Italiera

Wikipedia, Entziklopedia askea
Italiera
italiano — Italiano
Map Italophone World.png
Urdin iluna: ama hizkuntza
urdina: administrazio hizkuntza
urdin argia: bigarren hizkuntza edo ez ofiziala
lauki berdea: hiztun talde handia
Datu orokorrak
Lurralde eremua Italia, Malta, Argentina, Uruguai, Somalia, Brasil, Libia, Etiopia eta beste hainbat estatutan Europa eta Ameriketan
Hiztunak 70 milioi
Rankinga 19–20. (lehia estuan turkiera eta urduarekin)
Ofizialtasuna Italia, Suitza, San Marino, Vatikano Hiria, Eslovenia, Kroaziako Istria eskualdean, Somaliako eskualde hizkuntza
UNESCO sailkapena 1: segurua
Araugilea Accademia della Crusca
Hizkuntza familia
giza hizkuntza
hizkuntza nostratikoak
Hizkuntza euroasiarrak
Indoeuropar hizkuntzak
Italiar hizkuntzak
Hizkuntza erromantzeak
italo-mendebaldeko hizkuntzak
Italo-Dalmatian languages (en) Itzuli
Italian romance languages (en) Itzuli
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologia subjektua aditza objektua, silabadun hizkuntza eta noun-adjective (en) Itzuli
Denbora gramatikalak past anterior (en) Itzuli, past imperfect (en) Itzuli, orainaldia, present perfect (en) Itzuli, preterite (en) Itzuli, pluperfect (en) Itzuli, conditional present (en) Itzuli, conditional perfect (en) Itzuli, present subjunctive (en) Itzuli, past subjunctive (en) Itzuli, Q3502541 Itzuli, subjunctive pluperfect (en) Itzuli, present imperative (en) Itzuli, present infinitive (en) Itzuli, past infinitive (en) Itzuli, present participle (en) Itzuli, past participle (en) Itzuli, present gerund (en) Itzuli eta past gerund (en) Itzuli
Modu gramatikalak indikatiboa, baldintzazko modua, subjuntiboa, agintera, infinitiboa, partizipioa eta gerund (en) Itzuli
Genero gramatikalak genero maskulinoa eta genero femeninoa
Kasu gramatikalak nominatiboa
Alfabetoa Italian alphabet (en) Itzuli
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1 it
ISO 639-2 ita
ISO 639-3 ita
Ethnologue ita
Glottolog ital1282
Wikipedia it

Italiera[1] (Italiano) latinetik datorren hizkuntza erromantze bat da. 70 milioi hiztun ditu, batez ere Italian. Hortik kanpo, hiztunen kopuruaren arabera ordenaturik, herrialde hauetan ere modu esanguratsuan mintzatzen da: Alemania, Argentina, Suitza, Frantzia, Brasil, Belgika, AEB, Britainia Handia, Kanada, Australia, Mexiko eta Uruguain.[2][3]

Oro har, hiztegiaren aldetik, italiera latinetik hurbilenen dagoen hizkuntzatzat jotzen da. Gramatikari dagokionez, errumaniera hurbilena omen da eta, ahoskeraz denaz bezainbatean, sardiniera.

Hiztunen geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Italiatik kanpo, honakoa da munduko italieradunen banaketa geografikoa:

Hizkuntza batua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Italiera batua Toskanako dialektoan dago oinarriturik, hegoaldeko eta iparraldeko dialektoen arteko bitartekoan. 1861ean, herrialdeko batasuna lortu ondoren, hedatzen hasi zen, dialektoen kalterako.

Hala ere, italiera estandarraren benetako hedakuntza zinemak, telebistak eta kontsumoaren gizarteak ekarri zuten II. Mundu Gerraren ondoren, Italiako beste hizkuntza eta dialektoak ordezkatuz, Pier Paolo Pasolinik begi kritikoz nabarmendu zuenez.

Dialektoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iparraldekoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Piemontese.
  • Lombardo.
  • Genovese edo ligure.
  • Emiliano.
  • Romagnolo.
  • Veneto.

Erdialde eta hegoaldekoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Toscano.
  • Romanesco.
  • Dialekto umbriarrak.
  • Abruzzese.
  • Campano.
  • Pugliese.
  • Tarantino.
  • Salentino.
  • Kalabriera.
  • Siziliera.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Egungo italiera tuskanieran oinarritzen da, Errenazimendutik literatura eta kulturako hizkuntza bihurtua. 1583an, Firenzen Accademia della Crusca erakundea sortu zen, filologia eta hizkuntzalaritzaren ingurukoa. 1612an, berriz, lehenengo hiztegia egin zuten.

XIX. mendeko Risorgimientoak, Piemonteko mugimendu liberalaren epelean, Italia batzea bilatu zuen eta, horretarako, italiar naziotasuna hizkuntzan funtsatu zuten, eliteen aspaldiko literatur eta administrazio hizkuntza zen aldetik. 1860an, baina, italiera estatu berriko biztanleen % 2,5en ohiko hizkuntza zen. Kontsumoko gizartearen etorrerak XX. mendeko 60ko hamarkadan izugarri azkartu zuen Italiako herritar gehienen hizkuntza ordezkapena, italieraren alde.

Italierazko hitzak eta esamolde batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Elkarrizketa informala, euskara-italieraz:

Kaixo Ciao
Ondo, eta zu? Bene e tu?
Ni ere Anch'io
Nongoa zara? Di dove sei?
Napolesekoa naiz Sono di Napoli / Sono napoletano (maskulinoa), napoletana (femeninoa)
Eta zu? E tu?
Milanekoa naiz Sono di Milano / Sono milanese
Zein lanbide duzu? Che lavoro fai? / Cosa fai (nella vita)?
Ikaslea naiz Sono studente
Zer taldetakoa zara? Di che squadra sei?
Napolesekoa naiz Sono del Napoli
Ondo, ondo Bene, bene
Adio Arrivederci (orokorra) / Arrivederla (formala) / Ciao! (informala)
Ikusi arte Ci vediamo / Arrivederci
Bai / Ez Sì / No
Noski! Certo! / Certamente! / Naturalmente!
Topa! Salute!
Zer moduz? Come stai? (informala) / Come sta? (formala) / Come state? (plurala) / Come va? (orokorra)
Egun on! Buon giorno!
Arratsalde on! Buona sera!
Gabon! Buona notte! (lotara joatean) / Buona serata! (ongi ibili gauean)
Egun ona izan! Buona giornata! (formala)
On egin! Buon appetito!
Zorte on! Buona fortuna!
Maite zaitut Ti amo (maitaleen artean bakarrik) / Ti voglio bene (maitale, adiskide, senide, etab.)
Ongi etorri Benvenuto/-i (maskulino bati / solaskideak bi sexuetakoak badira) / Benvenuta/-e (femenino bati / femenino batzuei)
Mesedez Per piacere / Per favore / Per cortesia
Eskerrik asko Grazie! (orokorra) / Ti ringrazio! (informala) / La ringrazio! (formala) / Vi ringrazio! (plurala)

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntza honek bere Wikipedia du: Bisita ezazu.