Kosovo

Wikipedia, Entziklopedia askea
Kosovoko Errepublika
Republika e Kosovës
Република Косово / Republika Kosovo
Ereserkia: Europe (en) Itzuli
Flag of Kosovo.svg
Kosovoko bandera
Coat of arms of Kosovo.svg
Coat of arms of Kosovo (en) Itzuli
Kosovo in Europe 2008.png
Geografia
Hiriburua
eta hiri handiena
Pristina
42°40′12″N 21°10′12″E
Azalera10.887 (166)
Punturik altuenaĐeravica
KontinenteaEuropa
MugakideakAlbania, Ipar Mazedonia, Montenegro, Serbia eta Has municipality (en) Itzuli
Administrazioa
Gobernu-sistemaErrepublika (NBEn protektoratua)
PresidenteaVjosa Osmani
Kosovoko Lehen MinistroaAvdullah Hoti (en) Itzuli
LegebiltzarraAssembly of the Republic of Kosovo (en) Itzuli
Harreman diplomatikoakWikidata logo.svg Ikusi mapa Wikidatan
Demografia
Biztanleria1.883.018 (2016) (142)
Dentsitatea172,61 bizt/km²
Hizkuntza ofizialak
ErlijioaRodnovery (en) Itzuli eta Slavic mythology (en) Itzuli
Alfabetizazioa% 96,8 (2014)
Ekonomia
BPG nominala7.128.690.556,6824 US$ (2017)
Green Arrow Up.svg413.203.831,01872 (2016)
BPG per capita3.957 US$ (2017)
Green Arrow Up.svg260 (2016)
BPG erosketa botere paritarioa19.697.688.295 international United States dollar (en) Itzuli (2017)
Green Arrow Up.svg1.151.538.887 (2016)
BPG per capita EAPn10.759,648 international United States dollar (en) Itzuli (2017)
Green Arrow Up.svg548,135 (2016)
BPGaren hazkuntza erreala3,6 % (2016)
Erreserbak769.904.066 US$ (2016)
Red Arrow Down.svg−29.278.738 (2015)
Inflazioa1,3 % (2016)
Green Arrow Up.svg1,4 (2015)
Historia
Sorrera data: 2008ko otsailaren 17a
Bestelako informazioa
Aurrezenbakia+383
ISO 3166-1 alpha-2XK
ISO 3166-1 alpha-3XKS
Ordu eremua
Elektrizitatea230 V. 50 Hz.Schuko (en) Itzuli
Internet domeinuabaliorik ez
rks-gov.net

Kosovoko Errepublika[1] (albanieraz: Kosovë, Kosova; serbieraz: Косово edo Космет / Kosovo edo Kosmet), antzina, Kosovo-Metohia (albanieraz: Republika e Kosovës; serbieraz: Република Косово) alde bakarretik independentzia aldarrikatu duen Europako hego-ekialdeko lurralde bat da.

Kosovoren egoera Jugoslavia ohiaren desintegrazio prozesuaren emaitza da, nahiz eta aurrekari zuzenak XIX. mendeko Balkanetako nazionalismoen sorreran dauden. Zehazki, albaniar eta serbiar nazionalismoen arteko gatazka iturria izan da ordutik. Serbiak, bertako probintzia autonomo bezala aldarrikatzen du. 1999tik 2008ra, Kosovoko Gerra amaitu ostean, NBEren administraziopean geratu zen. 2008ko otsailaren 17an Kosovoko Parlamentuak Serbiarekiko independentzia aldarrikatu zuen; azken horrek, Errusia eta beste zenbait estaturekin batera, aldarrikapen hori legez kanpokotzat jotzen du. Ekainaren 15ean Konstituzio berria sinatu zuten, estatu baten botere guztiekin.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mapa de es:Kosovo
Kosovoko mapa.

Mugakide hauek ditu: Montenegro, Albania, Ipar Mazedonia eta Serbia.

Pristina hiriburua eta Prizren (500.000 biztanle) hiri jendetsuenak dira. Beste bost hiri 50.000 biztanletik gorakoak dira. Eskualde nagusia Metohia da, arro handi bat Kosovoko mendebaldean (Djakovica, Orahovac eta Prizren herriak), Kosovo eskualdea Sitnica ibaiaren inguruko beste arro bat da (Uroaevac, Priatina, eta Kosovska Mitrovica), Malo Kosovo edo Kosovo Txikia, (Podujevo), Metohiaren eta Kosovoren artean Drenica dago (Srbica, Klina eta Malisevo).


Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzinatean traziar eta iliriarren arteko muga izan zen. K. a. 160an Erromak konkistatu zuen eta Illyricum probintziaren parte bihurtu zen. VI eta VII. mendeetan zehar, tribu eslaviarrak sartzen joan ziren eta bertako populazioarekin nahasten. 850erako kultura eslaviar kristaua erabat nagusitu zen inguruan, eta Bulgariako inperioko parte bihurtu zen.

Bulgariarren, serbiarren eta bizantziarren inperioen parte izan zen, harik eta 1346an Serbiako inperioan sartu zen arte. 1389an serbiar, bulgariar eta albaniarrek gerra galdu zuten Otomandar Inperioaren aurka eta pixkanaka lurralde guztia otomandarren esku geratzen joan zen, XX. mendera arte.

XIII. mendearen amaieran, Kosovo eta Metohiako lurraldea Nemanjić dinastiaren egoitza izan zen. Hura izen zen, orobat, Serbiako eliza ortodoxoaren kokaleku nagusia. Pristina garrantzi handiko merkataritza-gunea zen garai hartan. Meagintzak ere garrantzi handia izan zuen, zilargintzak batik bat. Serbiar inperioa eratu zenean, monarkia absolutuaren gobernu feudal bihurtu zen, eta Kosovoko lurrak Branković familiari egokitu zitzaizkion. Serbiar inperioa desegin zenean, otomandar inperioak eslaviar lurraldeak menderatu nahi izan zituen, eta Kosovoko gudu ospetsuan borrokatu zen serbiar armadarekin, 1389an. Gudu hura otomandarrek irabazi bazuten ere, gizon asko galdu zituzten, eta Kosovoko hondamen hura serbiarren mitologia nazionalak bere baitan atxikia izan du gaur arte. Otomandarrek Kosovo mendean hartzeak islamizazioa ekarri zuen; prozesu hori hirietan hasi zen eta mende bat baino gehiago iraun zuen. Kristau askok fede berria besarkatu zuten, arrazoi ekonomiko eta sozialengatik, besteak beste, musulmanei onura eta eskubide handiak ematen baitzitzaizkien eta agintari musulmanek eliza ortodoxo eta katolikoak zerga handiagoak ordaintzera behartu baitzituzten. Albaniarrak eslaviarrak baino lehenago bihurtu ziren musulman, eta halaber kopuruz emendatu. 1689an, Erromatar eta Germaniar Inperio Sakratuaren eta Otomandar Inperioaren arteko gerrak bete-betean jo zuen Kosovo. Austriarrak haraino iritsi eta Belgrad mendean hartu zuten; serbiar askok austriarrekin bat egin zuten, eta otomandarrek kontraerasoa jo zutenean, serbiarrak gogor zanpatu zituzten eta haietako askok ihes egin behar izan zuten. Harrezkero, gaurdaino, Kosovoko biztanle gehienak albaniarrak dira eta gutxiengo kristau batzuk daude.

