Johanna Spyri

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Johanna Spyri
Johanna-spyri.jpg
Bizitza
Jaiotza Hirzel1827ko ekainaren 12a
Herrialdea  Suitza
Heriotza Zürich1901eko uztailaren 7a (74 urte)
Hobiratze lekua Friedhof Sihlfeld
Familia
Aita Johann Jakob Heusser
Ama Meta Heusser-Schweizer
Familia
Hezkuntza
Hizkuntzak alemana
Jarduerak
Jarduerak idazlea, eleberrigilea eta haur literaturaren idazlea
Lan nabarmenak Heidi
IMDb nm0819983
http://archive.org/wayback/available?url=http://www.daniken.com/

Johanna Spyri edo Johanna Louise Heusser jaiotzez (Hirzel, Zurich Kantoia, 1827ko ekainaren 12aZürich, 1901eko uztailaren 7a) idazle suitzar emankorra izan zen.

Landa giroan jaio eta hazita, hainbat uda igaro zuen Chur (Grisonia) hiriko inguruetan: geroago Heidi bere lan ezagunenaren pasarteak hantxe kokatu zituen.

« Maienfeld hiri zahar eta irrikortik mendi-bide bat hasten da, zelai berde eta baso trinko artetik, bailara menperatzen duten Alpe handien oinetaraino heltzen dena. Bertatik, mendi-bidea gailurreraino igotzen hasten da, bazka belardi eta usain-belarren barrena. »

Deskribapen poetiko horren bitartez hasten da egilearen lanik famatuena, mundu osoko eta belaunaldi askotako eta askotako haurrek gozatu duten lana: Heidi.

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Johanna Spyri, 1870
Johanna Spyri, 1890

Johanna Spyri Hirzelen jaio zen, Zurich Kantoiako Hirzel mendiaren muinoan dagoen herrixkan, Zürich hiritik 11km-ra, 1827ko ekainaren 12an. Johanna Louise Heusser zuen benetako izena. Bertara iristeko, pinuz osaturiko baso luzeak zeharkatu behar dira eta horiek amaitzean, belardia fruta-zuhaitzez inguratuta dago. Herrixkan loreak non-nahi daude, etxeak txikiak eta erosoak dira eta gehienek baratzea eta lorategia dituzte.

Gurasoak Johaann Heusser medikua eta Meta Sebweizer poeta izan zituen eta bikotearen laugarren alaba izan zen. Oraindik zutik dirauen etxe zuria Hirzel herrixkaren kanpoaldean kokatzen da, mendietarako bide aldapatsuak hasten diren lekuan. Etxearen leiho altuenetik pinuak eta Zürichko aintzira ikusten dira.

Idazlea haur sentikorra izan zen, musikarekiko, hegaztiekiko eta bere inguruko loreekiko izugarrizko zaletasuna adierazten zuena.

Johanna eta bere neba-ahizpen lehenengo eskola, hasiera batean, ereiteko lurretan kokaturik zegoen aletegi bat izandakoa zen. Neskatilaren lehen irakasleak ez zuen trebezia handirik erakutsi, haren lotsa alferkeriarekin nahastu baitzuen, eta etengabe umiliatzen zuen ikaskideen aurrean. Honek ondorio larri bat izan zuen, Johannaren gurasoek eskolaz aldatu baitzuten alaba eta herrixkako beste eskola batera bidali. Eskolak apaizaren etxean ematen ziren.

14 urte zituela, Zürichera izebarekin bizitzera joan zen. Bertan bi ikasturtez atzerriko hizkuntzak ikasi zituen eta, aldi berean, pianoa jotzen ere bai. Ondoren, urtebete igaro zuen Suitzako Yverdon-les-Bains udalerriko barnetegian.

