Edukira joan

Jane Goodall

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jane Goodall

(2015)
Ahotsa
Bizitza
Jaiotzako izen-deiturakValerie Jane Morris-Goodall
JaiotzaHampstead eta Londres, 1934ko apirilaren 3a
Herrialdea Erresuma Batua
HeriotzaLos Angeles, 2025eko urriaren 1a (91 urte)
Familia
AitaMortimer Herbert Morris-Goodall
AmaMargaret Myfanwe Joseph
Ezkontidea(k)Hugo van Lawick  (1964 -  1974)
Derek Bryceson  (1975 -  1980ko urria)
Seme-alabak
Hezkuntza
HeziketaNewnham College Artean graduatu
Cambridgeko Unibertsitatea doktoretza : etologia
Tesi zuzendariaRobert Hinde
Hizkuntzakingelesa
Irakaslea(k)Robert Hinde
Jarduerak
Jarduerakaktibista, etologoa, primatologist (en) Itzuli, unibertsitateko irakaslea, idazlea, antropologoa, biologoa eta autobiografialaria
Lantokia(k)Bournemouth eta Gombe National Park (en) Itzuli
Enplegatzailea(k)Jane Goodall Institute (en) Itzuli
Jasotako sariak
InfluentziakLouis Seymour Bazett Leakey
KidetzaAlemaniako Natur Zientzien Leopoldina Akademia
Zientziaren eta Arteen Europar Akademia
Arteen eta Zientzien Ameriketako Estatu Batuetako Akademia
Amerikako Sozietate Filosofikoa
World Future Council
The Trimates (en) Itzuli
janegoodall.org
IMDB: nm0328762 Allocine: 260337 Allmovie: p27647
Facebook: janegoodall Twitter: JaneGoodallInst Instagram: janegoodallinst Youtube: UCK9AF6Q1IiDSj9A65k0UCKw TikTok: janegoodallinst TED: jane_goodall Musicbrainz: ba2c5b59-d300-492f-90be-49af20dffb29 Discogs: 2085907 Edit the value on Wikidata

Valerie Jane Goodall PhD, DBE, jaiotzaz Valerie Jane Morris-Goodall (Londres, Ingalaterra, 1934ko apirilaren 3a - Los Angeles, 2025eko urriaren 1a) primatologo, naturalista, aktibista eta antropologoa izan zen.[1][2] Txinpantzeetan aditu handienetako bat zen, 60 urtean txinpantze basatien interakzio sozialak eta familiarrak aztertzen aritu ondoren. 1960an, Goodall Tanzaniako Gombe Streameko Parke Nazionalera joan zen lehen aldiz, eta han gizakien antzeko portaerak ikusi zituen txinpantzeen artean, gatazkak barne.[3]

Jane Goodall Institutuaren eta Roots & Shoots programaren sortzailea izan zen. Ez-gizakien Eskubideen Batzordeko kidea zen, 1996an sortu zenetik hil arte.[4] 2022ko apirilean, NBEren bake mezulari izendatu zuten.[1]

Etologian doktorea zen Cambridgeko Unibertsitatean eta honoris causa doktorea munduko 45 unibertsitate baino gehiagotan. Nazioarteko ehun sari baino gehiago lortu zituen.[5]

Gaztaroa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1934ko apirilaren 3an jaio zen Londresen. Aita Mortimer Herbert Morris-Goodall (1907-2001) negozio-gizona izan zuen, eta ama Margaret Myfanwe Joseph (1906-2000), Pembrokeshireko nobelagile bat, Vanne Morris-Goodall goitizenarekin idatzi zuena.[6][7][1]

Txikitan, aitak Jubilee izeneko peluxezko txinpantze bat oparitu zion, peluxezko hartza izan neharrean. Horrek animalienganako maitasuna piztu zion. Berak honela azaldu zuen: «amaren lagunak izututa zeuden jostailu harekin, beldur izango nintzelakoan eta amesgaiztoak sortuko zizkidalakoan». Jubilee Londresko haren etxean dago oraindik ere.[8]

Afrika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaztetatik animaliekiko eta Afrikarekiko interesa zuelarik, lagun baten etxaldera joan zen 1957an Kenyara.[9] Lana aurkitzeko lagun baten aholkuari jarraituz, Louis Leakey Kenyako antropologo eta paleontologoari deitu zion, animaliei buruz hitz egiteko bilera bat eskatuz.[10] Garai hartan, Leakey txinpantzeen ikertzaile baten bila zebilen, nahiz eta hasiera batean ez zion esan, uste baitzuen tximino handien azterketak eman zezakeela lehen hominidoen portaeraren aztarnarik.[11] Goodalli proposatu zion idazkari gisa beretzat lan egiteko.

