Kawi (hizkuntza)

Wikipedia, Entziklopedia askea
Kawi (hizkuntza)
Datu orokorrak
Hizkuntza sailkapena
giza hizkuntza
Austro-Tai hizkuntzak
austronesiar hizkuntzak
malaysiar-polinesiar hizkuntzak
Western Malayo-Polynesian (en) Itzuli
AlfabetoaOld Javanese script (en) Itzuli
Hizkuntza kodeak
ISO 639-2kaw
ISO 639-3kaw
Glottologkawi1241
IETFkaw

Kawi edo Javar Zaharra Javako hizkuntzaren faserik zaharrena da. Ekialdean hitz egiten zen, egungo Erdialdeko Java eta Ekialdeko Java, Indonesia. Literatura-hizkuntza gisa, Java eta Madura, Bali eta Lombok uharteetan erabili zen. Sanskritoaren hiztegi nabarmena zuen, baina oraindik ez zuen garatu krama hizkuntzaren erregistro formala, javera modernoaren bereizgarria.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Javako idazkeraren ebidentzia 450. urteko Tarumanegara sanskritoan inskribatzetik dator; Javanesen osorik idatzitako adibiderik zaharrena, Sukabumi izena duena, berriz, 804. martxoaren 25ean da. Ekialdeko Javako Kediri Erregeordetzako Pare barrutiko inskripzio hau jatorrizkoaren kopia bat da, 120 urte lehenago datatua; kopia hori bakarrik gorde da. Edukia, berriz, ureztatze-ubide baterako presaren eraikuntzari dagokio, ΒrHariñjing ibaiaren inguruan (orain Srinjing-i laburtua). Inskripzio hori Pallavaren script-a erabiliz idatziko den azkena da; Javanese Viejoren ondoriozko adibide guztiak Kawiren script-a erabiliz idazten dira.

Erdi Aroko olerkiak, kawi idazkera erabiliz javan idatziak, Kartasura, Surakarta eta Yogyakartako epaimahaietan ibili ziren. Olerkiei layang kawi (kawi liburuak) edo kakawin deitzen zitzaien, eta oso aintzat hartzen ziren. XVIII. mendetik aurrera, javatar zaharrean inspiratutako literatura Javako hizkera eta bertso modernoak erabiliz idatzi zen.[1]

Garapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Javatar zaharra ez zen estatikoa, eta gutxi gorabehera 500 urteko iraupena izan zuen: Sukabumi (Kediri, Ekialdeko Java) inskribatzetik, 1292an Majapahit inperioa sortu zen arte. Majapahiten garaian hitz egiten eta idazten zen Javako hizkuntzak aldaketa batzuk izan zituen eta, beraz, Javako hizkuntza modernotik hurbilago dago.

Jatorri austronesiarrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Javatar zaharrean, konformazio indar garrantzitsuena bere herentzia austronesiarra izan zen hiztegi, esaldien egitura eta gramatika aldetik, Asian bere hizkuntza ahizpekin partekatu zuena.

Sanskritoaren eragina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Indiako hizkuntzen artean eragina izan zuen bakarra sanskritoa izan zen, Javan ez dago beste indiar hizkuntza-elementuen ebidentziarik.

Sanskritoak eragin sakona eta iraunkorra izan du Javako hizkuntzaren hiztegian. P.J. Zoetmulder irakasleak 1982an idatzitako hiztegiak (Old Javanese – English Dictionary) 25.500 sarrera inguru ditu, eta horietatik 12.500 gutxienez sanskritoak ematen ditu. Argi dago kopuru handi hori ez dela erabilera-zantzu bat, baina antzinako javandarrek sanskritoko hitzak ezagutzen eta erabiltzen zituzten beren literatura-lanetan. Javako edozein literatura-lanetan, hiztegiaren %25 inguru sanskritotik dator.

Fonologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sanskritoak ere eragina izan du bai fonologian, bai javandar zaharraren hiztegian. Javandar zaharrak ere baditu kontsonante atzerakoiak, sanskritotik eratorriak izan zitezkeenak. Hori zenbait hizkuntzalarik eztabaidatzen dute, eta uste dute litekeena dela kontsonante uzkurkor horiek garapen independente bat izatea Austronesiako hizkuntzaren familiaren barruan.

Hiztegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izen eta adjektiboak ere sanskritoan dute jatorria ia salbuespenik gabe, forma ez deklinatuan (sánscript-en lingga).

