Irungo gudua (1936)

Wikipedia(e)tik
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau Espainiako Gerra Zibileko guduari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Irungo gudua».
Irungo gudua
Euskal Herriko fronteaGerra Zibila
Counter-Attack before losing Irún to the Rebels, Irún - Google Art Project.jpg
Matxinatuen eskuetan hiria galdu baino lehenagoko kontraerasoa.
Data 1936ko abuztuaren 19tik irailaren 5era
Lekua Irun  EH
Emaitza Matxinatuen garaipena
Kokapena 43° 20′ 00″ N, 1° 47′ 00″ W / 43.33333333°N,1.78333333°W / 43.33333333; -1.78333333Koordenatuak: 43° 20′ 00″ N, 1° 47′ 00″ W / 43.33333333°N,1.78333333°W / 43.33333333; -1.78333333
Gudulariak
Espainia Matxinatutakoak Espainia Espainiako II. Errepublika
Buruzagiak
Alfonso Beorlegi Antonio Ortega
Manuel Margarida Valdes
Indarrak
+2.000
155 mm-ko piezak
Junkers Ju 52
Panzer I
2.000[1]-3.000[2][3]

Irungo gudua 1936ko Gerra Zibilean Gipuzkoako kanpainako gudu erabakigarri bat izan zen;[4] ondorioz, Molak zuzendutako eskuineko indar kolpistek hiria azpiratu zuten urte horretako irailaren 5ean.

Irunek kalte larriak izan zituen, askok erbestera jo zuten, eta Espainia iparraldeko Errepublikaren aldeko lur zerrendak galdu egin zuen Frantziarekiko kontaktu zuzena. Molaren indarrak Donostia azpiratzeko bidean jarri zituen.

Aurrekariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uztailaren 18ko altxamendua eta Loiolako kuarteleko gertaera eta gero, Gipuzkoa Errepublikaren alde mantendu zen.[5] Hala ere, hasiera hasieratik Molak zutabeak bidali zituen herrialdea bereganatzeko eta mugarekin zuten komunikazioa gelditzeko. Donostian matxinoek izandako porrota eta gero, konkista arinaren aukera desagertu egin zen eta gudarosteen eskasia (bai gobernuaren aldekoak eta baita Molarenak ere) egoera finkatu zen.[3]

Gobernuaren alde egin zuen iparraldeko zerrenda geografikoki eta politikoki isolaturik zegoen eta bertoko agintari errepublikanoek bere kabuz jokatu zuten.[6] Gainera, ezinezkoa zen errefortzuak izatea, alde batetik matxinada militarra eta bestetik aldi berean izandako iraultza soziala zirela eta.

Gipuzkoako ekialdean 2.000 defendatzaile inguru zeuden: militar errepublikanoak, asturiar meatzariz osaturiko zenbait batailoi eta euskal miliziano anarkista, komunista eta abertzaleak. Hauek arma gutxi zituzten, apenas ez artilleriarik eta bat ere hegazkinik ez. Beste aldean, matxinoak gehiago ziren: 700 legionari eta hainbat miliziano karlista.[erreferentzia behar] Errepublikanoek ez bezala, karlistek, gerra baino lehen, entrenamendu militarra izan zuten. Gainera, 155 milimetroko artilleria-piezaz gain, Panzer I alemaniar tanketa batzuk eta Junkers Ju 52 hegazkinak ere zituzten.

Gudua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irun jo-puntuan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alemaniar Junkers hegazkinek eta itsasoan zeuden zenbait itsasontzik hiria esetsiari ekin zioten. Abuztuaren 11n, España korazatuak, Almirante Cervera gurutze-ontziak eta Velasco destruktoreak osaturiko ontzidiak gogor bonbardatu zuen. Errepresalia moduan, milizianoek zenbait militar eta eskuindar fusilatu zituzten. Iruñean, Molak indarrak berrantolatu eta Gipuzkoako kanpaina planifikatu zuen. Beorlegi teniente koronelak Irunerako bidean zegoen erreketez ega guardia zibilez osaturiko zutabea zuzenduko zuen.[7] Abuztuaren 11n, altxatutakoak Pikoketa muinoa eta Tolosa hartu eta jada San Martzialen zeuden.[8]

