III. mendeko krisialdia

III. mendeko krisialdia
Mota	krisi ; garai historikoa
Denbora-tarte	235 - 284
Data	III. mendea
Garaia	Erromatar Goi Inperioa
Kokaleku	Erromatar Inperioa
Herrialdea	Antzinako Erroma
Honen ondorioa	Erromatar Inperioa

III. mendeko krisialdia 235 eta 284 bitarteko gerra zibileko (anarkia militarraren garaia barne) eta kaos ekonomikoko egoerari ematen zaion izena da. Krisiak instituzioetan, gizartean eta ekonomian aldaketa sakonak eragin zituen. Hori dela eta, batzuen ustez Antzinatea eta Erdi Aroa bereizten duen epea da III. mendeko krisi hau.

50 urte horietan hiru krisi pairatu zituen Inperioak: gerra zibilak, kanpoko inbasioak eta hiperinflazioa. Inperioko bideragarritasunak etorkizun latzena zuenean, Dioklezianoren erreformek (Inperioa bitan banatzea besteak beste) berpiztu egin zuten. Horrela, Inperioa Dominatu izeneko epean sartu zen. Hurrengoak Tetrarkia eta Behe Inperioa izan ziren.

III. mendeko krisialdian, Erromak 20 edo 25 enperadore inguru izan zituen. Zehatz esatea ez da erraza, aldi berean titulua askok aldarrikatu zutelako. Gehienak jeneralak ziren. Inperioko zati baten gaineko boterea lortzen zuten berehala bataila batean galtzeko. 2 edo 3 urtez gobernatu zuten batez beste.

Oro har, inperio izaeraren deuseztapena eta funtzio galera gertatzen da, espazioak artikulatzeko gaitasuna galtzen da. Bizitza hirietatik landa guneetara aldatzen da, mendebaldean batez ere, eta harreman publikoak ahultzen dira pribatuak indartuz. Apika, kristautasuna nagusitzen da eta tropen fideltasunari eusteko ahalmen ekonomikoa galtzen da.

Aldaketa nagusiak

Seberotarren ‘’Monarkia militarretik" (193-235) Maximo eta ondorengoen ‘’anarkia militarrera (235-305).

Armadak Senatua ordezkatzen du sarritan enperadoreen hautaketetan (militar eta usurpatzaileen txandatze nabarmena). Fronte militarretan (inperioaren mugetan) lortutako garaipenak boterean ezartzeko sarbide edo bide nagusia bilakatzen da. Armadako koadroen errefortzua: kide edo talde espezializatuak eta estatuko gastuak nabarmen igotzen dira. Enperadore militarrak,soldaduek hautatuak izaten dira, baina gutxi iraupena boterean.

Inperioa eta probintzietako administrazioaren erreforma/aldaketak

Ekiteen (ordo equester) promozio edo igoera, senatuaren eragina progresiboki ordezkatuz. Legionarioen ‘soldata’ igoera. Barne administrazioan ere bilakara egon zen eta maila baxuko burokratek Estatuko goi-kargu eta magistratu izatera iritsi ziren.

Monetan balio-gutxitze eta zerga politika (krisi ekonomikoa)

Zilarrezko txanpona zen denarioa bortizki galdu zuen balioa (-%95) eta tipo monetario berriak ezarri ziren, molde eta erabilera laburrekoak. Horren ondorioz, prezioak nahitaez igo ziren, baina langileen soldatak berdin mantendu zirenez, erosteko ahalmena galdu zuten herritarrek. Zerga berriak eta klase ertainei bideratutako presio fiskala areagotu zen.