Idazketa-sistema[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kawi idazketari hanacaraka esaten zaio; terminorik zuzenena Dentawiyanjana da. Silaba-alfabetoa da, 20 letra eta hamar digitukoa, eta ahots eta kontsonante aldatzaileak ditu. Bali uharteko scriptak, inguruko Javak gogor eraginda, Tulisan Bali izeneko subforma bakarra du. Aji Caka printzeak (etorkin indiar batek) Javako lehen erresuma ezaguna, Java Dvipa (Swarna Dvipa), ezarri zuen, eta kawi hizkuntza eta hanacaraka gidoi silabikoaren hogei letrak sartu zituen.[2] Javandarrek Aji Saka Medang Kamulango erresumako heroi mitikoari ere ematen diote hizkuntza. Kawiren inskripziorik zaharrena Magelangeko Gunung Wukir tenpluan (Java Central, Indonesia) dago.

Erabilera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kawi hizkuntzaren ahozko erabilera ez da guztiz desagertu. Wayang golek, wayang wong eta wayang kulit jardueretan erabili ohi da, baita jarduera berezi batzuetan ere, hala nola Javako ezkontzetan, batez ere neska-lagunaren gurasoek senargaiaren gurasoekin Peningsetan eta Panggih zeremonietan elkartzeko erritu estilizatuan. Arkeologiaren ikuspegitik edo tradizioari oso lotuta dauden noble batzuentzat, Javako ezkontzako Midodareni, Siraman eta Sungkeman zeremonietarako erabiltzen da.

Lombok uharteak eskualdeko hizkuntza gisa hartu du Kawi, eta horrek Ekialdeko Javaren eragin handia islatzen du. Gaur egun, lehen hezkuntzan ematen da, curriculum nazionaleko derrigorrezko bigarren hezkuntzako unitatearen parte gisa. Betidanik, Kawi epe luzera egindako palmondo-orrietan idatzita dago.

Literatura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kawin idatzitako literatura-lan garrantzitsu asko daude, bereziki Empu Tantular-en poema epikoa, "Kakawin Sutasoma" (E.M. Uhlenbeck, 1964: "A Critical Survey of Studies on the Idiomas of Java and Madura").

Obra modernoagoa da Muhammad Subuh Sumohadiwidjojo-ren "Susila Budhi Dharma" poema.

Poema ospetsuen, epopeien eta beste argitalpen batzuen artean daude:

  • Inskripzioa: Shivagrha, 856
  • Kakawin Ramayana ~ 870
  • Kakawin Arjunawiwaha, mpu Kanwa, ~ 1030
  • Kakawin Kresnayana
  • Kakawin Sumanasantaka
  • Kakawin Smaradhana
  • Kakawin Bhomakawya
  • Kakawin Bharatayuddha, mpu Sedah eta mpu Panuluh, 1157
  • Kakawin Hariwangsa
  • Kakawin Gatotkacasraya
  • Kakawin Wrettasañcaya
  • Kakawin Wrettayana
  • Kakawin Brahmandapurana
  • Kakawin Kunjarakarna, mpu "Dusun"
  • Kakawin Nagarakertagama, mpu Prapanca, 1365
  • Kakawin Arjunawijaya, mpu Tantular
  • Kakawin Sutasoma, mpu Tantular
  • Kakawin Siwaratrikalpa, Kakawin Lubdhaka
  • Kakawin Parthayajna
  • Kakawin Nitisastra
  • Kakawin Nirarthaprakreta
  • Kakawin Dharmasunya
  • Kakawin Harisraya
  • Kakawin Banawa Saileko Tanakung

Egile aipagarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hurrengoak Kawiko literatura-lanen autore nabarmenak dira.

Akademikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wilhelm von Humboldt izan zen Kawi hizkuntzaren azterketa modu akademikoan egin zuen lehena. Malayo-polinesiar hizkuntza guztien aitatzat hartu zen. Gainera, ez zituen aintzat hartu kontzeptu okerrak, Kawi sanskritoaren eraginpean baitzegoen erabat. Izan ere, Kawik ez zuen hitzezko flexioa erabiltzen, eta, beraz, ez zuen Sanskribatuko sistema oso garatua. Kawi Asiako alde baketsuan aspalditik zegoen kokaleku batetik etor zitekeen. Kawi hizkuntzaren esanahia hitzen ordenaren eta testuinguruaren bidez ulertu behar da. Humboldtek, gainera, adierazi zuen Kawik bereizketa tirabiratsuak erabiltzen dituela, iraganarekin, orainarekin eta geroarekin, eta gogo-aldarte bereiziak inperatiboaren eta subjuntiboaren bidez.

Petrus Josephus Zoetmulder S.J., Ignatius Kuntara Wiryamartana, Poedjawijatna, Sumarti Suprayitna, Poerbatjaraka and Tardjan Hadiwidjaja dira beste aditu esanguratsu batzuk

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Arps, Bernard. (2019-09-02). «The power of the heart that blazes in the world: An Islamic theory of religions in early modern Java» Indonesia and the Malay World 47 (139): 308–334. doi:10.1080/13639811.2019.1654217. ISSN 1363-9811..
  2. «Milestone of Indonesian History» Hary Gunarto's webpage (Asia Pacific University).

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]