 (Ingelesez) Ford R. Bryan. (2012). "The Birth of Ford Motor Company".. Henry Ford Heritage Association,.
  19. 1 2 (Ingelesez) "Indianapolis Motor Speedway Museum".. Indianapolis Motor Speedway Museum..
  20. ↑ (Ingelesez) Ford, Henry, "Transmission mechanism",. US1005186A.
  21. ↑ (Ingelesez) Richard Bak,. (2003). Henry and Edsel: The Creation of the Ford Empire. , 54–63. or..
  22. ↑ (Ingelesez) "The Life of Henry Ford".. Ford Motor Company.
  23. ↑ (Ingelesez) Nevins, Allan; Frank Ernest Hill. (1954). Ford: The Times, The Man, The Company.. New York: Charles Scribner's Sons. ACLS e-book, 387–415 or..
  24. ↑ (Ingelesez) Lewis, David I.. (1976). The Public Image of Henry Ford: An American Folk Hero and His Company.. Wayne State University Press., 41–59. or. ISBN 978-0814315538...
  25. ↑ (Ingelesez) "Beetle overtakes Model T as world's best-selling car".. HISTORY..
  26. 1 2 (Ingelesez) Drucker, Peter F.. (1974). Management: Tasks, Responsibilities, Practices.. New York: Harper & Row ISBN 978-1-4128-0627-5...
  27. 1 2 (Ingelesez) Nevins, Allan; Frank Ernest Hill. (1957). Ford: Expansion and Challenge, 1915–1933.. New York: Charles Scribner's Sons. ACLS e-book.
  28. ↑ (Ingelesez) "Lincoln Motor Company Plant".. National Park Service..
  29. ↑ (Ingelesez) "Edsel Ford and the Lincoln DNA".. Ford Corporate..
  30. 1 2 (Ingelesez) King, Jenny. (2003). "Lincoln Mercury: Stumbling stepchild".. Automotive News. Detroit, Michigan.
  31. ↑ (Ingelesez) Sorensen, Charles E.. (1956). My Forty Years with Ford. New York: W. W. Norton, 223 or. ISBN LCCN 56010854, OCLC 912748, 9780814332795...
  32. ↑ (Ingelesez) Nevins, Allan, and Frank Ernest Hill. (1957). Ford: Expansion and Challenge, 1915–1933. , 459-478 or..
  33. ↑ (Ingelesez) Nevins, Allan, and Frank Ernest Hill. Ford: the Times the Man the Company (1954); Ford: Expansion and Challenge, 1915–1933 (1957); Ford: Decline and Rebirth, 1933–1962 (1963) comprehensive scholarly history. (1954). Ford: the Times the Man the Company. New York: Charles Scribner's Sons. ACLS e-book, 508–540. or..
  34. ↑ (Ingelesez) Lewis, David L.. (1995). "Henry Ford and His Magic Beanstalk".. Michigan History. 79 (3), 10–17 or..
  35. ↑ (Ingelesez) Ciwek, Sarah. (2014). "The Middle Class Took Off 100 Years Ago ... Thanks To Henry Ford?".. NPR.org..
  36. ↑ (Ingelesez) The Learning Network. (2012). "Jan. 5, 1914 : Henry Ford Implements the $5-a-Day Wage".. The New York Times..
  37. ↑ (Ingelesez) Ford, Henry; Crowther, Samuel. (1922). My Life and Work. Garden City, New York, USA: Garden City Publishing Company, Inc., 126-130 or. ISBN 9781406500189..
  38. ↑ (Ingelesez) "May 01, 1926 : Ford Factory workers get 40-hour week".. US History.
  39. 1 2 3 (Ingelesez) Ford, Henry; Crowther, Samuel. (1922). My Life and Work,. Garden City, New York, USA: Garden City Publishing Company, Inc., 253-66 or. ISBN 9781406500189..
  40. ↑ (Ingelesez) Ford, Henry; Crowther, Samuel. (1922). My Life and Work. Garden City, New York, USA: Garden City Publishing Company, Inc. ISBN 9781406500189...
  41. 1 2 (Ingelesez) Wallace, Max. (2003). The American axis : Henry Ford, Charles Lindbergh, and the rise of the Third Reich.. New York: St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-29022-1..
  42. ↑ (Ingelesez) Sorensen, Charles E.. (1956). My Forty Years with Ford,. New York: W. W. Norton,, 266-272 or. ISBN LCCN 56010854, OCLC 912748, 9780814332795...
  43. ↑ (Ingelesez) Reuther Dickmeyer, Elisabeth. (2004). Putting the world together: my father Walter Reuther, the liberal warrior.. Lake Orion, Michigan: LivingForce Pub., 63 or. ISBN 978-0975379219. OCLC 57172289...
  44. ↑ (Ingelesez) "Ford, Henry".. National Aviation Hall of Fame..
  45. ↑ (Ingelesez) Watts. (2005). The People's Tycoon.. A. A. Knopf, 225–249 or. ISBN 9780375407352...
