Igarkizun

Wikipedia, Entziklopedia askea

Igarkizuna edo asmakizuna errima edo bere balio estetikoa indartzen duten beste osagaiak dituen esaldi bat emanda dagokion gauza edo kontzeptua asmatu behar den hitz-jolasa da.


ZER DIRA?

Igarkizunak proposamen anbiguo eta asmakizunzaleak dira, mintzatzaileak besteari joko edo erronka gisa jarriak, normalean errima formako enuntziatua dutenak. Enigma sinpleak izan ohi dira, edozer gauza zeharka deskribatzen dutenak ondoren beste pertsona batek zer den asma dezan. Normalean enuntziatuan pista batzuk eskaini ohi dituzte asmakizun mota hauek

HISTORIA

Aspaldi sortuak dira ezin da zehaztu noiz, baina gizakiak hitz egiten hasi ziren unetik erabiltzen dira. Gainera historian zehar testu sanskritoetan, Biblian eta beste kondaira klasikoetan erabili izan ohi direla ezagutzen da gaur egun. Ezagunetariko bat Greziar mitologiako pasarte bat da, esfingeak Edipori egin zion igarkizuna hain zuzen ere. AHOZKO EUSKAL LITERATURAN Euskal alorrean ez ditugu nahi adina igarkizun-zerrenda zein ikerketa. Lehenengo bildutako igarkizunak XIX. mendekoak dira. Hala ere, XX. mendean egon zen ekarpenik handiena. Argitaraturik ikusi ditugun lehen igarkizunak, François Cerquand-en “Legendes et récits populaires du Pays Basque” Frantziako 1874-1882 urteetako Bulletin de la société des sciences, lettres et arts de Pau aldizkarikoak dira. Hiru zerrenda eskaintzen ditu Cerquand-ek. Guztira 54 igarkizun. Antonio Machado Alvarez-ek, Antonio Machado eta Manuel Machado erdal poeta sonatuen aitak 1880an argitaratu zuen Colección de enigmas en forma de diccionario liburu mardulean euskal igarkizun-zerrenda bat dator. Julien Vinson-ek bere Le folk-lore du Pays Basque (1883) liburuan Cerquand-en eta Antonio Machadoren igarkizun zerrendak sartu zituen. Vinson-en zerrendan 78 igarkizun datoz. XX. mendean igarkizun banakak biltzen dituzten biltzaile ugari dago. Hor ditugu Federiko Garralda zaraitzuarra, Juan Carlos Guerra oñatiarra, Landerretxe lapurtarra. Biltzaile nagusia, ordea, Azkue izan zen. Berak bakarrik gainerako igarkizun biltzaile guztiak batera baino uzta joriagoa bildu zuen. Euskera aldizkarian, 1926. urtean, 186ko bilduma eskaini zuen Lekeitioko ikertzaileak

IGARKIZUN MOTAK

Igarkizun mota ezberdinak daude:

Igarkizun lagungarriak:

Erreferentearen arau eta deskribapenak errespetatzen dira–, eta horiek literalak –igarkizuna asmatzeko  beharrezko den informazio guztia eskaintzen dute– eta inplikatzaileak –informazio garrantzitsuena eskaintzen dute– izan daitezke.

Igarkizun ez lagungarriak:

Engainatzeko asmorik ez dago–, eta horiek metaforikoak, pertsonifikatzaileak eta mistoak izan daitezke.


Igarkizun nahasgarriak:

Eskainitako datuek ez dituzte arauak errespetatzen–, engainagarriak, polisemikoak edo paradoxikoak izan daitezkeenak.


ERABILERA

Edozein unetan erabilgarriak izan ohi dira igarkizunak eta euskararekin erlazio handia dute. Izan ere, hitz jolasak dira igarkizunak eta entretenitzea eta dibertitzea da beraien helburua. Horrez gain, hizkuntza baten lanketarako baliagarri suertatu daitezke hauek.

Eskolara aplikazioa

Igarkizunak haur literaturak bereganatu dituen elementuetako bat dira. Batzuk, gainera, badirudi ez zeudela haurrei zuzenduta, baina haurrek bereganatu egin dituzte eta gaur egun haur literaturaren osagai garrantzitsuak bihurtu dira. Herri bakoitzak bere folklorea du, eta elementu hauen bidez, bere jatorria, munduarekiko ikuspegia eta ohiturak azaldu daitezke. Bestalde, hauek hizkuntza ezagutzen lagundu dezakete. Izan ere, literatura testu soil-soilak buruz ikastea, dramatizatzea eta errezitatzea, eta horretan, proposatutako ereduaren erritmoa, intonazioa eta ahoskera lantzeko baliagarri izan daitezke. Horregatik, esan daiteke, hizkuntzaren erabilpena dela garrantzitsuena literatura mota honetan: hitzak indarra hartzen du eta jostagai bilakatzen da. Honen ondorioz, adimen linguistikoa lantzeko baliagarria dela esan daiteke. Horregatik, hezkuntzan igarkizunak entzutea eta ulertzea gomendagarria da, gozatzeko eta ikasteko iturri diren aldetik.

Igarkizunak, nahiz eta kaleko ahapaldi herrikoiak izan gehienbat, umeen imaginazioa lantzeko eta hizkuntza lantzeko oso baliabide erabilgarriak dira. Horregatik, hainbat dira jarduerak igarkizun hauen lanketarako erabili daitezkeenak.


Igarkizun desberdinak: P 1.-Zer dela eta zer dela; kentzen duzunean handitzen dena? Zuloa. 2.-Norbaitek burua pizten badio; suzko malkoak erruz darizkio. Kandela. 3.-Gazta osoa edo zatia, gau beltzean bera zuria. Ilargia. 4.-Begiak erdian dauka, egutegiak ere badauka; ederra gardena eta samurra, hau guztia ez da gezurra. Egia. 5.-Agertu eta desagertu, desagertu eta agertu, kalean darraikit nigandik gertu. Itzala. 6.-Eguzkia eta euria batera zazpi kolore kalera. Ostadarra. 7.-Hau da buruaustea! marrazkiloari parea falta zaio baina ez dakigu zein den; aizu, badakizu zuk? Barea. 8.-Dituenak bistan du, ez dituenak beharko ditu. Zer den badakizu? Betaurrekoak. 9.-Azkar doa oin gabea, salto egiten du hanka-gabea Zelaian dabil ertz gabea. Baloia. 10. Zer dela eta zer dela, txakurrentzat gozokia guretzat berriz harria? Hezurra. 11.-Dantzariak dira eta arrosak; bata goian, bestea behean; txistukatzeko dira aproposak. Ezpainak.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]