Edukira joan

Injekzio (medikuntza)

Wikipedia, Entziklopedia askea

Injekzioa, medikuntzan, medikamentua orratz-hipodermiko edo injekzio-orratz baten bidez sartzeko erabiltzen da, gorputzeko ehunetan presiopeko ziztada eginez. Ez da digestio-hodian xurgatzen eta horri esker, medikazioa azkarrago xurgatzen da eta lehenengo pausoko metabolismo efektua saihesten da.

Zain-barneko gatz-disoluzio injekzioa

Injekzioak osasun-arloko prozedura ohikoenen artean daude, eta gutxienez 16.000 milioi ematen dira urtero garapen bidean dauden herrialdeetan. Horietatik % 95 zainketa sendagarrietan edo egoera baterako tratamendu gisa erabiltzen dira, % 3 immunizazioak edo txertoak dira, eta gainerakoak beste helburu batzuetarako erabiltzen dira, odol-transfusioak barne.[1]

Xiringa eta orratzak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun, xiringak plastikozkoak dira. Silikona poltsa hermetiko batean ontziratuta datoz, esterilak dira eta behin bakarrik erabiltzen dira hainbat gaixoren artean infekzio-arriskuak saihesteko. Hainbat tamainako xiringak daude: txikienak mililitro edo zentimetro kubiko bateko ahalmena dute eta, batez ere, paziente diabetikoei intsulina emateko erabiltzen dira, eta handienak 60 mililitrokoak dira. Hala ere, ohikoenak 3-5 mililitrokoak dira.

Injekzioa jartzeko prestatzen ari den xiringa

Orratzek metalezko tutu edo plastikozko egokigailu bat dute. Egokigailu honen bidez orratza xiringaren beheko muturrean finkatzen da. Xiringak bezala, orratzak ere banaka ontziratuta eta esterilizatuta sartzen dira, eta behin bakarrik erabiltzen dira, infekzioak saihesteko. Orratzak hainbat tamainatan egiten dira, eta injekzio-moduaren arabera erabiltzen dira.

Injekzioak beti hipodermikoak dira, hau da, likidoa larruazal-azpian sartzen da. Hala ere, duela gutxi «nanopartxeak» erabiltzea proposatu da injekzio tradizionalen alternatiba gisa. Nanopartxeak substantzia aktiboa larruazalean sartuko lukete (eta ez larruazalaren azpian), segurtasunez, minik sortu gabe eta, txertoen kasuan baino eraginkorrago.[2]

Injekzio-motak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Injekzioak egiteko lau modu daude: zain-barnekoa, muskulu barnekoa, larruazalpekoa eta larruazal barnekoa.

Orratza sartzeko angeluak 4 injekzio mota desberdinetarako.

Zain-barneko injekzioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zain-barneko injekzioan, orratza larruazaletik sartzen da zain batean, 20º-ko angeluan. Beraz, likidoa zirkulazio-sisteman sartzen da. Zain-barnekoa hitzak «zain baten barruan» esan nahi du eta, askotan, sendagaiak edo likidoak zain baten barruan sartutako orratz edo zunda baten bidez emateari egiten dio erreferentzia. Horri esker, medikamentua edo likidoa berehala sar daiteke odol-zirkulaziora.

Zain-barneko injekzioek substantzia bat zuzenean odol-korrontean sartzea ahalbidetzen dute. Zain-barneko injekzioen bidez nahi diren efektuen agerpenik azkarrena ematen du, substantzia odolera berehala sartzen delako, eta berehala zirkulatzen delako gorputzeko gainerako ataletara.[3] Ondorioz, ez dago atzerapenik efektuen agerpenean xurgapenaren ondoren. Injekzio mota ohikoena da, eta maiz erabiltzen da medikamentuak emateko.