  46. ↑ (Ingelesez) Steven Watts,. (2009). The people's tycoon: Henry Ford and the American century. Vintage, 236–237. or..
  47. ↑ (Ingelesez) Allan Nevins, Frank Ernest Hill. (1957). Ford: Expansion and Challenge, 1915–1933. , 55–85. or..
  48. ↑ (Ingelesez) Banham, Russ.. (2002). The Ford Century.. Tehabi Books., 44 or. ISBN 188765688X..
  49. ↑ (Ingelesez) Watts. (2005). The People's Tycoon. A. A. Knopf. p. 378. ISBN 9780375407352.. A. A. Knopf., 378 or. ISBN 9780375407352...
  50. ↑ (Ingelesez) Wallace, Max. (2003). The American axis : Henry Ford, Charles Lindbergh, and the rise of the Third Reich.. New York: St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-29022-1...
  51. ↑ (Ingelesez) Stephen Watts. (2005). The People's Tycoon: Henry Ford and the American Century. , 505 or..
  52. ↑ (Ingelesez) Baldwin, Neil. (2001). Henry Ford and the Jews: The Mass Production of Hate.. New York: Public Affairs..
  53. ↑ (Ingelesez) Sward, Keith. (1948). The Legend of Henry Ford. Rinehart & Company Inc..
  54. ↑ (Ingelesez) Dunn, Susan. (2013). 1940 : FDR, Willkie, Lindbergh, Hitler--the election amid the storm.. New Haven, Connecticut: Yale University Press. ISBN 978-0300195132. OCLC 847526899...
  55. ↑ (Ingelesez) Watts,. (2005). The People's Tycoon. , 508 or..
  56. ↑ (Ingelesez) Nolan, Jenny.. (1997). "Michigan History: Willow Run and the Arsenal of Democracy.". The Detroit News.
  57. ↑ (Ingelesez) Watts,. (2005). The People's Tycoon. , 522–527. or..
  58. ↑ (Ingelesez) Watts,. (2005). The People's Tycoon. , 503, 522-525 or..
  59. ↑ (Ingelesez) Sorensen, Charles E.. (1956). My Forty Years with Ford. New York: W. W. Norton, ISBN LCCN 56010854, OCLC 912748, 9780814332795...
  60. ↑ (Ingelesez) Yates, Brock.. "10 Best Moguls". Car and Driver, 1/88,, 45 or..
  61. ↑ (Ingelesez) Watts,. (2005). The People's Tycoon. , 522–527. or..
  62. ↑ (Ingelesez) Michael Alexander,. (2004). Review of "Henry Ford and the Jews: The Mass Production of Hate.". Jewish Quarterly Review 94#4, 716–718 or..
  63. ↑ (Ingelesez) Pennacchia, Robyn. (2017). "America's wholesome square dancing tradition is a tool of white supremacy".. Quartz..
  64. ↑ (Ingelesez) Zeitlin, Alan. (2010). "Jews and Baseball Is a Film You Should Catch". The New York Blueprint..
  65. ↑ (Ingelesez) "The Dearborn Independent, February 20, 1926 – Henry Ford".. www.thehenryford.org..
  66. ↑ (Ingelesez) Glock, Charles Y. and Quinley, Harold E. (1983). Anti-Semitism in America.. Transaction Publishers, 168 or. ISBN 0-87855-940-X, p. 168...
  67. ↑ (Ingelesez) Allen, Michael Thad. (2002). The Business of Genocide: The SS, Slave Labor, and the Concentration Camps.. Chapel Hill, North Carolina: University of North Carolina Press., 14, 290 or. ISBN 978-0807826775...
  68. ↑ (Alemanez) Adolph Hitler. Mein Kampf,. , 929, 930. or..
  69. ↑ (Ingelesez) "Henry Ford receiving the Grand Cross of the German Eagle from Nazi officials, 1938".. Rare Historical Photos / Associated Press.
  70. ↑ (Ingelesez) "Henry Ford and the Jews, the story Dearborn didn't want told | Bridge Michigan".. www.bridgemi.com..
  71. ↑ (Ingelesez) Wallace, Max. The American Axis: Henry Ford, Charles Lindberg and the Rise of the Third Reich,. St. Martin's Griffin, New York, 52 or..
  72. ↑ (Ingelesez) "Long before Elon Musk, Henry Ford went to war with Jewish groups".. Washington Post..
  73. ↑ (Ingelesez) Watts.. (1998). "Ford and GM Scrutinized for Alleged Nazi Collaboration".. The Washington Post., A01 or..
  74. ↑ (Ingelesez) Lacey, Robert. (1986). Ford.. Bentley Historical Library., 218–219. or..
  75. ↑ (Ingelesez) Louis A. Lehr, Jr.. "Arnstein & Lehr, The First 120 Years". Amazon, 32 or..