1958an, Leakeyk Londresera bidali zuen Goodall, primateen portaera ikertzeko Osman Hillekin eta primateen anatomia aztertzeko John Napierrekin.[12] Leakeyk dirua bildu zuen, eta 1960ko uztailaren 14an Goodallekin elkartu zen txinpantzeak aztertzeko Tanzaniako Gombe Stream Parke Nazionalean. Goodallek amaren laguntza behar izan zuen, amaren presentzia beharrezkotzat jotzen baitzuen David Anstey arduradun nagusiak, Goodallen segurtasuna bermatu ahal izateko. Goodallek aitortu zuen amari esker animatu zela primatologiako karrera segitzera, 1950eko hamarkadan gizonezkoak besterik ez zen eremu bat.[13]

Leakeyk finantziazio handiagoa lortu zuen 1962an, Goodall, oraindik titulurik ez zuena, Cambridgeko Unibertsitatera ikastera joan ahal izateko. Han, 1964an, natura zientzietako lizentziatura lortu zuen, eta etologiako filosofiako doktoretza bat.[14][15][9][16][17] Lizentziaturarik lortu gabe doktoretza baterako ikasten utzi zioten zortzigarren pertsona izan zen.[1] Bere tesia 1966an osatu zen, Robert Hindek gainbegiratuta, bizitza libreko txinpantzeen portaerari buruz,[15] Gombeko Erreserban egin zituen lehen bost urteak barne hartzen zituena.[1][16]

Txinpantzeei buruzko azterketak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Primate horiei buruzko ikerketak izaera zientifiko zorrotzekoak dira baina, aldi berean, asmo hezitzaile argia dute: bizitza basatia zaintzea eta babestea, eta giza portaeraren eta kulturaren sustraiak publiko zabalari erakustea.

Haren irmotasunari esker, Tanzaniako gobernuak Gombe Streameko Ehiza Erreserbaren estatusa aldatzea lortu zuen, eta parke nazional bihurtu zuen. Parke horretan, txinpantzeak taldean aztertzen dira, eta horrek aukera ematen du haien arteko sozializazioa modu naturalean ikusteko.

1977an, Jane Goodall Institute for Wildlife Research, Education and Conservation erakundea sortu zuen Estatu Batuetan, Afrikako eta mundu osoko txinpantzeei buruzko ikerketa, kontserbazioa eta heziera bultzatzeko xedez. Institutu horrek ikerketa eta kontserbazio proiektuak ditu Tanzanian, Kongon, Hegoafrikan eta Senegalen.[18] Kongon, Tchimpoungako Txinpantzeen Errehabilitazio Zentroa sortu zen, institutuaren barruan, Afrikako handiena. Ezkutuko ehiztariei eta legez kanpoko merkatariei konfiskatutako txinpantze umezurtzak zaindu eta babesten dira bertan.

Sariak eta aitorpenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2002ko apirilean, Kofi Annan idazkari nagusiak Nazio Batuen Erakundearen bake mezulari izendatu zuen.[19]

Ingurumenaren eta zientziaren esparruan Goodallek jasotako sarien artean daude Kyoto saria (1990),[20] Tyler ingurumen saria (1997)[21] eta Gandhi-King saria (2001).[22]

Britainiar Inperioko Ordenaren dama izendatuan izan zen 2004an[23] eta Frantziako Ohorezko Legioa (2006).[24]

2015ean Katalunia Nazioarteko Saria jaso zuen.[25]

Jane Goodall Institutua

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1977an, Goodallek Jane Goodall Institutua sortu zuen, Gombeko ikerketetan laguntzeko xedez, eta mundu osora zabaltzeko txinpantzeak eta haien habitatak babesteko ahalegina. Mundu osoan hemeretzi bulego ditu, eta aitorpen handia du Afrikara bideratutako ingurumen kontserbazio eta garapen programengatik. Gazteentzako Roots & Shoots izeneko programa orokorra 1991n hasi zen, bertako hamasei nerabe Goodallekin elkartu zirenean, Dar es Salaameko (Tanzaniako) etxe atzeko ataripean, lehen eskuko esperientziaz ezagutzen zituzten zenbait arazo kezkagarri aipatzeko. Erakundeak 10.000 talde baino gehiago ditu orain, ehun herrialdetan baino gehiagotan.[26]

1992an, Goodallek txinpantzeak babesteko Tchimpoungako zentroa sortu zuen, Kongoko Errepublikan, legez kanpoko merkataritzaren ondorioz txinpantze umezurtzak zaintzeko. Zentroak ehun txinpantze baino gehiago zaintzen ditu, hiru uharteetan banatuta.[27]

Roots & Shoots hungariar taldeko kideekin, 2009an.

