Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Herentzia genetiko

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Herentzia genetikoa edo ondoretasun genetikoa izakien artean ondorengoei transmititzen zaien ezaugarriak dira, hauek, morfologikoak, fisikoak edo biokimikoak izan daitezke. Transmititu ahal den edozein ezaugarriari herentziazko bereizgarria deitzen zaio edo hereditarioa dela esaten da. Herentzia genetikoaren ikerkuntzaren aitzindaria Gregor Mendel izan zen.

Printzipioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eboluzioa organismoetan heredatu daitezkeen ezaugarrien gainean gertatzen da. Gizakiengan, adibidez, begi-kolorea heredatu daitekeen ezaugarri bat da, adibidez norbaitek bere gurasoen "begi-marroien ezaugarria" heredatu dezake[1]. Heredatutako ezaugarri hauek geneek kontrolatzen dituzte. Organismo baten genoman (material genetikoa) dauden geneen kopuru osoari genotipo deitzen zaio[2].

Organismo baten egitura eta portaera behagarria osatzen duten ezaugarri guztien baturari fenotipo deritzo. Ezaugarri hauek genotipoaren eta ingurumenaren arteko harremanen ondorio dira[3]. Ondorioz, organismo baten fenotipoaren aspektu asko ez dira herentziaren ondorio. Adibidez, larruazala beltzaran jartzea pertsona baten genotipoaren eta eguzki argiaren interakziotik sortzen da; honela, beltzaran egotea ez da zerbait pertsona batek bere kumeei pasatzen diena. Hala ere, pertsona batzuk beste batzuk baino errazago jartzen dira beltzaran, euren genotipoan dagoen bariazioaren ondorioz; adibide argi bat albinismoarena da, inoiz beltzaran jartzen ez diren, baina oso erraz erretzen diren pertsonak[4].

Gregor Mendelek unitate konkretutan herentzia gertatzen zenaren inguruko lehenengo lanak argitaratu zituen. Lan horretan agertzen zen ideia nagusia ilarretan egindako esperimentuetan ezaugarri batzuk modu batean ala bestean gertatzen zirela ohartarazi zuen (adibidez, ilarrak borobilduak edo zimurtuak izan daitezke. Ezaugarri horiek herentzia bidez pasatzen ziren (gurasoetatik hurrengo belaunaldira); diskrezionalak (gurasoetako bat borobildua bazen eta bestea zimurtua, seme-alabak ez ziren erdibidekoak, baizik eta borobildu ala zimurtuak); eta hurrengo belaunaldietara modu zehatz batean igarotzen ziren. Bere ikerketaren ondorioz ezaugarri horiek nola heredatzen ziren azaldu zuen, gaur egun gene deitzen diogu. Mendelen lana 1900ean berraurkitu zenean ezaugarri poligenetikoetan eragina ere bazuela aurkitu zen, eta ez bakarrik ezaugarri bakunetan.

Herentzia genetikoa belaunaldi batetik hurrengora DNAren bidez igarotzen da, informazio genetikoa kodetzen duen molekula bat[5]. DNA biopolimero luze bat da, lau base mota ezberdinekin. DNA molekula batean zehar dauden baseen sekuentziak informazio genetikoa zehazten du, esaldi batean letren sekuentziak esanahia kodetzen duen modu antzekoan. Zelula bat zatitu aurretik, DNA guztia kopiatzen da, ondoren sortuko diren bi zelulek informazio genetiko berdina dutela ziurtatuz. DNA molekulan unitate funtzional bakar bat eratzen duten zatiei gene izena ematen zaie; gene ezberdinek base sekuentzia ezberdina dute. Zelulen barruan, geneen hari luzeak DNA egitura kondentsatuak sortzen dituzte, kromosoma izenekoak. DNA sekuentziak kromosoma batean duen kokapen zehatzari locus izena ematen zaio. Locus batean dagoen DNA sekuentzia ezberdina bada izaki ezberdinen artean, sekuentzia honetako forma bakoitzari alelo izena ematen zaio. DNA sekuentziak mutazio bidez alda daitezke, alelo berriak sortuz. Mutazioa gene baten barruan gertatzen bada, sortutako alelo berriak geneak kontrolatzen duen ezaugarrian eragin dezake, organismoaren fenotipoa aldatuz[6]. Hala ere, alelo baten eta ezaugarri baten arteko harreman sinple honek kasu batzuetan modu sinplean funtzionatzen badu ere, ezaugarri gehienek egitura konplexuagoa dute eta locus ezberdinen eta geneen elkarrekintza kuantitatiboaren ondorio dira[7][8].

Azken aurkikuntzek erakutsi dute badaudela hainbat ezaugarri herentzia bidez jasotzen direnak, baina ezin direnak azaldu nukleotido sekuentziaren aldaketa gisa. Fenomeno honi epigenetika deitzen zaio[9]. Kromatina markatzen duen DNAren metilazioa, loop metaboliko auto-mantenduak, RNA interferente bidezko geneen isiltzea eta hiru dimentsioko konformazio proteinak (adibidez, prioiak) dira herentzia sistema epigenetikoak aurkitu diren eremuak[10][11]. Bestetik, herentzia ere eskala handian gerta daiteke. Adibidez, txoko ekologikoen eraikuntzaren bidez, belaunaldiz belaunaldi sendotzen eta egonkortzen diren ezaugarri batzuk hautatzen dira. Honela, belaunaldi bakoitzak euren gurasoen portaeraz gain, euren portaerak sortutako txoko ekologikoa ere heredatzen dute[12].

Transmisioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herentzia genetikoa gurasoek hornitutakoagatik transmititzen da, hau da, izaki berriaren genotipoa bien genetikaren nahasketa izango da. Eta berdina gertatzen da fenotipoarekin.

Beraz, argi dago gaixotasunak, begi eta ile koloreak gurasoetatik jasotzen dugula, baina berdina gertatzen al da izaerarekin? Albert Rothenberg, psikiatria irakaslea Harvard Unibertsitatean, eta Grace Wyshak, psikiatria irakaslea unibertsitate berdinean, Nobel saria irabazi zuten 435 zientzialarien zuhaitz genealogikoa, eta horrekin batera, sari bera irabazi zuten 50 idazleena aztertzeagatik. Ikerketaren emaitzak Francis Galton-en teoria «Hereditary Genius» liburuan publikatuta.

Erreferetnziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   STURM, R (2004-08) «Eye colour: portals into pigmentation genes and ancestry» Trends in Genetics (8): 327–332 doi:10.1016/j.tig.2004.06.010 ISSN 0168-9525 https://doi.org/10.1016/j.tig.2004.06.010. Noiz kontsultatua: 2018-11-26 .
  2. (Ingelesez)  Pearson, Helen (2006-05) «What is a gene?» Nature (7092): 398–401 doi:10.1038/441398a ISSN 0028-0836 https://doi.org/10.1038/441398a. Noiz kontsultatua: 2018-11-26 .
  3. (Ingelesez)  Visscher, Peter M.; Hill, William G.; Wray, Naomi R. (2008-03-04) «Heritability in the genomics era — concepts and misconceptions» Nature Reviews Genetics (4): 255–266 doi:10.1038/nrg2322 ISSN 1471-0056 https://doi.org/10.1038/nrg2322. Noiz kontsultatua: 2018-11-26 .
  4.   Oetting, William S.; Brilliant, Murray H.; King, Richard A. (1996-08) «The clinical spectrum of albinism in humans» Molecular Medicine Today (8): 330–335 doi:10.1016/1357-4310(96)81798-9 ISSN 1357-4310 https://doi.org/10.1016/1357-4310(96)81798-9. Noiz kontsultatua: 2018-11-26 .
  5. (Ingelesez)  Pearson, Helen (2006-05-24) «Genetics: What is a gene?» Nature doi:10.1038/441398a https://www.nature.com/articles/441398a. Noiz kontsultatua: 2018-12-05 .
  6.   1942-, Futuyma, Douglas J., (2005) Evolution Sinauer Associates ISBN 0878931872 PMC 57311264 https://www.worldcat.org/oclc/57311264. Noiz kontsultatua: 2018-12-05 .
  7. (Ingelesez)  Phillips, Patrick C. (2008-11) «Epistasis — the essential role of gene interactions in the structure and evolution of genetic systems» Nature Reviews Genetics (11): 855–867 doi:10.1038/nrg2452 ISSN 1471-0064 PMID 18852697 PMC PMC2689140 https://www.nature.com/articles/nrg2452. Noiz kontsultatua: 2018-12-05 .
  8. (Ingelesez)  Lin, Min; Wu, Rongling (2006-03) «Functional mapping — how to map and study the genetic architecture of dynamic complex traits» Nature Reviews Genetics (3): 229–237 doi:10.1038/nrg1804 ISSN 1471-0064 https://www.nature.com/articles/nrg1804. Noiz kontsultatua: 2018-12-05 .
  9.   Jablonka, Eva; Raz, Gal «Transgenerational epigenetic inheritance: Prevalence, mechanisms, and implications for the study of heredity and evolution» Q. Rev. Biol. 2009: 131–176 http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.617.6333. Noiz kontsultatua: 2018-12-05 .
  10. (Ingelesez)  Pigliucci, Massimo; Richards, Christina L.; Arcuri, Davide; Bossdorf, Oliver (2010-05-01) «Experimental alteration of DNA methylation affects the phenotypic plasticity of ecologically relevant traits in Arabidopsis thaliana» Evolutionary Ecology (3): 541–553 doi:10.1007/s10682-010-9372-7 ISSN 1573-8477 https://link.springer.com/article/10.1007/s10682-010-9372-7. Noiz kontsultatua: 2018-12-05 .
  11.   Eva., Jablonka, (2005) Evolution in four dimensions : genetic, epigenetic, behavioral, and symbolic variation in the history of life MIT Press ISBN 0262101076 PMC 56347983 https://www.worldcat.org/oclc/56347983. Noiz kontsultatua: 2018-12-05 .
  12. (Ingelesez)  Laland, Kevin N.; Sterelny, Kim (2006-09-01) «Perspective: Seven Reasons (not) to Neglect Niche Construction» Evolution (9): 1751–1762 doi:10.1111/j.0014-3820.2006.tb00520.x ISSN 1558-5646 https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.0014-3820.2006.tb00520.x. Noiz kontsultatua: 2018-12-05 .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Herentzia genetiko Aldatu lotura Wikidatan