Hala ere, hiriaren ingurumarian errepublikanoen erresistentzia hain zen bortitza ezen Beorlegiren gudarosteek ezin izan zuten aurrera egin eta gorputzez gorputz borrokatu zuten. Milizianoek arma eta hornidura gutxi zituzten, Frantziak abuztuaren 8an muga itxi eta agintariek diru-erreserba ez zutelako. San Martzial gotorlekuak, asturiar meatzariek eta miliziano anarkistek babestua, artilleria, zenbait egunez hegazkinak eta erasoen aurka eustea lortu zuen baina tirogaia amaitu zenean, (irailaren 2an) erori egin zen. Gotorlekuaren galerak hiriarena suposatu zuen.[1]

Irunen atarian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Steer-ek kontatzen du ostegunean, irailak 3, tropa kolpista gehiago, 1.500etik gora, heldu zirela Bidasoatik Biriatu paretik: tertzioak, karabineroak, guardia zibilak, guardia de asaltoko kideak, erreketeak, falangistak, eta Renovación Españolako militanteak.[9] Behobian, mugako postuko defendatzaileek ibaia Pausura eta atzera igarotzen zuten, txandak hartuz, herrian beren eskuetan metrailadore bat zutela.

Gau aldera, baina, kolpistek Behobia inguratu zuten San Martzialetik, eta tren blindatuak herritik alde egin zuen Bidasoa ertzetik behera. Irailaren 4ko goizeko 4etan, Behobiako hemeretzi defendatzailek beste aldera pasa zuten muga, atzean lurrean 20 kide hildako utzita; frantziar mugazainei armak eman zizkieten. Egunsenti aldera, indar kolpistek errepublikazaleen Irungo postuak hartu zituzten, eta alarma gorria piztu zen Irungo Gobernu Batzordean. Haren jarraitzaileek berek esaten zuten haiek izan zirela lehenak muga pasatzen goizeko 4etan bertan, hala dio Steer-ek.[10]

Muga kolokan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Egunsentian bertan, tiro galdu batek dinamita lantegi batean sua piztu zuen, eta sutea zabaldu zen. Une horretan, miliziak Irun eta Hendaia arteko zubia pasatzen hasi ziren hala moduz, matxinoen tiroen eta ikuskizun tamalgarri baten erdian; asko amorruz ziren munizio faltagatik. Milizietan, Steer-en arabera, bakarrik atzerritarrak eta anarkista buruak geratu ziren Irunen. Luze gabe, panikoak jota, [1] herritar eta milizianoek trumilka ihes egiten zuten. Batzuk Hendaiako geltokira zuzendu ziren trena hartuta Bartzelonara borrokara joateko. Frantziako armada unitateak mugara heldu ziren, eta zubiak pasatzen zituztenei armak kentzen zizkieten.[11]

Ez ziren bakarrik ezkerreko errefuxiatuak edo herritarrak, Hondarribian uztail amaieran atxilotu eta erdi-atxilotutako eskuindar udatiarrak, batzuk Guadalupetik ateratzea lortutakoak, ihes egiten ari ziren ere Hendaiara arrantza txalupetan, horietako hainbat eta hainbat goi-klaseetakoak, orain zabar jantzita.[12]

Irunen patua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hendaian Irundik ihesi

Bitartean, anarkistak (CNT, FAI) Irun, Hondarribi eta Guadalupez (ostiralean) jabetu ziren. Beorlegiren mehatxupean zeuden Irungo sarbideetako hainbat etxe txikitu eta dinamitatu egin zituzten, hiriko sarrerak suz inguratu zituzten, autoak eta garajeak erre egin zituzten, Steer-ek zehazten duenez; gero, su eman zioten Paris Hotelari, joko klubari, txokolate fabrikari, Kolon pasealekuari eta erdiguneko beste hainbat kaleri. Anarkistek 40 auto inguru mugan zehar salbu pasa zituzten Hendaiara, baina beste batzuei su eman eta tiroz zulatu zizkieten erregai tangak, eta su hartu. Gauean, Irun su goritan zen.[oh 1]

Larunbat goizean, Beorlegik Irun okupatu zuen infanteriako erregimentu misto batekin, lau auto blindaturekin, eta tertzioko konpainiarekin. Hiriari kea zerion, eta fabrikak, hotelak eta geltokiaren zati bat sutan ziren artean. Bidean preso batzuk hartu zituzten, eta bertan hil. Aldundiko kide baten semea, Casadevante, Hendaiaratu egin zen Hondarribitik ihesi eta, adierazi zuenez, errepublikazaleek Guadalupen berrehun preso (eskuindar) izan zituzten giltzapetuta abuztu erdialdetik eta, horietatik, 13 tiroz hil zituzten. Ostiralean, anarkistek pertsonaia ezagunak exekutatu zituzten Guadalupen, tartean Joaquin Beuntza, Renovación Españolako Maura diputatua, Leopoldo Matos Espainiako ministro izandakoa, besteak beste.[13]

