Kanada

Kanada Canada
Bandera Armarria
Goiburua: A Mari Usque Ad Mare (Itsasotik Itsasora)
Nazio ereserkia: O Canada
Hiriburua	Ottawa 45°24′N 75°40′W
Hizkuntza ofiziala(k)	Ingelesa eta Frantsesa1
Gobernua Monarka Gobernadore Nagusia Lehen Ministroa	Demokrazia parlamentario federala eta Monarkia konstituzionala Elisabet II.a David Lloyd Johnston Stephen Harper
Independentzia - Britaniar Ipar Amerika legea - Westminster-eko estatutua - Kanada legea	Erresuma Batutik 1867 uztailaren 1 1931 abenduaren 11 1982 apirilaren 17
Eremua • Guztira • Ura	9.984.670 km² (2.) % 8,62
Biztanleria • Zenbatespena (2006) • Errolda (2007) • Dentsitatea Herritarra	32.400.000 (37.) 32.852.849 3,3 biztanle/km² (185.) kanadar
Dirua	Kanadako dolarra ($) (CAD)
Ordu eremua  • Udan (DST)	UTC (UTC -3.5 tik -8) UTC (UTC -2.5 tik -7)
Interneteko domeinua	.ca
Telefono aurrezenbakia	+1
1 Onartutako eskualde hizkuntzak: Eskoziako gaelera, gwich'inera,inuktitutera, inuinnaqtun, inuvialuktun, cree, chipewyan, slaveyera eta dogrib

Kanada Ipar Amerika iparraldea hartzen duen estatua da, luze-zabaleran munduko bigarrena. Goiburu nazionalak dioen bezala, itsasotik itsasora doan herrialdea da, hau da, Ozeano Atlantikotik Ozeano Barera.

Hiriburua Ottawa da eta lurreko muga politikoak Ameriketako Estatu Batuekin bakarrik du.

Kanada toponimoa San Laurendi inguruan hitz egiten zen irokes hizkuntzako Kanata hitzetik dator eta honek herrixka baino ez zuen esan nahi. Baina Jacques Cartier frantziarra heldu zenean XVI. mendean, gaur egungo Québec Hiriaren ondoan zegoen Stadacona herrixka ez ezik, bere inguruko eremua izendatzeko ere erabili zuen.

Historia

Sakontzeko, irakurri: «Kanadako historia»

Historialarien arabera, egungo Kanadako lehen biztanleak orain dela 26500 urte heldu ziren Yukon lurraldera (Kanada iparraldean, Alaskarekin mugan. Ontario hegoaldean, aldiz, orain dela 9500 urteko aztarnak aurkitu dituzte. Bikingoak K.o. 1000 urte inguruan iritsi ziren, Groenlandiatik abiatutako espedizio batean. Ternua uhartera iritsi eta ziren Leifbundir kolonia sortu zuten bertan.

1497an Giovani Caboto marinel italiarra Kanadako kostalde atlantikora iritsi zen eta Ingalaterrarentzat hartu zituen Terranovako lurrak. 1534an Jacques Cartierrek Frantziaren izenean San Lorentzo badia kokistatu zuen. Frantziak Quebec, Montreal eta Frantzia Berria koloniak sortu zituen. Kanadako baliabide naturalen inguruko gatazka ugari egon ziren ingelesen, frantziarren, holandarren eta bertako indigenen artean. 1713an Utrechteko Ituna izenpetu zen, eta Terranova eta Hudsoneko badia ingelesen esku gelditu ziren.

Kanadako probintzien eta lurraldeen mugen eboluzioa.

