Ingeniaritza genetiko

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Onddo baten aurrean erresistentzia duten bakterioen geneak garian txertatuz, onddo horren infekzioen aurrean gari erresistentea lortzen da (argazkian, gari-garauak eta Petri plaka batean hazten diren bakterioak).

Ingeniaritza genetikoa organismoen ezaugarri genetikoak aldarazteko aukera ematen duten tekniken multzoa da. Organismo batetik besterako ADNaren manipulazioa eta transferentzia ahalbideratzen duen teknologia; espezie berriak sortuz, akats genetikoak zuzenduz edo konposatu berriak lortuz.

Ingeniaritza genetikoaren bidez organismo baten geneak aldatzen dira, eta gene berriak sartzen dira bere ADNan. Genetikoki eraldatutako organismoak lortzen dira horrela, organismo horiek bakterioak, landareak edo animalia izanik. Medikuntzan eta elikagaien industrian, batez ere, aplikatzen dira ingeniaritza genetikoaren aurrerapenak.

Ingeniaritza genetikoaren funtsa zelula hartzaile batean aukeratutako ADNaren zati baten txertaketan datza, bektore edo bitarteko moduan plasmido bat erabiliz. Aukeratutako ADN horrek klonatu nahi diren geneak izaten ditu, eta zelula hartzailea prokariotoa zein eukariotoa izan daiteke.

Ingeniaritza genetikoaren bitartez posible da espezie desberdinetako ADNak klonatzea: ohikoa da, esaterako, intsulinaren sintesia eragiten duen ADN bakterio edo legamia batean sartzea, bakterio horrek intsulina ekoiztu dezan (prozesu horretan plasmido batek bitartekariarena egiten du).

Material genetikoaren manipulazioak prozedura horien bidez hainbat produktu baliagarriren ekoizpena erraztu du: gaur egun botika eta antibiotiko asko lortzen dira ingeniaritza genetikoa aplikatuz, eta baita ere giza intsulina, hazkuntzaren hormona, interferoia, txertoak, etab.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ingeniaritza genetikoaren aurrerabideak eragin handia izan du zientzian eta ekonomian, eta medikuntza eta nekazaritza sustraitik aldatzen hasi da. 1990eko hasieran egin zen gizakiaren bilakaera argitzeko eta pairatzen dituen eritasunak kontrolatzeko edo erabat desagerrarazteko lehen urratsetako bat, zientzialariek gizakiaren kromosoma txikienen (Y kromosoma eta 21. kromosoma) barne egitura azaldu eta marraztu ahal izan zutenean. Ingeniaritza genetikoa 1970 inguruan hasi zen lehen urratsak egiten, eta hasieran askoz luzeago joko zuela uste bazen ere, 2001. urte hasierarako gizakiaren mapa genetiko osoa argitzea lortu da.

Geneen klonazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

DNAren pusketa bat zelula hartzaile batean txertatzeko prozesuak 5 etapa ditu:

  • txertatu nahi den DNA puska isolatu behar da (DNA horrek zelula hartzailean sartu nahi diren geneak ditu)
  • DNA puska hori bektore batean txertatu (plasmidoak dira bektore ohikoenak)
  • bektorea sartu zelula hartzailean (genetikoki aldatu nahi den organismoaren zelulan, alegia)
  • zelula ostalarian sartutako DNAren erreplikazioa eta adierazpena

Lehenengo etapa burutzeko DNA apurtu behar da toki zehatz batetik, klonatu nahi diren geneak, eta ez beste sekuentzia bat, aukeratzeko. Murrizte-endonukleasak izeneko entzimei esker posible da hori egitea: izan ere, entzima horiek gai dira DNAren sekuentzia bat ezagutu eta puntu zehatz batetik mozteko.

Manipulatu nahi den DNA zatia lortuta, beste entzima batzuek, ligasa izenekoek, zati hori itsatsiko dute garraiatzaile moduan jardungo duen plasmido batean. Plasmidoez gain, bektore gisa zenbait fagok ere erabiltzen dira.

Zelula ostalariaren barnean klonatutako DNA (plasmidoan dagoena) erreplikatu egingo da plasmidoa erreplikatzen denean, eta zelula ostalaria (bakterioa edo legamia) hasiko da ekoizten klonaturiko geneek sortzen duten produktua (intsulina, interferoia, antibiotikoak...)

Prozedura honek genetikoki aldatzen dituen organismoak (bakterioak) aukeratzeko plasmido bektoreak, klonatu nahi diren geneez gain, erresistentzia ematen duen beste gene bat ere izan behar du (penizilinarekiko erresistentzia, esaterako). Horrela klonatutako zelula gainontzeko guztietatik banandu eta isolatuko da penizilina duen hazkuntza-inguru batean jarriz.