Neskatilaren musikarekiko zaletasuna nabaria zen. Pianoa oso gogoko zuen, arparen soinua entzun zuen arte. Egun batean, Johanna eta Netti Fries, bere laguna, hiriko kaleetatik zebiltzala, erakusleiho batean arpa bat ikusi zuten. Hura erostea erabaki zuten, baina ez zuten nahikoa diru. Neskatilek zituzten aurrezkiak elkartu eta instrumentua erosi zuten. Arazoa arpa non gorde zen: beraz, gazteek bi astez behin instrumentua etxez aldatzea erabaki zuten; horrela ez zen inongo arazorik egongo. Horrenbestez, Johannak instrumentu zail hura jotzen ikasi zuen eta bere ametsa bete.

Sei urtez, 1845tik 1852ra, bere ahizpa txikien irakasle izan zen eta aisiarako denbora irakurtzen igarotzen zuen. Horri esker, emakumearen adimen intelektuala eta espirituala indartuz joan ziren. Oporretan, naturarekiko haren afizioa zela medio, Churreko eskualdera joaten zen. Lur horiek ondoren Heidi istorioan islatu zituen.

1852an bere bizitza guztiz aldatu zen. Theodorrek, Johannaren neba eta medikuntzako ikaslea zenak, zuzenbidea ikasten ari zen lagun bat zuen, Bernard Spyri. Confederated Newspaper egunkarian egiten zuen lan, editore gisan. Nebaren bitartez elkar ezagutu eta maitemindu egin ziren. Ezkondu eta Zürichera mugitu ziren.

Emakumeak zuen aisiarako denboran, bakarrik ez sentitzeko eta bereziki jaioterriko lurren oroimina burutik ezabatzeko, lagun talde batekin, literatura eta arte talde batean murgildu zen. Horrek ez zion asko lagundu eta denborak aurrera egin ahala, gaixotu eta izugarrizko depresioan erori zen. Johannaren sentimendu hori ere ondoren Heidiren istorioan islatu zuen: haurrak Suitza utzi eta Frankfurtera mugitu behar duenean, aire garbitik eta pinu hostoek sortutako soinutik urrun. Herrimin hori Bernhard semearen jaio zenean gainditu zuen, 1855ean.

1868tik aurrera, Spyri jauna hiriko kontularia bilakatu zen. Behar berrien eta beste talde sozial batzuekin erlazionatu beharraren ondorioz, senar-emazteak Zürichko erdialdera mugitu ziren, lakutik gertu zegoen etxe batera. Haurra, ikasketa musikaletan murgildu zen eta biolin-jotzaile ona bilakatu zen. Etxean amarekin duoak egiten zituen, pianoa eta biolinarekin. Garai honetan hasi zen Johanna Heidi idazten, Gurutze Gorriarentzat diru-laguntzak lortzeko helburuarekin. Ein Blatt auf Vrony’s Grab lehen liburua 1871n argitaratu zuen eta J. S. (Johanna Spyri) inizialekin sinatu zuen soilik.

1870ean, 43 urte zituen eta Frantziaren eta Prusiaren arteko gerratea zen. Semeak momentu gozoak igarotzeko aukera izan zezan, idazleak bere haurtzaroko momentuak idatzi zituen, lumaz. Horrela, Alpeetan aitona zaharraren etxean bizi zen neskatila umezurtzaren istorioak irudikatu zituen: Heidi. 1880an argitaratu zen eta egilearen izenaz: Johanna Spyri.

1872 eta 1873 bitartean, lan gehiago ondu zituen, gai nagusi batez lotuak: aspaldian bizi izandako gertaerak, haurtzaro eta nerabezarokoak.

1879tik aurrera idazlearen denboraldirik emankorrena izan zen, Heidi argitaratzeaz gain, bost urte horretan hogei bat liburu idatzi baitzituen.

1884a idazlea betirako markatuko zuen urtea izan zen; semea hil zitzaion, hogeita bederatzi urterekin, gaixotasun luze baten ondorioz eta, ondoren, bikotekidea. 57 urte besterik ez zituen alargun geratu zenean. Hori guztia dela-eta, Johanna bakarrik geratu zen. Etxez aldatzea erabaki zuen, hiriaren erdigunera mugitu eta, bakarrik ez sentitzeko, iloba bat joan zen harekin bizitzera. Hortik aurrera, idazleak karitatezko hainbat ekintza egin zituen eta idazten segitu zuen, ilobak —semearekin egin izan zuen bezala— literaturaz eta momentuaz goza zezan.