Injekzio honen beste erabilera bat da nutrienteak sartzea zunda baten bidez elikadura digestio-hodian zehar eman ezin denean. Zain-barneko injekzioak jolas-drogetarako ere erabil daitezke, efektuen agerpen azkarra nahi denean.[4][5]

Muskulu-barneko injekzioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Muskulu-barneko injekzioen kasuan, orratza muskulu-ehunean sartzen da 90º-ko angeluan, eta likidoa leku horretan uzten du. Gorputzak handik xurgatuko du poliki-poliki, odol-hodi kapilarretan zehar. Organismoan besoetan, ipurmasailetan edo izterretan injektatu ohi dira. Sendagai batzuk muskuluan eman behar dira, haien funtzioa betetzeko.

Mediku profesionalak injekzio horiek emateko trebatzen dira, baina mediku profesionalak ez diren pertsonak ere epinefrina bezalako sendagaiak emateko treba daitezke larrialdi batean autoinjektore bat erabiliz.[6] Sendagaiez gain, desaktibatutako txerto gehienak, gripearen aurkako txertoa barne, modu honetan ematen dira.[7]

Erabiltzen den prozedura:

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. Xiringan, sendagai kantitate egokia dagoela ziurtatu.
  2. Eskuak ur eta xaboiarekin garbitu, eta ondoren lehortzen utzi.
  3. Kontu handiz, injekzioa jarriko den gunea bilatu.
  4. Azalaren gune hori alkoholdun kotoi batekin garbitu eta sikatzen utzi.
  5. Orratzaren tapa kendu.
  6. Heldu muskulua, hatz lodia eta hatz erakuslea erabiliz.
  7. Tinkotasunez, muskuluan xiringa sartu, 90º-ko angeluan.
  8. Bultzatu sendagaia muskuluan sartzeko.
  9. Xiringa zuzen atera.
  10. Kotoi batekin gunean presioa egin.

Injekzio bat baino gehiago eman behar izanez gero, ezin da leku berean ipini, gorputzeko beste atal bat erabili behar da.

Larruazalpeko injekzioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Larruazalpeko injekzioan, orratza oso leku txikian sartzen da larruazalaren azpitik; larruazalarekiko injekzio-angeluak 45º-koa izan behar du. Likidoa eremu horretan metatzen da, eta organismo osoan zehar xurgatzen da poliki-poliki.

Larruazalpeko ehunean, xurgapena larruazalpeko ehunaren eta odolaren artean hedatze hutsez egiten da. Xurgapen-abiadura konstantea eta mantsoa da, eta horrek, efektu iraunkorra ziurtatzeko aukera ematen du.

Intsulina-ponpa larruazalpeko injekzioarekin.

Larruazalpeko farmako gehienak likidoak eta hidrosolugarriak dira, eta ez dira narritagarriak ehunetan. Larruazalpeko ehunak min-hartzaileak dituenez, substantzia narritagarriek mina eta nekrosia eragin dezakete ehunean.

Larruazalpeko ziztadarako eremu ohikoenak honako hauek dira: besoak, izterrak eta zilbor-inguruko aldea. Horiek guztiak baskularizazio txikia dute.

Dermisbarneko injekzioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dermisbarneko injekzioan, larruazalean (dermisean) bakarrik sartzen da orratza, besaurrearen luzetarako ardatzarekiko paraleloa den 15º-ko angeluan. Injekzioak motela izan behar du eta behar bezala bada, papula txiki bat agertuko da injekzio-puntuan, 10-30 minutu pasa eta gero desagertuko dena. Produktu biologikoa poliki eta modu lokalean xurgatuko da. Emanbide hau, medikamentuen alergia-probarako erabiltzen da.

Orratz hipodermikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alexander Wood, Edinburgoko mediku batek, 1853an sortu zuen bere emazteari morfina injektatzeko. Izan ere, Rebecca Massey, minbizia-sendaezinadun bat zuen. Zurrumurruek diotenez, morfina bide horretatik jaso eta harekiko mendekotasuna izan zuen lehenengo pertsona izan zen.

Xiringa hau sortu ahal izan zen 1844an Francis Rynd (1811-1861) irlandarrak xiringa hutsa sortu zuelako. Hala ere, metodo hau Charles Gabriel Pravaz (1791-1855) mediku frantsesak egin zuen ezagun.

