J. B. S. Haldane

J. B. S. Haldane
	; (1914) Irudi gehiago
Bizitza
Jaiotza	Oxford, 1892ko azaroaren 5a
Herrialdea	Erresuma Batua ; India (1961 -
Bizilekua	Saumur
Heriotza	Bhubaneswar, 1964ko abenduaren 1a (72 urte)
Heriotza modua	berezko heriotza: minbizia
Familia
Aita	John Scott Haldane
Ama	Louisa Kathleen Trotter
Ezkontidea(k)	Charlotte Haldane (en) (1926 - 1945); Helen Spurway (1946 -
Haurrideak	ikusi Naomi Mitchison;
Hezkuntza
Heziketa	Dragon School (en) ; Oxfordeko Unibertsitatea
Tesi zuzendaria	Frederick Gowland Hopkins
Doktorego ikaslea(k)	John Maynard Smith; Dronamraju Krishna Rao (en)
Hizkuntzak	ingelesa
Irakaslea(k)	Frederick Gowland Hopkins
Ikaslea(k)	ikusi John Maynard Smith;
Jarduerak
Jarduerak	biologoa, genetista, fisiologoa, biokimikaria, unibertsitateko irakaslea, filosofoa eta biltzaile zientifikoa
Enplegatzailea(k)	Londresko University College
Lan nabarmenak	ikusi Populazioen genetika;
Jasotako sariak	ikusi Honorary doctor of the University of Groningen ; Baly Medal (1913) ; Croonian Medal and Lecture (1946) ; doctor honoris causa from the University of Paris (1947) ; Darwin Domina (1952) ; Darwin–Wallace Medal (1958) ; honorary doctor of the University of Poitiers (1958) ; Kimber Genetics Award (1961) ;
Kidetza	Royal Society; Alemaniako Zientzien Akademia Berlinen; Alemaniako Natur Zientzien Leopoldina Akademia; Sobietar Batasuneko Zientzien Akademia; Londresko Linneoren Elkartea; Zientzien Errusiar Akademia; Ameriketako Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionala
Zerbitzu militarra
Adar militarra	Britainia Handiko Armada
Gradua	captain (en)
Parte hartutako gatazkak	Lehen Mundu Gerra
Ideologia eta sinesmenak
Erlijioa	katolizismoa

John Burdon Sanderson Haldane (1892ko azaroaren 5 - 1964ko abenduaren 1), Jack edo JBS izengoitiz ezaguna^[1], Erresuma Batuan jaio baina beranduago Indiako herritartasuna eskatu zuen zientzialaria izan zen. Lan ugari egin zituen, tartean fisiologian, genetikan, biologia ebolutiboan eta matematikan. Biologian estatistikaren erabilera hauspotu zuen, eta neodarwinismoaren sortzaileetako bat izan zen. Biologiari lotutako ikasketa akademikorik izan ez bazuen ere, Cambridgeko Unibertsitatean, Royal Institutionen eta Londresko University Collegen biologia irakasle izan zen^[2]. Britainiar herritartasunari uko egin zion 1961ean^[3] eta Indiako Estatistika Institutuan egin zuen lan 1964an hil zen arte.

Haldanek abiogenesiari buruz idatzitako artikuluak, 1929an argitaratuak, «salda primitiboaren teoria» ekarri zuen, bizitzaren jatorri kimikoaren kontzeptuaren oinarri bihurtu zena. X kromosoman hemofilia eta daltonismorako giza mapa genetikoak ezarri zituen, eta hibridoek espezieetan sexu heterogametikoan duten antzutasunari buruzko Haldaneren araua kodetu zuen. Zuzen proposatu zuen anemia faltziformeak nolabaiteko immunitatea ematen diola malariari. In vitro ernalketaren ideia nagusia iradoki zuen lehena izan zen, baita hidrogenoaren ekonomia, cis eta trans erregulazioa, akoplamendu erreakzioa, aldarapen molekularra, darwina (eboluzio unitate gisa) eta organismoen klonazioa bezalako kontzeptuak ere.

1957an, Haldanek Haldaneren dilema artikulatu zuen, eboluzio onuragarriaren abiaduran muga bat, gaur egun oraindik ere eztabaidagai den ideia. Giza biologian egindako lanagatik ere gogoratzen da, «klon», «klonazio» eta «ektogenesi» terminoak asmatu baitzituen. Bere ahizpa Naomi Mitchisonekin batera, Haldane izan zen ugaztunetan lotura genetikoa frogatzen lehena. Geroagoko lanek genetika mendeliarra eta hautespen naturalaren bidezko eboluzio darwindarra bateratu zituzten, sintesi modernoaren oinarriak ezarri eta populazioen genetika sortzen lagundu zuten.

Haldane Lehen Mundu Gerran zerbitzatu zuen eta kapitain maila lortu zuen. Sozialista, marxista, ateo eta humanista sekular aitortua zen, bere disidentzia politikoagatik 1956an Ingalaterra utzi eta Indian bizitzera eraman zuena. Bertako herritaratasuna lortu zuen 1961ean. Arthur C. Clarkek «agian bere belaunaldiko zientzia-dibulgatzailerik bikainena» zela esan zuen.^[4]^[5] Peter Medawar biologo brasildar-britainiar eta Nobel saridunak honela definitu zuen Haldane: «inoiz ezagutu dudan gizonik azkarrena»^[6]. Theodosius Dobzhanskyren arabera, «Haldane beti izan zen kasu berezi gisa aitortua»; Ernst Mayrrek «polimata» gisa deskribatu zuen^[7]; Michael J. D. Whitek «bere belaunaldiko, eta agian mendeko, biologorik jakintsuena» gisa deskribatu zuen; James Watsonek «Ingalaterrako biologorik jakintsuena eta eszentrikoena» gisa deskribatu zuen^[8]. Cambridgeko ikasle baten arabera, «bazirudien jakin beharreko guztia jakin zezakeen azken gizona zela»^[9]. Bere gorputza zientziari eman zion, hil ondoren ere erabilgarri izaten jarraitu nahi baitzuen.