Izaki transgenikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Izaki transgeniko»

Azaldutakoaren arabera, ingeniaritza genetikoa erabiliz espezie bateko geneak sar daitezke beste espezie bateko organismo batean. Horrela bakterio, landare eta animalia transgenikoak lortu dira, genetikoki eraldatutako organismoak (GEO), alegia.

Gizakiaren zelulen kromosometan ere geneak txertatu nahi izan dira hainbat akats genetiko eta gaixotasun sendatzeko, gene okerrak kenduz eta gene zuzenak ipiniz. Horretan datza terapia genetikoaren funtsa.

Ingeniaritza genetikoaren aplikazioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ingeniaritza genetikoaren aplikazio praktiko batzuk aipatzearren, honako hauek, besteak beste, izenda daitezke:

  • intsulinaren ekoizpena: hormona horrek garrantzi handia du industria farmazeutikoan, mundu osoan milioika gaixo diabetikoek hartu behar dutelako. Garai batean intsulina behi edo txerriaren pankreatik lortzen zen. Gaur egun, aldiz, ingeniaritza genetikoaren bidez lortzen da, intsulinaren sintesia ekoizten duten geneak bakterio edo legamia batean klonatuz, plasmido bat bektore gisa erabiliz.
  • interferoiaren ekoizpena: botika hau ere ingeniaritza genetikoaren bidez lortzen da egun, garai bateko bere ekoizpen prozesu luze eta korapilatsua nabarmen erraztu eta merketu duena. Intsulina eta beste proteinekin (hazkuntza hormonarekin, esaterako) egiten den bezala, bere sintesia kodetzen duten gene eukariotoak (leukozitoenak) bakterio batean sartzen dira, plasmido baten bidez. Bakterio transgeniko horiek, industria bioteknologikoen bioerreaktoreetan, kopuru handitan ekoiztuko dute interferoia (edo isolatu nahi den giza proteina).
  • landareen erresistentzia: ingeniaritza genetikoaren bitartez landareek herbizidekiko edo intsektuekiko duten erresistentzia apurra nabarmen areagotu daiteke. Herbiziden kasuan, adibidez, bakterio batzuek berezko erresistentzia garatu dute molekula horiekiko. Erresistentzia kodetzen duten geneak Agrobacterium generoko bakterioetara pasatzen dira (Agrobacterium landareen parasitoa da). Landarea infektatzen duenean, Agrobacteriumek herbizidekiko erresistentzia transferitzen dio landareari.Intsektuekiko erresistentziari dagokionez, intsektuak hiltzen dituen bakterio baten toxinaren geneak (Bacillus thuringiensis-enak) klonatu egiten dira landareetan plasmido bat bektore moduan erabiliz. Modu horretan intsektuen aurreko erresistentzia lortu duten kotoi- eta patata-landare ugari hazi dituzte AEB-etan [1].
  • txertoen ekoizpena: txertoek mikrobio osoak (birusak, bakterioak) erabili ahal dute (hilda edo motelduak), edo soilik mikrobioaren antigenoak, erantzun immunea eragiten dutenak. B hepatitis birusaren txertoak, adibidez, birus horren estalkiaren antigenoak besterik ez ditu. Ingeniaritza genetikoaren bidez birusaren estalki-antigenoen geneak klonatu eta espresatu egin daitezke bakterioetan. Hala, antigeno horiek kopuru handietan ekoizten dira bioerreaktoreetan.
  • terapia genetikoa: ingeniaritza genetikoak gaixotasun bat sortzen duten geneak aldatzea ahalbidetzen du, kromosometatik gen okerrak kenduz eta gen zuzenak ipiniz. Gen zuzenak garraiatzeko eta kromosometan jartzeko birusak erabiltzen dira bektore moduan.

Laburbilduz, ingeniaritza genetikoaren tekniken bidez interesatzen zaizkigun geneak zelula ostalari batean sartzen dira (bakterio, legamia, landare edo animalia batena), plasmido bat erabiliz garraiolari gisa. Zelula ostalaria mikrobio batena (bakterio, legamia...) baldin bada, bioteknologiaren baliabideak erabiliz mikrobio horrek interesatzen zaigun produktua kopuru industrialetan ekoiztuko du.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Madigan M.T., Martinko J.M., Parker J. Brock Mikroorganismoen biologia (2007) E.H.U-ak euskaratua: 376-377 orr.
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Ingeniaritza genetiko Aldatu lotura Wikidatan