Beranduago, Williams Fergussonek (1808-1873) sinplifikatu zuen eta Luer fabrikatzaileak gaur egun daudenen antzera industrializatu zituen. Kontzeptua antzinatik ezaguna izan da, Galenok (129-217) jada erabili eta aipatu zituen injekzio metodoak. Baina garai hartan, injekzioak ebakiduren bitartez egiten ziren, beraz, orratz hipodermikoa asmatzea aurrerapen itzela izan zen.

Eragin desiragaitzak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Albo-ondorioen agerpena aldatu egiten da injekzioaren lekua, injektatutako substantzia, orratzaren kalibre, prozedura eta banakako sentikortasunaren arabera. Gutxitan eragin desiragaitz larriagoak gerta daitezke, hala nola gangrena, sepsia eta nerbioei kalte egitea. Orratzekiko beldurra ere (orratzekiko fobia ere deitua) ohikoa da, eta antsietatea eta konortea galtzea eragin ditzake.

Mina

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Larruazala orratz batekin zulatzeak, injekziorako beharrezkoa bada ere, min lokalizatua eragin dezake. Injekzio baten mina murrizteko teknikarik ohikoena injekzioa jasotzen duen pertsona adigabetzea da. Mina arindu egin daiteke aldez aurretik izotza edo anestesia topikoa emanez, edo larruazalari atximur eginez injekzioa ematen den bitartean. Ikerketa batzuek iradokitzen dutenez, injekzio batean bortxatutako eztulak presio arterialaren igoera iragankorra estimulatzen du, eta horrek minaren pertzepzioa eragozten du.[8] Injekzio batzuetarako, bereziki sakonagoetarako, anestesia lokala ematen da.[9] Haur txikiei edo umetxoei injekzio bat ematean, adigabetu egin daitezke likido gozo kantitate txiki bat emanez, hala nola azukre-disoluzio bat,[10] edo bularra emanez kontsolatu egin daitezke,[11] eta horrek negarra murrizten du.

Infekzioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gernu-traktuko infekzio bat, orratz-ziztada bidezko infekzioa ere deitua, patogenoak injekzio batean zehar gorputzeko ehunetan oharkabean sartzen direnean sortzen den infekzioa da. Injekzioetarako orratzen kutsadurak edo injekzioetarako orratzen berrerabilpenak B eta C hepatitisaren, GIBaren eta odol-uholdearen beste infekzio batzuen transmisioa eragin dezake.[12][13][14] Droga injektagarrien erabiltzaileek orratzen erabilera ez-seguruaren tasa handiak dituzte, pertsonen artean orratzak partekatzea barne. Droga injektagarriak erabiltzeagatik GIBaren, B hepatitisaren eta C hepatitisaren hedapena osasun-arazo arrunta da,[15] bereziki Ipar Amerikako GIB kasu berrien erdiei baino gehiagori lagundu zien 1994an.

Beste infekzio batzuk gerta daitezke patogenoak injekzio-gunetik sartzen direnean gorputzera, normalean injekzioa eman aurretik lekua behar bezala ez garbitzeagatik. Era horretan gertatzen diren infekzioak nagusiki infekzio lokalizatuak dira, larruazaleko infekzioak, larruazalaren egiturako infekzioak, abzesuak edo gangrena barne. Benabarneko injekzio batek odol-uhararen infekzioa ere eragin dezake (sepsis deritzona), injekzio-gunea ez bada behar bezala garbitzen txertatu aurretik. Sepsia hilgarria izan daitekeen kondizio bat da, eta berehalako tratamendua behar du.[16]

Bestelakoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Larruazaleko eta ehun bigunetako injekzioek, oro har, ez dute kalte iraunkorrik eragiten eta ziztada egun gutxitan orbaintzen da. Hala ere, kasu batzuetan, injekzioek ondorio kaltegarriak eragin ditzakete epe luzera. Zain barruko eta muskulu barneko injekzioek nerbioa kaltetu dezakete, eta horrek paralisia sorrarazi dezake. Muskulu barneko injekzioek fibrosia edo kontraktura eragin dezakete.[17] Injekzioek ere odoljario lokalizatua eragiten dute, eta horrek hematoma sortu dezake. Benabarneko injekzioek flebitisa ere eragin dezakete, batez ere zain batean injekzio asko ematen direnean aldi labur batean.[18] Infiltrazioa eta estrabasazioa gerta daitezke zain batean injektatzeko medikamentu bat inguruko ehunetan oharkabean injektatzen denean ere.[19] Orratzen beldur diren pertsonek ere zorabioak izan ditzakete orratz bat ikustean, edo injekzio baten aurretik edo ondoren.[20]

