Edukira joan

Izpiliku min

Wikipedia, Entziklopedia askea
Izpiliku min
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaPlantae
OrdenaLamiales
FamiliaLamiaceae
LeinuaOcimeae
GeneroaLavandula
Espeziea Lavandula stoechas

Izpiliku mina (Lavandula stoechas) landare loredunen espeziea da. Izpilikua Lamiaceae familiaren labandaren generoan sailkatzen da.

Zurtoin tente adartsua eta lore-buru motz samarra eta sendoa du, metro bete inguru luzea eta oso usaintsua da. Leku eguzkitsuetan eta lehorretan hazten da. [1]

Mediterraneo arroko eta Macaronesiako espeziea da eta Australian naturalizatua dago.[2]

Deskribapena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oso mulu adarkatua osatzen du, 1 m-ko altuerara irits daitekeena. Zurtoinak berdeak edo gorrixkak dira, eta zurixkak, iletsu samarrak direlako. Hostoak grisaxka samarrak dira, betez ere azpialdean, tomentudunak, aurrez aurre jaiotzen dira, luzeak eta estuak, ertz osokoak. Infloreszentzia trinkoa, lau angeluko sekzioa duena. Loreak lau angeluko forma duten buru dentsoetan pilatuta daude, eta bukaeran braktea esteril moreak edo gorrixkak izaten dituzte. Kaliza txikia da, 13 zainekoa, eta brakteak ezkutatzen du. Korola more iluna. Loreek infloreszentzia osoa zeharkatzen duten lerro bertikalak. [3]Esporofiloak 4-8 mm-ko luzerakoak, bihotz-formakoak edo erronboideak, more-marroixkak, mintzezkoak, lau lerroko gris-tomentudunak, goikoak handituak, galtzarbeko loterik gabeak, 1-5 cm-ko luzerakoak, obalatuak, purpura kolorekoak, bioleta urdinxkaraino. Koloredun mototsak intsektuak erakartzeko balio du. [4]

Infloreszentzia

Udaberrian eta udaren hasieran loratzen da, martxotik aurrera, bizi den klimaren arabera.

Banaketa eta habitata

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskualde mediterraneo osoan zehar bizi da, sastrakadi irekietan, karerik gabeko lurzoruetan garatuak, silizeoak, [5] hala nola granitoak, kuartzitak, arbelak, etab. Baita serpentina eta peridotitetan sortutako oinarrizkoetan ere. Altitudean itsas mailatik 1000 m-ra arte hedatzen da eta bere barietateren batean 1800 m-ra arte.

Askotan, estreparekin eta ezkai zuriarekin (Timus mastichina) lotuta egoten da. Iberiar penintsulan oso ohikoa da. Balearretan Menorcan eta Eivissan hazten da. Baita Makaronesian (Kanariar Uharteak) ere, non sartua izan zitekeen. [6]

Azpiespezieak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espezie hau oso poliformoa da, eta hainbat azpiespezie bereizten dira:

Lavandula stoechas subsp. pendunculata

-Lavandula stoechas subsp. penduculata (Mill.) Samp. ex Rozeira.

Denetan erresistenteena da, penintsularen barnealdeko hotz handiak jasaten baititu. Bi Gaztelatan eta Sistema Zentralean ohikoena da. Lur silizeoetan bizi da. Infloreszentziaren pedunkulua haren bikoitza baino luzeagoa du. Azpiespezie honek 80 cm-ra iristen den zuhaixka oso adarkatua osatzen du. Hosto lantzeolatu estuak, iletsuak, aurrez aurre jaiotzen direnak, askotan faszikulu bat osatuz. Buruei eusten dieten txorten luzeak ez dute hostorik. Pedunkulu luze baten gaineko infloreszentzia; hortik datorkigu izen botanikoa, 2-5 braktea morez koroatuak. Loreak lau angeluko sekzioko buruxka finetan biltzen dira; izkina bakoitzean kolore more iluneko 6-10 lore lerrokatzen dira; lore-sorta bakoitza purpura argi koloreko braktea esterilen gandor batek errematatzen du. Landare guztiak usain sarkor eta atsegina dario. Udaberrian loratzen da. [7]