Erlijioa: kristautasunaren ezarpen eta nagusitze progresiboa

Prozesu motela izan zen, baina atzeraezina. Ekialdeko kultuen adopzioa erromatar aurretiko mendeetan ohikoa izan zen Erroman (Mitra, Serapis, Isis, Atis, Kibele). III. mendea: politeismo tradizionalak monoteismoari uzten dio lekua (Jainko goren bat gailurrean oraindik pluralista den kultu edo sinismen sistema batean). Hasiera, Kristautasunak talka egin zuen botere politikoarekin, batez ere kristauek ez zutelako enperadorearen gurtzan parte hartu nahi. III.mendearen erdialdean kristauak jazarri zituen Inperioak, baina 260. urtean tendentzia aldatzen da, Galienok kultu askatasuna ezartzen duenean.

Fronteak, gudu fronteak eta politika belikoa.

Inperioaren botereak atzera egin zuen. Ekialdean (ca. 235), Partiar inperioa, bere etsai indartsua zen, baina bertan ere aldaketak egon ziren. Artsazestar dinastia partiarra erori eta pertsiarrek ziren sasandarrek eskuratu zuten inperioaren gidaritza. Mendebaldeko mugetan ez zegoen etsai indartsu bakarrak, hainbat herri barbaro baizik, eta soldaduek Danubioko eta Germaniako limesetan haiengandik defendatzen dute inperioa. Geldialdiak adostu egiten dira herri horiekin bake akordioen (foedus=bake akordioa) bidez.^[1]

Erreferentziak

↑ «Behe inperioa → Mundu erromatarraren desagerpena mendebaldean» Apunte bankua. Gasteiz. Historia (Unibertsitateko Indar Batasuna).

Kanpo estekak

Datuak: Q329838
Multimedia: Crisis of the Third Century / Q329838

[1] «Behe inperioa → Mundu erromatarraren desagerpena mendebaldean» Apunte bankua. Gasteiz. Historia (Unibertsitateko Indar Batasuna).

[1]