Injekzioak Euskal Herrian

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Autonomia Erkidegoan, osasun publiko zein pribatuaren alorretan, injekzio mota desberdinak erabiltzen dira. Osakidetzak, adibidez, protokolo zorrotzak ezartzen ditu tratamenduaren segurtasuna bermatzeko. Gainera, injekzioen erabilera egokiaren inguruan osasun publikorako kanpainak egin dira, bereziki gaixotasun kutsakorren aurkako txertaketa programa herritarrei zabaltzeko.[21]

Euskal Herrian, urtero milioika injekzio ematen dira, hainbat helburu medikorekin. Osakidetzaren azken txostenen arabera, 2022an 3,5 milioi txerto administratu ziren, horietako gehienak haurrei eta helduei, gaixotasun infekziosoen aurka.[22] Halaber, diabetesaren tratamenduarekin lotutako intsulina injekzioak ere oso ohikoak dira. Euskal Autonomia Erkidegoan 2. motako diabetesa duten biztanleen % 8ak, urtero hainbat injekzio jasotzen dituzte. Horrez gain, hainbat gaixotasun kronikoren tratamendu biologikoetarako injekzioak ere ematen dira, eta horien kopurua urtez urte handitzen ari da.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ (Ingelesez) «Injection safety» allcountries.org (kontsulta data: 2025-10-08).
  2. ↑ (Gaztelaniaz) «Avanza investigación para sustituir inyecciones por nanoparches» vanguardia.com.mx 2011-08-02 (kontsulta data: 2025-10-08).
  3. ↑ Fan, Jianghong; de Lannoy, Inés A. M.. (2014-01-01). «Pharmacokinetics» Biochemical Pharmacology 87 (1): 93–120.  doi:10.1016/j.bcp.2013.09.007. ISSN 0006-2952. (kontsulta data: 2025-10-13).
  4. ↑ Schoener, Eugene P; Hopper, John A; Pierre, James D. (2002-09-01). «Injection drug use in North America» Infectious Disease Clinics of North America 16 (3): 535–551.  doi:10.1016/S0891-5520(02)00010-7. ISSN 0891-5520. (kontsulta data: 2025-10-13).
  5. ↑ (Ingelesez) Pieper, Barbara; Kirsner, Robert S.; Templin, Thomas N.; Birk, Thomas J.. (2007-10-01). «Injection Drug Use» Archives of Dermatology 143 (10)  doi:10.1001/archderm.143.10.1305. ISSN 0003-987X. (kontsulta data: 2025-10-13).
  6. ↑ (Ingelesez) «The page you’re looking for isn’t available | NIAID: National Institute of Allergy and Infectious Diseases» www.niaid.nih.gov (kontsulta data: 2025-10-13).
  7. ↑ (Ingelesez) CDC. (2025-04-24). «Chapter 6: Vaccine Administration» Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases (kontsulta data: 2025-10-13).
  8. ↑ (Ingelesez) «Reducing Venipuncture Pain by a Cough Trick: A Randomized Cr... : Anesthesia & Analgesia» LWW (kontsulta data: 2025-10-14).
  9. ↑ (Ingelesez) «Reducing Venipuncture Pain by a Cough Trick: A Randomized Cr... : Anesthesia & Analgesia» LWW (kontsulta data: 2025-10-14).
  10. ↑ (Ingelesez) Harrison, Denise; Stevens, Bonnie; Bueno, Mariana; Yamada, Janet; Adams-Webber, Thomasin; Beyene, Joseph; Ohlsson, Arne. (2010-06-01). «Efficacy of sweet solutions for analgesia in infants between 1 and 12 months of age: a systematic review» Archives of Disease in Childhood 95 (6): 406–413.  doi:10.1136/adc.2009.174227. ISSN 0003-9888. PMID 20463370. (kontsulta data: 2025-10-14).