Beren habitatean

-Lavandula stoechas L. subsp. stoechas

Izpiliku mina da guztietan mediterraneoena, Balear Uharteetan eta Iberiar penintsulako ekialdeko eta hegoaldeko kostaldeko probintzietan hazten da. Hostotza tomentutsu zurixka du infloreszentziaren pedunkulu oso motzak (buruxka baino motzagoa); ile luzeagoko kalizak; mototsaren braktea esterilak, oro har, ez dute 2 cm baino gehiago neurtzen; infloreszentziaren beheko brakteak, oro har, zorrotzak izaten dira. [6] Azpiespeziearen barruan, forma hauek bereiz daitezke:

-Lavandula stoechas L. subsp. stoechas f. leucantha (Ging.) Upson & S. Andrews.

-Lavandula stoechas L. subsp. stoechas f. rosea Maire. [8]

-Lavandula stoechas subsp. luisieri (Rozeira) Rozeira.

Hosto gris berdexkakoa. Infloreszentzia nahiko lodia eta luzea du, pedunkulu motza edo ertaina, kaliza ile oso laburrekin, eta korolak lobulu guztiak berdinak edo ez oso desberdinak ditu. Penintsularen erdialdean eta mendebaldean dago banatua. [6]

-Lavandula stoechas subsp. sampaioa Rozeira

Subsp. Pedunculata-ren oso antzekoa da, batzuetan trantsizio-formak aurkezten ditu harekin, baina kaliza ile luze batzuekin du, eta korola goiko bi lobuluak fusionatuta eta gainerakoak baino zertxobait handiagoa. Iberiar penintsularen mendebaldean oso zabaldua dago. Azken arraza honetan sartu behar da, dirudienez Lavandula stodas subsp. luisitanica (Chaitor) Rozeira, Portugalgo erdialdekoa eta hegoaldekoa. Infloreszentzia motzagoa eta zabalagoa duelako bereizten da. [6]

Erabilerak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lorezaintzan erabiltzen da, eta erle-floran sartzen da, nektar-ekoizpen handia baitu. [2]

Sendagarria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bere infloreszentzia lehorren infusioak sukarra jaisten du eta bularreko eta bronkioetako gaitzei aurre egiten die. Antiseptiko, digestibo, antiespasmodiko, orbantzaile eta bakterioen aurkako gisa erabiltzen da. Loreak aromaterapian erabiltzen dira, zetonak (d-alcanfor eta d-fenchona) eta alkoholak (borneola eta terpineola) dituzten infusio eta olio esentzialak prestatzeko. [9]

Taxonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lavandula stoechas Carlos Linneok deskribatu zuen eta Species Plantarum 2:573n argitaratu zen. 1753. [10]

Etimologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

-Lavandula: izen generikoa, lavandre, antzinako frantsesetik datorrena, eta, azkenik latinezko lavare (garbitu) hitzetik datorrela uste da, landareen infusioen erabilerari erreferentzia eginez. [11] Lavandula izen botanikoa, Linneok erabilitako Lavandula izen botanikoa landarearentzako Europako beste izen arrunt batzuetatik eta honetatik eratorria dela uste da. Hala ere, azalpen hori apogrifoa izan daitekeela iradokitzen da, eta izena berez latin livere-tik eratorria izan daitekeela, “urdinxka”. [12]

-stoechas: grezierazko στοιχαϛ hitzetik; Marseillako kostaldeko uharte batzuen izena. [13]

Sinonimia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Lavandula approximata Gand.
  • Lavandula corsica Gand.
  • Lavandula debeauxii Gand.
  • Lavandula fascicularis Gand.
  • Lavandula incana Salisb.
  • Lavandula olbiensis Gand.
  • Lavandula stoechadensis St.-Lag.
  • Stoechas arabica Garsault
  • Stoechas officinarum Mill. [14]