  76. ↑ (Ingelesez) Watts, Steven. (2006). The People's Tycoon: Henry Ford and the American Century. Random House, Inc., 236–240 or. ISBN 978-0307558978...
  77. ↑ (Ingelesez) Wilkins, Mira, Ernest Hill Frank. (1964). American Business Abroad: Ford on Six Continents. Wayne State University Press.
  78. ↑ (Ingelesez) Melnikova-Raich, Sonia. (2011). "The Soviet Problem with Two 'Unknowns': How an American Architect and a Soviet Negotiator Jump-Started the Industrialization of Russia, Part II: Saul Bron".. IA, The Journal of the Society for Industrial Archeology. 37 (1/2), 5–28 or. ISBN ISSN 0160-1040. JSTOR 23757906...
  79. 1 2 (Ingelesez) Agreement Between the Ford Motor Company, the Supreme Council of National Economy, and the Amtorg Trading Corporation, May 31, 1929,. Amtorg Records 1929–1930, Acc. 199, box 1a, Benson Ford Research Center, The Henry Ford, Dearborn, Michigan..
  80. ↑ (Ingelesez) Nolan; Mary.. (1994). Visions of Modernity: American Business and the Modernization of Germany. , 31 or..
  81. ↑ (Ingelesez) Ford, Henry; Crowther, Samuel. (1922). My Life and Work. Garden City, New York, USA: Garden City Publishing Company, Inc., 242-244 or. ISBN 9781406500189...
  82. ↑ (Ingelesez) Sturniolo, Zach. (2022). "Leonard Wood gifts Edsel Ford half-scale replica of historic Sweepstakes".. NASCAR.com. NASCAR Digital Media, LLC.
  83. ↑ (Ingelesez) Ford, Henry; Crowther, Samuel. (1922). My Life and Work,. Garden City, New York, USA: Garden City Publishing Company, Inc., 50 or. ISBN 9781406500189...
  84. ↑ (Ingelesez) Kidder, David S.; Oppenheim, Noah D.. (2008). The Intellectual Devotional Modern Culture: Revive Your Mind, Complete Your Education, and Converse Confidently with the Culturati.. Rodale. ISBN 978-1605297934...
  85. ↑ (Ingelesez) Walsh, Evelyn C.; Atwater, Verne S.. (2012). "A Memoir of the Ford Foundation: The Early Years".. The Foundation Center: Philanthropy News Digest..
  86. ↑ (Ingelesez) Dietrich II, William S.. (2011). "In the American grain: The amazing story of Henry Ford".. Pittsburgh Quarterly.
  87. 1 2 3 (Ingelesez) Sorensen, Charles E.. (1956). My Forty Years with Ford. New York: W. W. Norton,, 324-333 or. ISBN LCCN 56010854, OCLC 912748, 9780814332795...
  88. ↑ (Ingelesez) Ferens, A. Wayne. (2025). "Remembering Detroit's Automotive "Golden Jubilee" in 1946".. motorcities.org..
  89. ↑ (Ingelesez) Jansen, Brad. (2021). "Henry Ford and the Automotive Golden Jubilee".. supercars.net..
  90. ↑ (Ingelesez) Lochbeiler, Don. (1997). "I think Mr. Ford is Leaving Us".. The Detroit News Michigan History..
  91. ↑ (Ingelesez) "Famous Masons".. MWGLNY..
  92. ↑ (Ingelesez) Henry Ford. (1914). "The Case Against the Little White Slaver. medicolegal.tripod.com..
  93. ↑ (Ingelesez) Ford, Henry; Crowther, Samuel. (1922). My Life and Work,. Garden City, New York, USA: Garden City Publishing Company, Inc. ISBN 9781406500189...
  94. ↑ (Ingelesez) "George Washington Carver begins experimental project with Henry Ford – July 19, 1942".. HISTORY.com..
  95. 1 2 (Ingelesez) Ford, Henry; Crowther, Samuel. (1922). My Life and Work,. Garden City, New York, USA: Garden City Publishing Company, Inc., 275-276 or. ISBN 9781406500189...
  96. ↑ (Ingelesez) Civilization Revolution: Great People.. Civilization Fanatics Center.
  97. ↑ (Ingelesez) Kušnír, Jaroslav. (2017). "History, Art and Consumerism— Richard Powers' Three Farmers on Their Way to a Dance".. CLEaR. 4 (1):, 11.16 or. ISBN doi:10.1515/clear-2017-0002. ISSN 2453-7128. S2CID 54492211...
  98. ↑ (Errusieraz) Manolache, Mihaela. (2003). "Reclamele industriei automobilului în presa românească interbelică" (PDF).. Revista Bibliotecii Naționale a României. No. 45–46 (2019–2020)., 133 or. ISBN ISSN 3008-2390...
  99. ↑ (Ingelesez) "Henry Ford".. Hall of Fame Inductees. Automotive Hall of Fame..

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Henry_Ford&oldid=10604669"(e)tik eskuratuta