Erreferentziak

↑ Dronamraju, Krishna R.. (2012-01). «Recollections of J.B.S. Haldane, with special reference to Human Genetics in India» Indian Journal of Human Genetics 18 (1): 3–8. doi:10.4103/0971-6866.96634. ISSN 0971-6866. PMID 22754215. PMC 3385175. (kontsulta data: 2025-11-17).
↑ Santamaría Navarro, Víctor Manuel. (2003). «John Burdon Sanderson Haldane (1892-1964)» Teorema: Revista internacional de filosofía 22 (3): 143–144. ISSN 0210-1602. (kontsulta data: 2025-11-17).
↑ (Ingelesez) Mcouat, Gordon. (2017-11-01). «J. B. S. Haldane’s passage to India: reconfiguring science» Journal of Genetics 96 (5): 845–852. doi:10.1007/s12041-017-0829-0. ISSN 0973-7731. (kontsulta data: 2025-11-17).
↑ (Ingelesez) Haldane, John Burdon Sanderson. (2009-01-22). What I Require From Life: Writings on Science and Life from J.B.S. Haldane. OUP Oxford ISBN 978-0-19-923770-8. (kontsulta data: 2025-11-17).
↑ Dronamraju, K. R.. (1992-10). «J.B.S. Haldane (1892-1964): centennial appreciation of a polymath» American Journal of Human Genetics 51 (4): 885–889. ISSN 0002-9297. PMID 1415229. PMC 1682816. (kontsulta data: 2025-11-17).
↑ (Ingelesez) Gould, Stephen Jay. (2011-10). The Lying Stones of Marrakech. Harvard University Press ISBN 978-0-674-06167-5. (kontsulta data: 2025-11-17).
↑ (Ingelesez) Adams, Mark B.. (2000-12-01). «Last Judgment: The Visionary Biology of J. B. S. Haldane» Journal of the History of Biology 33 (3): 457–491. doi:10.1023/A:1004891323595. ISSN 1573-0387. (kontsulta data: 2025-11-17).
↑ Watson, James D.. (1980). The double helix: a personal account of the discovery of the structure of DNA. (1st Atheneum paperback ed. argitaraldia) Atheneum ISBN 978-0-689-70602-8. (kontsulta data: 2025-11-17).
↑ (Ingelesez) Adams, Mark B.. (2000-12-01). «Last Judgment: The Visionary Biology of J. B. S. Haldane» Journal of the History of Biology 33 (3): 457–491. doi:10.1023/A:1004891323595. ISSN 1573-0387. (kontsulta data: 2025-11-17).

Kanpo estekak

Datuak: Q156333
Multimedia: J. B. S. Haldane / Q156333

[1] Dronamraju, Krishna R.. (2012-01). «Recollections of J.B.S. Haldane, with special reference to Human Genetics in India» Indian Journal of Human Genetics 18 (1): 3–8. doi:10.4103/0971-6866.96634. ISSN 0971-6866. PMID 22754215. PMC 3385175. (kontsulta data: 2025-11-17).

[2] Santamaría Navarro, Víctor Manuel. (2003). «John Burdon Sanderson Haldane (1892-1964)» Teorema: Revista internacional de filosofía 22 (3): 143–144. ISSN 0210-1602. (kontsulta data: 2025-11-17).

[3] (Ingelesez) Mcouat, Gordon. (2017-11-01). «J. B. S. Haldane’s passage to India: reconfiguring science» Journal of Genetics 96 (5): 845–852. doi:10.1007/s12041-017-0829-0. ISSN 0973-7731. (kontsulta data: 2025-11-17).

[4] (Ingelesez) Haldane, John Burdon Sanderson. (2009-01-22). What I Require From Life: Writings on Science and Life from J.B.S. Haldane. OUP Oxford ISBN 978-0-19-923770-8. (kontsulta data: 2025-11-17).

[5] Dronamraju, K. R.. (1992-10). «J.B.S. Haldane (1892-1964): centennial appreciation of a polymath» American Journal of Human Genetics 51 (4): 885–889. ISSN 0002-9297. PMID 1415229. PMC 1682816. (kontsulta data: 2025-11-17).

[6] (Ingelesez) Gould, Stephen Jay. (2011-10). The Lying Stones of Marrakech. Harvard University Press ISBN 978-0-674-06167-5. (kontsulta data: 2025-11-17).

[7] (Ingelesez) Adams, Mark B.. (2000-12-01). «Last Judgment: The Visionary Biology of J. B. S. Haldane» Journal of the History of Biology 33 (3): 457–491. doi:10.1023/A:1004891323595. ISSN 1573-0387. (kontsulta data: 2025-11-17).

[8] Watson, James D.. (1980). The double helix: a personal account of the discovery of the structure of DNA. (1st Atheneum paperback ed. argitaraldia) Atheneum ISBN 978-0-689-70602-8. (kontsulta data: 2025-11-17).

[9] (Ingelesez) Adams, Mark B.. (2000-12-01). «Last Judgment: The Visionary Biology of J. B. S. Haldane» Journal of the History of Biology 33 (3): 457–491. doi:10.1023/A:1004891323595. ISSN 1573-0387. (kontsulta data: 2025-11-17).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]