Gaztelaniazko izen arruntak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Alucema, astecados, azaya, aztecados, cantagüeso, cantahueso, cantigüeso, cantihueso, cantrojo, cantrueso, cantuerca, cantueso, cantueso arábigo, cantueso basto, cantueso blanco, cantueso borde, cantueso común, cantueso de zarzuela, cantueso fino, cantueso montés, cantueso morisco, cantueso purpúreo, cantueso real de España, cantueso verde, cantuerzo, esplego, espliego, estecados, esticados, flor del Corpus, flor del Señor, galanita, hierba de San Juan, hierba sabia, lavanda, nazareno de Jesús, rabo, romero cantúo, romero cantuoso, romero de señor, te de moro, tomillo, tomillo basto, tomillo borriquero, tomillo burrero, tomillo cantimpalo, tomillo cantueso, tomillo cantueso caballar, tomillo cantuoso, tomillo de cantueso, tomillo de flor morada, tomillo del Señor, tomillo mielero, tomillo morao, tomillo salvaje, tomillo sansero. [15]

Galeria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
  2. 1 2 (Ingelesez) «USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network - (GRIN) (Online Database). National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. (f2015ko azaroaren 9an kontsultatua)».. .
  3. ↑ (Gaztelaniaz) Galán Cela, Pablo; Gamarra Gamarra R., García Viñas J.I.. (2003). Árboles y Arbustos de la península ibérica e Islas Baleares. Madrid:Jaguar ISBN 84-95537-50-8..
  4. ↑ (Gaztelaniaz) Bayer, Ehrentraud; Buttler K.P.; Finkenzeller X.; Grau J.. (1989). Plantas del Mediterráneo.. Barcelona:Blume ISBN 84-7031-629-X..
  5. ↑ (Gaztelaniaz) Flora vascular..
  6. 1 2 3 4 (Gaztelaniaz) López González, Ginés A.. (2007). Guía de los árboles y arbustos de la península ibérica y Baleares. Madrid: Mundi-Prensa ISBN 84-8476-312-9..
  7. ↑ (Gaztelaniaz) Penas, A.; Diez J, Llamas F., Rodríguez M.. (1991). Plantas Silvestres de Castilla y León. Valladolid:Ámbito ISBN 84-86770-40-8..
  8. ↑ (Ingelesez) Upson, Tim; Andrews Susyn. (2004). The Genus Lavandula.. Richmond, Surrey:Royal Botanic Gardens, Kew. ISBN 1 84246 010 2..
  9. ↑ (Gaztelaniaz) Ryman, Danièle. (1995). Aromaterapia: enciclopedia de las plantas aromáticas y de sus aceites esenciales (1ª edición). Barcelona: Kairós, 134-5-6 or. ISBN 84-7245-303-0..
  10. ↑ (Ingelesez) «Lavandula stoechas». Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 2013ko uztailaren 29an kontsultatua..
  11. ↑ (Ingelesez) Concise Oxford Dictionary.
  12. ↑ (Ingelesez) The alternative derivation of the name lavender from Latin livere and medieval Latin lavindula is given in Upson and Andrews, where it is presented as a conjecture.. The problems with the standard derivation are also described; such as that there is no knowledge of the common use of lavender for washing by Greeks and Romans..
  13. ↑ (Ingelesez) En Epítetos Botánicos. .
  14. ↑ (Ingelesez) «Lavandula stoechas».. The Plant List. 2014ko uztailaren 29an kontsultatua..
  15. ↑ (Ingelesez) «Lavandula stoechas». Real Jardín Botánico: Proyecto Anthos. 2010ko apirilaren 6an kontsultatua..

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Biologia Artikulu hau biologiari buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz.
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Izpiliku_min&oldid=10848073"(e)tik eskuratuta