1994an, Goodallek Tanganyika lakuaren arroaren baso berritze eta hezkuntza proiektu pilotua sortu zuen, (TACARE edo Take Care), txinpantzeen habitata deforestaziotik babesteko, Gombe inguruko muinoak basoberrituz eta, aldi berean, inguruko komunitateak iraunkortasunari eta nekazaritzako prestakuntzari buruz hezteko. TACARE proiektuak neska gazteei ere laguntzen die, ugalketa osasunean hezteko aukera emanez eta unibertsitateko matrikula finantzatzeko beken bidez.[28]

Dar es Salaamen Goodallen etxean hainbeste argazki, datu eta eskuizkribu pilatu zitzaizkionez, 1990eko hamarkadaren erdialdean Primateei buruzko Ikasketa Zentroa sortzea erabaki zuen Minnesotako Unibertsitatean, Jane Goodall Institutuaren parte, dokumentazio hori guztia bildu eta antolatzeko. Gaur egun, Jane Goodallen jatorrizko fitxategi guztiak digitalizatu, analizatu eta kokatu dira online datu base batean.[29] 2011n, Duke Unibertsitatera lekualdatu zen artxiboa.[30]

2018an eta 2020an, Michael Cammarata lagun eta enpresariarekin elkartu zen Goodall, Schmidt's Naturals eta Neptune Wellness Solutions produktu naturalak sortzeko. Salmenta bakoitzaren ehuneko bost Jane Goodall Institutuarentzat da.[31][32][33]

2004tik aurrera, Goodallek txinpantzeak eta ingurumena babesten ematen du ia denbora guztia, eta urtean ia 300 egun ematen ditu bidaiatzen.[34][35] Goodall aholkulari da, halaber, Afrikatik kanpoko txinpantze zentro handienean, Save the Chimps, Fort Piercen (Florida).[36]

Jane Goodall Euskal Herrian

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jane Goodall Euskal Herrian izan zen 2010ean, Tolosako Naturaldia jardunaldian parte hartzen.[37]

