Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Kandela (unitatea)

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Fisikan, kandela deritzo argi-intentsitatea neurtzeko nazioarteko SI sistemako unitateari. Sistema horretako zazpi oinarrizko unitateetako bat da. Kandela izena latinezko candela hitzetik eratorria da, euskarazko kandela hitza bezala.

Argi-intentsitatea neurtzeko, hainbat unitate erabili dira historian zehar, desberdinak guztiak, harik eta 1937an Argiztapeneko Nazioarteko Batzordeak (CEI, Commision Internationale de l'Éclairage) unitate berri bat onartu zuen arte. Geroago, 1948an, Pisu eta Neurrien 9. Konferentzia Nagusiak unitate horri kandela izena eman zion, eta sinboloa ere erabaki zuen: .

Ondoren, 1967an eginiko 13. Konferentzia Nagusiak 1948ko definizioa hobetu zuen. Hala ere, 1979an,16. Konferentzia Nagusian erradiometriaren aurrerapenak zirela eta, gaur egun indarrean dagoen definizio berria onartu zen.


Definizioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauxe da gaur egun onartuta dagoen definizioa:

  • Kandela bat da norabide jakin batean -ko frekuentziako erradiazio monokromatikoa igortzen duen iturri baten argi-intentsitatea, norabide horretan argi eran erradiaturiko energiaren intentsitatea denean.[1].

Definizio honek traba praktiko bat du, zeren kandela bateko argi-intentsitatea igorriko duen argi-iturri bat nola prestatu deskribatzen duen arren, ez du espezifikatzen zein argitasun-funtzio erabili behar den bestelako maiztasuneko erradiazioen kasuan.

Azalpena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Definiziorako aukeratutako frekuentzia hori hurbil dago espektro ikusgaiko argi berdearen frekuentziatik, zehazki uhin-luzera -koa izanik. Giza begiek maiztasun horretan dute sentikortasunik handiena, behin argitasunera egokitzen direnean. Horregatik aukeratu zen balio hori definiziorako. Bestelako maiztasunetan energia-intentsitate handiagoa behar da argi-intentsitate berbera lortzeko, giza begien erantzunari dagokionez. Matematikoki honelaxe adierazten da argi-intentsitatearen balioa:

non argi-intentsitatea den, erradiaturiko argi-intentsitatea eta argitasun-funtzio fototopikoa den. Uhin-luzera bat baino gehiego badago, integratu egin beharko da espektroko uhin-luzeratarako. Ikus daitekeenez, argiaren formula horretan argitasun-funtzio fotopikoa deritzon ponderazio-faktorea duena. Eta argi arruntak uhin-luzera desberdinetako osagaiak dituenez, kontuan eduki behar da hori, guztien integrazioa eginez argi-intentsitate totala kalkulatzeko.

Adibideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hona hemen zenbait adibide, etxeetan erabitzen ditugun argigailuen argitasuna nolakoa den ulertzeko eta kandela unitatearekin konparatzeko:

  • Argizarizko kandela arrunt batek -ko argi-intentsitatea igortzen du, gutxi gorabehera.
  • -eko bonbilla fluoreszente batek argi hori norabide guztietan (hau da estereoradianetan) modu berean igortzen badu, balio duen argi-intentsitatea izango du.
Sentikortasun-kurba fotopikoa eta eskotopikoa

Sentikortasun-kurba[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gorago azaldu dugunez, kandelaren definizioa argi berde zehatzerako emanda dago. Baina unitate hau erabilgarria izan dadin, edozein koloretako argigailuk sorturiko argi-intentsitatea adierazteko balio behar du; izan ere, edozein argi-paneletan kolore askotako argiak emititzen dituzten gailuak biltzen dira, eta nolabaiteko neurri bat eduki behar dugu giza begiak zer argi-intentsitate hautematen duen jakiteko.

