Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Higidura zuzen

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Fisikan, higidura zuzena deritzo ibilbide osoa lerro zuzen batean duenari. Dimentsio bakarrean gertatzen da, norabide bakarrean alegia, nahiz eta bi noranzkoetan gerta daitekeen, aurrerantz eta atzerantz. Matematikoki aztertzean, abiadura bektorearen modulua kontsideratzen da soilik, baina noranzko bat positibotzat hartzen da eta aurkako noranzkoa, negatibotzat.

Higidura zuzenean abiadurak norabide bakarra duenez, higidura sinpleenetakoa da. Izan ere, partikula indar baten eraginpean azelerazioa jasan arren, bai indarrak eta bai azelerazioak, biek ala biek, norabide berbera dute, higidurarena alegia.  

Higidura zuzena deskribatzeko erabiltzen diren kontzeptuak eta magnitudeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Partikula baten higidura zuzena era matematikoan aztertzeko, zenbat magnitude eta kontzeptu berezi erabili ohi dira. Higidura norabide bakarrean gertatzen denez, magnitude guztiak eskalartzat hartuko ditugu.

Higidura zuzena deskribatzeko kontzeptuen azalpen grafikoa.

Ibilbidearen adierazpen grafikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Partikula puntual baten ibilbidea da esaten zaio partikularen higidura bere osotasunean kontsideratzean erabiltzen den lehenengo  kontzeptua. Kontzeptu geometriko bat da. Definizioz, ibilbidea da partikulak bere higiduran pasatzen dituen puntu guztien leku geometrikoa. Higidura zuzenaren kasuan, beraen ibilbidea lerro zuzen batez irudikatuko dugu modu grafikoan: lerroko puntu bakoitza da, izatez, partikulak aldiune jakin batean izan duen toki zehatza tokia. Ohitura dago erreferentziako jatorri-puntu bat hartzeko ibilbidean, eta, ohituraz, jatorri-puntu hori higidura aztertzen hasten garen aldiunean ( aldiunean) partikulak duen posizioa hartzen da ( puntua). Beraz, ibilbidea lerro zuzen batez adieraziko dugu grafikoki, eta bertan aldiunean partikularen posizioa lerroko puntuan markatuko dugu; beste edozein aldiunetan duen posizioa puntu generikoa izango da, edo zehatzago idatzirik,

Desplazamendua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jatorri-puntutik edozein aldiunetan partikula dagoen punturainoko distantziari desplazamendua deritzo. Normalean, desplazamendua sinboloaz adierazi ohi da. Agerikoa denez, denboraren funtzioa da: .

Abiadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Desplazamenduak denbora-unitatean duen aldakuntza adierazten du abiadurak; alegia, desplazamenduaren eboluzio denborala nolakoa den. Oro har, abiadura aldatuz doa higiduran zehar, eta horregatik denboraren funtzio modura adierazten da era matematikoan: . Praktikan bi abiadura definitu ohi dira: batez besteko abiadura eta aldiuneko abiadura.

Batez besteko abiadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Batez besteko abiadura, , bi aldiuneren artean, eta ,  izandako desplazamenduari dagokio. Definizioz honelaxe adierazten da matematikoki:

Aldiuneko abiadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aldiuneko abiadura, , batez besteko abiaduraren limite modura definitzen da, hain zuzen ere denbora-tartea zerorantz jotzean:

Hortaz, aldiuneko abiadura desplazamenduaren denborarekiko deribatua da.

Azelerazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Matematikoki definituz, aldiuneko azelerazio, , aldiuneko abiaduraren denborarekiko deribatua da:

Mota desberdinetako higidura zuzenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Higidura zuzen uniformea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Higidura zuzen uniformeko desplazamendu, abiadura eta azelerazioaren eboluzio denboralen adierazpen grafikoa.

Horrela esaten zaio abiadura konstantez gertatzen den higidura zuzenari. Beraz,  denez, honelaxe kalkulatu ahal izango dugu desplazamendua:

eta hasierako aldiunetik aldiunera bitartean integratuz,

Bestalde, azelerazioaren definizioa aplikatuz ikus daitekeenez,

Alegia, azelerazioa nulua da, logikoa den bezala, abiadura konstantea baita. Alboko irudian erakusten da hiru emaitza horien adierazpen grafikoa, hasierako posizioa jatorri puntuz dela kontuan harturik, hau da, eginik.

Higidura zuzen uniformeki azeleratua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Higidura zuzen uniformeki azeleratuaren desplazamendu, abiadura eta azelerazioaren eboluzio denboralen adierazpen grafikoa.

Kasu honetan azelerazioa konstantea da, hots,  Balio hori kontuan izanik, azalerazioaren definizioko adierazpen matematikoa eta aldiuneen integratuz, abiadurak aldiunean duen abiadura kalkula daiteke:

Bestalde, lorturiko emaitza hori abiaduraren definizioan sartuz, eta muga denboral berberen artean integratuz, desplazamenduak denboraren funtzioan duen balioa lor dezakegu: 

Emaitza horiek guztiak modu grafikoan erakusten dira alboko irudian, hasierako posizioa eta abiadurak nuluak diren kasuan. Nabaria denez, abiaduraren kasuan adierazpen grafikoa malda konstanteko lerro zuzen bat da, eta azelerazioarena, parabola bat.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fisika Orokorra, UEU, 2003, ISBN 84-8438-045-9

Ikus gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

abiadura

azelerazio

deribatu