Johanna Spyri lasai bizi izan zen Zürichen, mendietan bizi ziren haurrei buruzko ipuinak idatziz (beraien ohiturei edota eskuz egin ohi zituzten jostailuei buruzko ipuinak); gainera, istorio hauetan agertzen ziren haurrek animalia nahiz paisaiarekin hitz egiteko joera zuten.

Azken urteetan, 1886tik 1901era, 48 ipuin idatzi zituen. Mende berriaren lehen hilabeteetan oporrak hartu zituen, oso nekea handia baitzuen. Alpeetako hainbat tokitara joan zen, Italiako iparraldera iritsi eta sartu-irten bat ere egin zuen Léman lakuan.

Johannaren lanak munduan zehar ospea hartzen hasi zirenean, idazlea oso ezaguna egin zen, eta argitaratzaile, kritiko eta letretako jendea etengabe zituen bere atzetik. Heidiren idazlea, ordea, jendearekin harremanetan egon behar hori saihesten saiatu zen, munduari ez baitzizkion bere barne sentimenduak adierazi nahi.

Zürichen hil zen, 1901eko uztailaren 7an.

Suitzak benetako harrotasuna sentitzen du Johanna Spyri eta bere lanekiko. Hainbat alditan goraipatu izan dute, postal, txanpon edota zigiluak eginez. Heidi pertsonaiak idazleak berak baino ospe handiagoa lortu zuen eta suitzar haurrentzako literaturako pertsonaia ezagunena dela esan daiteke. Gainera, irudi ezagun bat izateaz gain, Heidiren ipuinak ohiturak erakusten ditu eta lurraldeko natura eta paisaiak ere islatzen ditu aldi berean.

Lanak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Heidiren azala, 1887
Heidi
  1. Ein Blatt auf Vrony's Grab (1871)
  2. Nach dem Vaterhause! (1872)
  3. Ihrer Keines vergessen (1872)
  4. Verirrt und gefunden (Aus dem Leben) (1872)
  5. Aus früheren Tagen (1873)
  6. Heimathlos (1878)
  7. Aus Nah und Fern (1879)
  8. Verschollen, nicht vergessen. Ein Erlebnis, meinen guten Freundinnen, den jungen Mädchen (1879).
  9. Heidi's Lehr- und Wanderjahre (1880)
  10. Im Rhonethal (1880)
  11. Aus unserem Lande (1880)
  12. Am Sonntag (1881)
  13. Ein Landaufenthalt von Onkel Titus (1881)
  14. Heidi kann brauchen, was es gelernt hat (1881)
  15. Kurze Geschichten für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben (1882)
  16. Wo Gritlis Kinder hingekommen sind (1883)
  17. Zwei Volksschriften (1883)
  18. Gritlis Kinder kommen weiter (1884)
  19. Aus dem Leben eines Advocaten (1885)
  20. Kurze Geschichten für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben. Zweiter Band (1886)
  21. Was soll denn aus ihr werden? Eine Erzählung für junge Mädchen (1887)
  22. Ariel die Meerjungfrau (1887)
  23. Arthur und Squirrel (1888)
  24. Aus den Schweizer Bergen (1888)
  25. Was aus ihr geworden ist? Eine Erzählung für junge Mädchen (1889)
  26. Einer vom Hause Lesa. Eine Geschichte für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben (1890)
  27. Volksschriften von Johanna Spyri. Zweiter Band (1891)
  28. Schloss Wildenstein (1892)
  29. Die Stauffer-Mühle (1901)

Euskaratuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Heidi (Heidi's Lehr- und Wanderjahre, 1880), Bilbo: Gero, 2007. Itzultzailea: Aitor Arana[1]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Johanna Spyri Aldatu lotura Wikidatan