  11. ↑ Harrison, Denise; Reszel, Jessica; Bueno, Mariana; Sampson, Margaret; Shah, Vibhuti S.; Taddio, Anna; Larocque, Catherine; Turner, Lucy. (2016-10-28). «Breastfeeding for procedural pain in infants beyond the neonatal period» The Cochrane Database of Systematic Reviews 10 (10): CD011248.  doi:10.1002/14651858.CD011248.pub2. ISSN 1469-493X. PMID 27792244. PMC 6461192. (kontsulta data: 2025-10-14).
  12. ↑ «CDC Grand Rounds: Preventing Unsafe Injection Practices in the U.S. Health-Care System» www.cdc.gov (kontsulta data: 2025-10-14).
  13. ↑ (Ingelesez) «A Patient Safety Threat – Syringe Reuse | Injection Safety | CDC» www.cdc.gov 2019-04-26 (kontsulta data: 2025-10-14).
  14. ↑ Fischer, Benedikt; Murphy, Yoko; Rudzinski, Katherine; MacPherson, Donald. (2016-01-01). «Illicit drug use and harms, and related interventions and policy in Canada: A narrative review of select key indicators and developments since 2000» International Journal of Drug Policy 27: 23–35.  doi:10.1016/j.drugpo.2015.08.007. ISSN 0955-3959. (kontsulta data: 2025-10-14).
  15. ↑ (Ingelesez) Degenhardt, Louisa; Whiteford, Harvey A.; Ferrari, Alize J.; Baxter, Amanda J.; Charlson, Fiona J.; Hall, Wayne D.; Freedman, Greg; Burstein, Roy et al.. (2013-11-09). «Global burden of disease attributable to illicit drug use and dependence: findings from the Global Burden of Disease Study 2010» The Lancet 382 (9904): 1564–1574.  doi:10.1016/S0140-6736(13)61530-5. ISSN 0140-6736. PMID 23993281. (kontsulta data: 2025-10-14).
  16. ↑ (Ingelesez) Taylor, Carol R.; Lillis, Carol; LeMone, Priscilla. (2011). Fundamentals of Nursing: The Art and Science of Nursing Care. Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins ISBN 978-0-7817-9383-4. (kontsulta data: 2025-10-14).
  17. ↑ (Ingelesez) Jung Kim, Hyun; Hyun Park, Sang. (2014-08-01). «Sciatic nerve injection injury» Journal of International Medical Research 42 (4): 887–897.  doi:10.1177/0300060514531924. ISSN 0300-0605. (kontsulta data: 2025-10-14).
  18. ↑ Webster, Joan; Osborne, Sonya; Rickard, Claire M.; Marsh, Nicole. (2019-01-23). «Clinically-indicated replacement versus routine replacement of peripheral venous catheters» The Cochrane Database of Systematic Reviews 1 (1): CD007798.  doi:10.1002/14651858.CD007798.pub5. ISSN 1469-493X. PMID 30671926. PMC 6353131. (kontsulta data: 2025-10-14).
  19. ↑ Schwamburger, Nathan T.; Hancock, Raymond H.; Chong, Chol H.; Hartup, Grant R.; Vandewalle, Kraig S.. (2012). «The rate of adverse events during IV conscious sedation» General Dentistry 60 (5): e341–344. ISSN 0363-6771. PMID 23032244. (kontsulta data: 2025-10-14).
  20. ↑ Hamilton, J. G.. (1995-08). «Needle phobia: a neglected diagnosis» The Journal of Family Practice 41 (2): 169–175. ISSN 0094-3509. PMID 7636457. (kontsulta data: 2025-10-14).
  21. ↑ (Gaztelaniaz) «Actualizaciones en el Calendario Vacunal de Euskadi para 2025» HoyDiario.es - Diario de noticias en español 2025-01-10 (kontsulta data: 2025-10-14).
  22. ↑ «Osakidetza - Hasiera» www.osakidetza.euskadi.eus (kontsulta data: 2025-10-14).

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Injekzio_(medikuntza)&oldid=10712955"(e)tik eskuratuta