Giza begiak sentikortasun desberdina duenez kolore desberdinetan, eta maximoa kolore berdean gertatzen denez, praktikan kurba bat zehaztu eta finkatu da modu esperimentalean, kolore bakoitzari dagokion sentikortasun erlatiboa definituz. Horretarako begi “normal” baten sentikortasuna kontuan harturik, kurba berezi bat definitu da kolorearen uhin-luzeraren funtzioan, zeinean 0 eta 1 bitarteko balioak esleitu zaizkion uhin-luzera jakineko kolorearekiko sentikortasun erlatiboari. Hori da sentikortasun-kurba, , argiaren uhin-luzeraren funtzio modura zehaztuta dagoena.

Uhin-luzera bakoitzari dagokion kolorea.

Izatez, giza begiak era desberdineko sentikortasuna du egunez eta gauez. Horregatik bereizi egiten dira ongi argituriko baldintzetan duen portaera (luminantzia bitartekoa denean, eguneko argia adibidez) eta hori baino argitasun txikiagoko baldintzetan duenean (gauez). Lehenengo kasuan kurba fotopikoa dugu, eta bigarrenean kurba eskotopikoa. Alboko irudian ikus daitekeenez, kurba fotopikoaren sentikortasun-balio maximoa -ko uhin-luzerari dagokio (balioa da); uhin-luzera hori da, hain zuzen, kandelaren definiziorako erabiltzen

dena. Bestalde, uhin-luzera txikiagotu ahala, sentikortasuna geroago eta txikiagoa da, kolore morearen mugan nulua izan arte. Uhin-luzera handiagotzean ere sentikortasuna geroago eta txikiagoa da, kolore gorriaren mugan nulua izan arte.

Kandelarekin erlazionaturiko magnitudeak eta unitateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fotometria deritzo argi ikusgaiaren neurketaz ari den zientziaren arloa, beti ere kontuan izanik giza begiak hautematen duen argitasun edo distira. Beste hitz batzuekin esateko, erradiazio elektromagnetikoak gizakien ikusmena kitzikatzeko duen gaitasuna aztertzen du.

Ondoko taulan bilduta daude argiaren neurketarekin erlazionaturiko magnitude fisikoak eta horiei dagozkien unitateak:

SI sistemako magnitude fotometrikoak
Magnitude fisikoa Unitatea Dimentsioa Oharrak
izena sinboloa izena sinboloa sinboloa
Argi-intentsitate kandela

Angelu solidoaren unitate bakoitzeko argi-fluxuaren baliokidea da.
Argi-fluxu lumen

Argi-iturri batek denbora-unitateko igortzen duen argi-kantitatea
Argi-energia lumen (bider) segundo Unitate honi talbot ere esaten zaio
Luminantzia kandela zati metro karratu Angelu solidoaren unitateko argi-iturriak igorritako argi-fluxua. Kandela zati metro karratu unitateari nit ere esaten zaio.
Argiztapen, iluminazio, iluminantzia lux

lumen zati metro karratu

Gainazal batean erasotzen duten argi-fluxua
Argi-emitantzia, argi-exitantzia lux Gainazal batetik emitituriko argi-fluxua
Argi-esposizio, esposizio lux (bider) segundo Iluminantziaren integral denborala
Argi-energiaren dentsitate lumen bider segundo zati metro kubiko
Argi-eraginkotasun lumen zati watt Argi-fluxuaren eta energia-kontsumoaren arteko arrazoia (ratioa), ingurunearen arabera
Argi-efizientzia, argiaren efizientzia-koefiziente (adimentsionala) Kasu konkretuko argi-eraginkortasunaren eta eraginkortasun maximoaren arteko arrazoia
See also: SI · Photometry · Radiometry

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   «ZT Hiztegi Berria» zthiztegia.elhuyar.eus . Noiz kontsultatua: 2018-05-30 .

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoa, Elhuyar, Donostia (2009). ISBN: 978-84-92457-00-7

Ikus gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Kandela (unitatea)