Irudi galeria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ a b c d e (Ingelesez) «Jane Goodall Biography» Biography.com (web.archive.org) 2010-08-10 (kontsulta data: 2024-05-31).
  2. ↑ (Ingelesez) «Jane Goodall» National Geographic (web.archive.org) 2024-03-23 (kontsulta data: 2024-05-31).
  3. ↑ (Ingelesez) Quammen, David. (2003). «Jane in the forest again» National Geographic (web.archive.org) 203. bol, 4. zk.: 90. ISSN 0027-9358. (kontsulta data: 2024-05-31).
  4. ↑ (Ingelesez) «About Us: The Nonhuman Rights Project» web.archive.org 2012-06-26 (kontsulta data: 2024-05-31).
  5. ↑ «Jane Goodall: «Nire bizitzaren amaieran, geratzen zaidan denboran gau8za gehiago lortu behar ditudala sentitzen dut»» www.bizkaia21.eus (web.archive.org) (kontsulta data: 2020-09-18).
  6. ↑ (Ingelesez) «Morris-Goodall, Valerie J», Register of Births for Hampstead Registration District, volume 1a (1934), 748. or.
  7. ↑ (Ingelesez) England & Wales, Civil Registration Death Index, 1916-2007.
  8. ↑ (Ingelesez) Goodall, Jane; Berman, Phillip. (1999-12-08). Reason for Hope: A Spiritual Journey. Grand Central Publishing ISBN 978-0446930420. OCLC .57640310 (kontsulta data: 2024-05-31).
  9. ↑ a b (Ingelesez) «About Jane» Jane Goodall Institute USA (web.archive.org) 2024-03-18 (kontsulta data: 2024-05-31).
  10. ↑ (Ingelesez) «Dame Jane Goodall» American Academy of Achievement (web.archive.org) 2024-02-21 (kontsulta data: 2024-05-31).
  11. ↑ (Ingelesez) «Jane Goodall: How humans and animals can live together» TED Talk (web.archive.org) 2007ko ekaina (kontsulta data: 2024-05-31).
  12. ↑ (Ingelesez) Morell, Virginia. (1995). Ancestral passions: the Leakey family and the quest for humankind's beginnings. New York: Simon & Schuster ISBN 978-0684801926. (kontsulta data: 2024-05-31).
  13. ↑ (Ingelesez) Morgen, Brett. (2017-11-24). Jane. IMBd - National Geographic Studios, Public Road Productions (kontsulta data: 2024-05-31).
  14. ↑ (Ingelesez) «Honorary Fellows – Jane Goodall (2019)» Newnham College (web.archive.org) 2024-03-24 (kontsulta data: 2024-05-31).
  15. ↑ a b (Ingelesez) Goodall, Jane. (1966). Behaviour of free-living chimpanzees. Cambrigde: University of Cambridge OCLC .1063634333.
  16. ↑ a b (Ingelesez) «Curriculum Vitae Jane Goodall, Ph.D., DBE» Jane Goodall Institute (web.archive.org).
  17. ↑ (Ingelesez) Peterson, Dale. (2008). Jane Goodall: the woman who redefined man. Boston: Houghton Mifflin ISBN 978-0547525792. OCLC .895867965.
  18. ↑ (Ingelesez) «Projects» Jane Goodall Institute USA (web.archive.org) 2024-03-14 (kontsulta data: 2024-05-31).
  19. ↑ (Ingelesez) «Jane Goodall: Messenger of Peace | संयुक्त राष्ट्र» United Nations (web.archive.org) 2024-06-01 (kontsulta data: 2024-06-01).
  20. ↑ (Ingelesez) «Laureates by Years» Kyoto Prize (web.archive.org) 2024-02-22 (kontsulta data: 2024-06-01).
  21. ↑ (Ingelesez) «Past Laureates» Tyler Prize for Environmental Achievement (web.archive.org) 2024-03-02 (kontsulta data: 2024-06-01).
  22. ↑ «The World Council of Religious Leaders» web.archive.org 2023-04-21 (kontsulta data: 2024-06-01).
  23. ↑ (Ingelesez) «Jane Goodall | Biography, Awards, Institute, Books, & Facts» Encyclopaedia Britannica (www.britannica.com) 2024-05-09 (kontsulta data: 2024-06-01).
  24. ↑ (Frantsesez) Barthélémy, Pierre. (2006-01-17). «Jane Goodall, la dame aux chimpanzés» Le Monde (web.archive.org) (kontsulta data: 2024-06-01).
  25. ↑ (Katalanez) «La primatòloga Jane Goodall, Premi Internacional Catalunya 2015 - VilaWeb» web.archive.org 2015-05-18 (kontsulta data: 2024-06-01).
  26. ↑ (Ingelesez) «History Fair» Roots & Shoots (web.archive.org) 2023-02-06 (kontsulta data: 2024-06-01).
  27. ↑ (Ingelesez) Westoll, Andrew. (2011-11-16). «In an African sanctuary, help and hope for orphaned chimps» The Globe and Mail (web.archive.org) (kontsulta data: 2024-06-01).
  28. ↑ (Ingelesez) Kral, Allison. (2019-07-09). «Esri, Jane Goodall Institute partner to protect ecosystems» GPS World (web.archive.org) (kontsulta data: 2024-06-01).
  29. ↑ (Ingelesez) «Gombe Stream Research Center» The Jane Goodall Institute (web.archive.org) 2011-02-10 (kontsulta data: 2024-06-01).
  30. ↑ (Ingelesez) «Goodall papers headed to Duke» Winston-Salem Journal (web.archive.org).
  31. ↑ (Ingelesez) «Schmidt’s Naturals, Jane Goodall Institute partner on deodorants» Drug Store News (web.archive.org) 2018-08-29 (kontsulta data: 2024-06-01).
  32. ↑ (Ingelesez) Roth, Jaclyn. (2020-09-18). «Neptune Wellness Solutions Announces Launch of Jane Goodall Product» OK News (web.archive.org) (kontsulta data: 2024-06-01).
  33. ↑ (Ingelesez) «Jane Goodall Co-Develops Natural Product Line With Neptune Wellness & IFF» Beauty Packaging (web.archive.org) 2022-09-22 (kontsulta data: 2024-06-01).
  34. ↑ (Ingelesez) Bender, Kristin. (2009-10-02). «Goodall promotes peace, youth empowerment at talk in Berkeley» East Bay Times (web.archive.org) (kontsulta data: 2024-06-01).
  35. ↑ (Ingelesez) Coward, Ros. (2004-10-10). «New mission for chimps' champion | Jane Goodall» The Guardian (web.archive.org) (kontsulta data: 2024-06-01).
  36. ↑ (Ingelesez) «Staff Category: Advisory Council» Save the Chimps (web.archive.org) 2023-02-06 (kontsulta data: 2024-06-01).
  37. ↑ «Jane Goodall Euskadin izan da lehen aldiz, Tolosako Naturaldian» EiTB (web.archive.org) 2010-11-09 (kontsulta data: 2024-06-01).

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Jane_Goodall&oldid=10417616"(e)tik eskuratuta