1744an Britainia Handiak Luisburgo inbaditu zuen, Zazpi Urteko Gerrari hasiera emanez. 1763an ingelesek Frantzia Berria eta Quebec bereganatu zituzten. 1867an Iparramerikako Akta Britainiarrak Kanadako Domeinua sortu zuen, Ontario, Quebec, Eskozia Berria eta Brunswick Berria barne hartuz. Geroago, Kolunbia Britaniarra eta Eduardo Printzearen Uhartea ere Domeinu horretan sartu ziren. Britainiar koroaren menpeko lurraldea bihurtu zen, gobernu parlamentario federal batekin. 1931tik aurrera, Erresuma Batuko monarkak Kanadako estatuburua izaten jarraitzen duen arren, Britainia Handiko parlamentuak ez du inolako eskumenik Kanadako politikan.

Geografia

Kanada satelite irudian

Sakontzeko, irakurri: «Kanadako geografia»

Kanada bost eskualde geografiko handitan banatu daiteke: Kanadar ezkutua, Apalatxe mendiak, Aintzira Handien eta San Laurendi ibaiaren arroa, Erdialdeko Zabaldiak eta Kostaldeko mendiak.

Iparraldeko kostak sartu-irten eta uharte ugari ditu, hedadura handikoak, hala nola Baffin, Victoria, Ellesmere eta Banks. Ternua ekialdeko kostan kokatzen da, Atlantikoan, eta Vancouver uhartea mendebaldean, Ozeano Barean. Honekiko paralelo doaz Mendi Harritsuak, gailur garaiena Logan mendia duela (6.050 m), Alaskarekin mugan.

Ibai nagusiak Mackenzie eta San Laurendi ibaiak dira. Ameriketako Estatu Batuekin mugan ditu bost Aintzira Handietatik lau: Superior, Huron, Erie eta Ontario.

Banaketa administratiboa

Sakontzeko, irakurri: «Kanadaren banaketa administratiboa»

Kanadako mapa politikoa

Probintziak eta lurraldeak

Kanada hamar probintziatan eta hiru lurraldetan banatua dago. Probintziek autonomia zabala dute gobernu federaletik lurraldeekin alderatuta. Hala ere, hamahiruek dute ganbera legegilea.

Hamar probintziak hauek dira:

• Alberta
• Columbia Britainiarra
• Saskatchewan
• Manitoba
• Ontario
• Quebec
• Brunswick Berria
• Eduardo Printzearen Uhartea
• Ternua eta Labrador
• Eskozia Berria

Hiru lurraldeak hauek dira:

• Yukon
• Nunavut
• Ipar-Mendebaldeko Lurraldeak

Metropoli-gune nagusiak

1. Toronto (Ontario): 5.304.600 biztanle (2005).
2. Montreal (Quebec): 3.635.842 biztanle.
3. Vancouver (Columbia Britainiarra): 2.208.300 biztanle.
4. Ottawa (Ontario): 1.148.800 biztanle.
5. Calgary (Alberta): 1.060.300 biztanle.

Kultura

Hizkuntzak

Kanadako mapa linguistikoa

Ingelesa hizkuntza nagusia da, frantsesarekin batera, azken hau Quebecen mintzaira ofizial bakarra izanda. Herrialdea ofizialki elebiduna da, frantses hiztunak praktikan ekialdean (Quebec eta Ontario) eta Albertan kontzentratzen badira ere.

Bestela, iparraldean inuktituterazko hiztunak bizi dira, Yukon, Ipar-Mendebaldeko Lurraldeetan, Nunavut, Quebec eta Ternua eta Labradorgo iparraldean hain zuzen ere. Azkenik, Eskoziako gaeleratik eratorritako Kanadako gaelera oraindik hitz egiten dute Eskozia Berria, Eduardo Printzearen Uhartea eta Ternua eta Labradorreko biztanle batzuk.

Musika

• Folk musika:
  • La Bottine Souriante taldea.
  • Loreena McKennitt abeslaria.

• Bestelakoak.

Literatura

• Margaret Atwood (1939-), idazlea.

Kanpo loturak

• (Ingelesez)(Frantsesez) Kanadako gobernuaren webgunea
• Zazpiak Bat Vancouver Basque Club
• Euskaldunak, l'Association des Basques du Québec
• Hizkuntzen mapa- Kanada