i e a Erromatar eta bizantziar enperadoreak
Printzerria 27 BC – 235 AD	Augusto Tiberio Kaligula Klaudio Neron Galba Oton Vitelio Vespasiano Tito Domiziano Nerva Trajano Hadriano Antonino Pio Marko Aurelio eta Luzio Vero Komodo Pertinax Didio Juliano (Peszenio Nigro) (Klodio Albino) Septimio Severo Karakala eta Geta Makrino eta Diadumeniano Heliogabalo Alexandro Severo
Krisialdia 235–284	Maximino Trax Gordiano I.a eta Gordiano II.a Pupieno eta Balbino Gordiano III.a Filipo Arabiarra eta Filipo II.a Dezio eta Herenio Etrusko Hostiliano Treboniano Galo eta Volusiano Emiliano Valeriano Galieno, Salonino eta Valeriano II.a Klaudio Gotiko Kintilo Aureliano Tazito Floriano Probo Karo Karino eta Numeriano Galietako enperadoreak: Postumo (Leliano) Mario Viktorino (Domiziano II.a) Tetriko I.a eta Tetriko II.a
Dominatua 284–395	Diokeziano (inperio osoa) Diokeziano (ekialdea) eta Maximiano (mendebaldea) Diokeziano (ekialdea) eta Maximiano (mendebaldea) eta Galerio (ekialdea) eta Konstantzio Kloro (West) Galerio (ekialdea) eta Konstantzio Kloro (mendebaldea) eta Severo II.a (mendebaldea) eta Maximino Daia (ekialdea) Galerio (ekialdea) eta Severo II.a (mendebaldea) eta Konstantino I.a Handia (mendebaldea) eta Maximino Daia (ekialdea) Galerio (ekialdea) eta Maxentzio (mendebaldea) eta Konstantino I.a Handia (mendebaldea) eta Maximino Daia (ekialdea) Galerio (ekialdea) eta Lizinio (mendebaldea) eta Konstantino I.a Handia (mendebaldea) eta Maximino Daia (ekialdea) Maxentzio (bakarrik) Lizinio (mendebaldea) eta Maximino Daia (ekialdea) eta Konstantino I.a Handia (bere burua aldarrikatua) eta Valerio Valente Lizinio (ekialdea) eta Konstantino I.a Handia (mendebaldea) eta Lizinio II.a, Konstantino II.a eta Krispo (Martiniano) Konstantino I.a Handia (inperio osoa) eta Krispo Konstantino II.a Konstante Magnentzio eta Dezentzio Konstantzio II.a eta Vetranio Juliano Apostata Joviano Valentiniano I.a Valente Graziano Valentiniano II.a Magno Maximo eta Flavio Viktor Teodosio I.a Handia (Flavio Eugenio)
Mendebaldeko Inperioa 395–480	Honorio (Konstantino III.a eta Konstantzio II.a) Konstantzio III.a Joan, mendebaldeko usurpatzailea Ravenan Valentiniano III.a Petronio Maximo eta Paladio Avito Maioriano, Libio Severo, Antemio eta Olibrio Glizerio Julio Nepote (de iure) Romulo Augustulo (usurpatzailea)
Ekialdeko/ Bizantziar Inperioa 395–1204	Arkadio Teodosio II.a Pulkeria Martziano Leon I.a Leon II.a Zenon I.a (1. agintaldia) Basilisko eta Marko Zenon I.a (2. agintaldia) Anastasio I.a Justino I.a Justiniano I.a Justino II.a Tiberio II.a Maurizio eta Teodosio Fokas Heraklio Konstantino III.a Heraklonas Konstante II.a Konstantino IV.a eta Heraklio, Tiberio eta Justiniano II.a Justiniano II.a (1. agindaldia) Leontzio Tiberio III.a Justiniano II.a (2. agintaldia) eta Tiberio Filipiko Anastasio II.a Teodosio III.a Leon Isauriarra Konstantino V.a Artabasdo Leon IV.a Khazariarra Konstantino VI.a Irene Nizeforo I.a Estaurazio Mikel I.a Rangabe eta Teofilakto Leon V.a Armeniarra eta Konstantino Mikel II.a Teofilo Mikel III.a Basilio Mazedoniarra Leon VI.a Jakituna Alexandro Bizantziokoa Konstantino VII.a Porfirogeneta Erroman I.a Lakapetarra eta Kristobal, Eztebe eta Konstantino Erroman II.a Nizeforo II.a Fokas Joan I.a Tzimiskes Basilio II.a Konstantino VIII.a Zoe (1. agindaldia) eta Erroman III.a Zoe (1. agindaldia) eta Mikel IV.a Mikel V.a Zoe (2. agindaldia) eta Teodora Zoe (2. agindaldia) eta Konstantino Monomako Konstantino Monomako (bakarrik) Teodora Mikel VI.a Isaak I.a Komneno Konstantino X.a Dukas Erroman IV.a Diogenes Mikel VII.a Dukas eta Androniko, Konstantzio eta Konstantino Nizeforo III.a Botaniates Alexio I.a Komneno Joan II.a Komneno eta Alexio Komneno Emanuel I.a Komneno Alexio II.a Komneno Androniko I.a Komneno Isaak II.a Angelo Alexio III.a Angelo Alexio IV.a Angelo Nikolas Kanabos, usurpatzailea Alexio V.a Dukas
Nizeako Inperioa 1204–1261	Konstantino Laskaris Teodoro I.a Laskaris Joan III.a Dukas Vatatzes Teodoro II.a Laskaris Joan IV.a Dukas Laskaris
Ekialdeko/ Bizantziar Inperioa 1261–1453	Mikel VIII.a Paleologo Androniko II.a Paleologo eta Mikel IX.a Paleologo Androniko III.a Paleologo Joan V.a Paleologo Joan VI.a Kantakuzeno eta Joan V.a Paleologo eta Mateo Kantakuzeno Joan V.a Paleologo Androniko IV.a Paleologo Joan VII.a Paleologo Androniko V.a Paleologo Emanuel II.a Paleologo Joan VIII.a Paleologo Konstantino XI.a Paleologo
Letra etzanean usurpatzaile edo enperadorekideak.