Irailak 5eko eguerdian, larunbata, matxinoen lehendabiziko ibilgailu blindatua heldu zen Nazioarteko zubira. Tiroka hartu zituzten bertako postuko zaindariak, eta azken hauek heriotzak jota pasa zuten zubia. Okupatzaileek bandera monarkista altxa zuten zubian.[14] Beorlegik iparralderantz eta ekialderantz tiro egitea debekatu zuen, balaren batek nazioarteko gatazka sortuko zuelakoan; nolanahi ere, mugara bidean zela, frankotiratzaile batek bere helburua lortutako Beorlegi koronela zauritu zuen hankan, baita handik gutxira hil ere.[15]

Ondorioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Molak, Irun hartzearekin, Iparraldeko frontearen lehendabiziko helburua bete zuen. Emaitza ez zen harritzekoa izan: Irun eta inguruak 1.500 erriflez, hamabi metrailadorez, hamar kanoiez, eta eskopetaz defendatu zuten errepublikazaleek, kolpisten aspaldi antolatutako Nafarroako eta Gaztelako armategi sekretuen kontra.[16] Hiriak kalte handiak izan zituen eta matxinoek Irun errepublikanoa 'basakeria'ren propaganda-ikur bihurtu zuten, baita gerrak aurrera egin ahala adibide hori sarritan aipatu ere. Suteak gatazka handia sortu zuen errepublikanoen artean eta, harrezkero, ez zuten Euskal Herrian errepikatu.

Irun galtzearekin batera, Errepublikaren Penintsula iparraldeko zerrendak galdu egin zuen bere helduleku garrantzitsuenetako bat: Frantziarekiko lur kontaktua. Babesik, muniziorik gabeko Donostia handik gutxira erori zen, irailaren 13an. Hiriburua galdu ostean, Gipuzkoa-Bizkaiako mugan, errepublikanoen erresistentzia gogorrak matxinatuak geldotu zituen, eta urriaren 12an Molak behin-behinean gelditzeko agindua eman zuen. Ordurako ia Gipuzkoa osoa okupaturik zuen.

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Irunek 16.000 biztanle zituen erasoa hasi baino lehen; ikus Steer, G.L. 2009, 52-53. or.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b   Jackson, Gabriel (2012), Spanish Republic and the Civil War, 1931-1939, Princeton University Press, 592. orrialdeak, ISBN 978-140-082-018-4 .
  2. Beevor, Anthony. 2006, 117. or.
  3. a b   Thomas, Hugh (1976), Historia de la Guerra Civil Española, Bartzelona: Círculo de Lectores, ISBN 84-226-0873-1 .
  4.   Aznar, Manuel (1969), Historia Militar de la Guerra de España, Madril: Editora Nacional .
  5.   Barruso, Pedro (1996), Verano y revolución. La guerra civil en Gipuzkoa (julio-septiembre de 1936), Donostia: Haramburu, http://www.gipuzkoa1936.com/verano-e.php .
  6.   Romero, Eladi (2001), Itinerarios de la Guerra Civil española: guía del viajero curioso, Bartzelona: Laertes .
  7.   Preston, Paul (2013), The Spanish Holocaust: Inquisition and Extermination in Twentieth-Century Spain, 430. orrialdea .
  8.   Thomas, Hugh (2001), The Spanish Civil War, Modern Library, 1136. orrialdeak, ISBN 978-037-575-515-6 .
  9.   Steer, George L. (2009 (1938)), The Tree of Gernika, Faber and Faber Ltd., 49. orrialdeak, ISBN 978-0-571-25513-9 .
  10. Steer, G.L. 2009, 50-51. or.
  11. Steer, G.L. 2009, 52-53. or.
  12. Steer, G.L. 2009, 52-53. or.
  13. Steer, G.L. 2009, 56-57. or.
  14.   Usabiaga, Marcelo (2006ko ekaina), «Así fue la Batalla de Irun», Historia 16 (362): 72-85, http://www.asociacionrepublicanairunesa.org/cas/batalla_irun.php .
  15. Zauri larria ez zenez, ez zuen tratamendua eman nahi eta gangrenatu zitzaion. Astebete gutxira hil zen; ikus   Beevor, Anthony (2006), The Battle for Spain. The Spanish Civil War 1931-1939, Londres: Penguin Books, 117. orrialdea .
  16. Steer, G.L. 1938 (2009), 76. or.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]