XIX. mendearen bukaeran, albaniar nazionalismoak goraldia izan zuen, eta horrek eragin handia izan zuen Kosovon ere. Balkanetako Lehenengo Gerran, Otomandar Inperioa erabat garaitu zuten, eta otomandarrek ia Balkan osoetatik erretiratu behar izan zuten; orduan sortu zen Albania, baina Serbiak aitzina bere mendean izandako lurraldeak berreskuratu zituen, Kosovo tartean, albaniarren heren bat Albaniatik kanpo utziz horrela. 1912. urteaz gero, beraz, Kosovo Serbiaren baitan geratu zen, eta horrek aldaketa handia eragin zuen biztanlerian: milaka albaniar Albaniara joan ziren, eta agintari berriek plan bat jarri zuten abian Kosovo serbiarrez jendeztatzeko, eta, horretarako, albaniar asko sarraskitu zituzten. Lehen Mundu Gerraren ondoren, serbiar agintariek hainbat administrazio txikiagotan banatu zuten Kosovo eta albaniarrak zanpatzen jarraitu zuten. II. Mundu Gerran, Ardatzeko Potentziak Jugoslavia inbaditu zuten 1941ean. Italia faxistaren mendeko Albania handiaren, Bulgariako Erresumaren eta Serbiaren artean banatu zuten. Erresistentziako albaniar talde armatuak Kosovo etniaren aldetik homogeneizatzen saiatu ziren, juduak, ijitoak eta eslaviarrak deportatuz. Bigarren Mundu Gerra bukatu zenean, erresistentzia komunistako partisanoak nagusitu, eta Kosovo Jugoslaviako Herri Errepublika Demokratiko sortu berriaren barruan geratu zen. 1946an, administrazio autonomo berezi bat sortu zen Kosovon, aurrenekoz otomandarren garaitik, hasieran Serbiako Errepublika Sozialistaren administrazioaren baitan eta, 1963az geroztik, probintzia gisa. 1974an, Jugoslaviako Errepublika Federal Sozialistaren baitan, Kosovo Probintzia Autonomo Sozialista sortu zen. Autonomia horrekin batera, eskolak albanieraz erakusten hasi ziren eta Kosovoko gobernua albaniar-kosovarren esku geratu zen neurri batean. Kosovoren autonomia albaniarren alde areagotzeak tirabirak sortu zituen bertako serbiar komunitatearekin, diskriminatua sentitzen baitzen; gainera, albaniarrak gero eta gehiago ugaltzen ari ziren, haien jaiotza tasa serbiarrena baino askoz handiagoa baitzen. 1980an, Tito hil zenean, tirabira etnikoak areagotu egin ziren Jugoslavia osoan eta bereziki Kosovon. 1980ko hamarraldian, Slobodan Milošević serbiar buruzagiak gogotik akuilatutako nazionalismoaren eraginez, Kosovok eta Jugoslaviako gainerako errepublikek boterea eta burujabetza galdu zuten. 1989an, Kosovori autonomia kendu zioten, albaniarrei eskubide politikoak mugatu zitzaizkien eta serbiarren kolonizazioa bultzatu zen. Jugoslavia desegiten ari zen artean, Kosovok bere aginpide guztia galdu zuen Serbiaren mende.

Txikizioa Kosovoko herri batean. 1999.

1991n, independentzia aldarrikatu zuen. 1992an, Ibrahim Rugova lehendakari izendatu zuten eta hainbat erakunde sortu ziren, baina gobernu hori ez zuten nazioartean onartu. Garai hartan sortu zen Kosovoko Askapenerako Armada (Ushtria Çlirimtare Kombëtare, UÇK), serbiar armadari aurre eginez Kosovoren independentzia lortzeko. 1990eko hamarraldia bukaeran hasi zen Kosovoko gerra. Gerra bukatu ondoren, NBEk erabaki zuen bertan Nazio Batuen Behin Behineko Administrazio bat ezartzea (MINUK), eta segurtasuna, berriz, KFOR indar multinazionalaren esku uztea. Hala ere, albaniar batzuek serbiarren aurkako mendekuzko ekintzak egin zituzten eta milaka serbiar-kosovarrek Serbiara ihes egin zuten, baina serbiar enklabe batzuk geratu ziren herialdean. 2001ean, MINUKek agintearen zati bat albaniar-kosovar komunitatearen esku uztea erabaki zuen eta hala sortu ziren legebiltzarra eta lehendakaritza eta lehenengo hauteskundeak egin ziren. Geroztik, Serbiako agintariak, Kosovokoak eta NBE Kosovoren estatusa negoziatzen aritu ziren. 2008ko otsailaren 17an, Kosovoko legebiltzarrak, bilera berezian, independentzia aldarrikatu zuen, Kosovoko Errepublika izenarekin. Estatu Batuek, Erresuma Batuak eta Frantziak deklarazio horren alde egin zuten, eta Serbiak eta Errusiak, berriz, erabat gaitzetsi zuten. Protesta gogorrak izan ziren Serbian, baina Europako Batasuneko eta Balkanetako estatu askok estatu berria ofizialki onartu zuten; Errusiak erabat gaitzesten duenez eta betoa ezarri dionez, NBEak ez du Kosovoren independentzia onartu. Hashim Thaçi Kosovoko Alderdi Demokratikokoa da Kosovoko Lehen Ministroa eta administrazioaren zati handi bat bere esku baldin badu ere, MINUKi dagokio barne segurtasuna. Kosovoren iparraldeko serbiar enklabea, berriz, Serbiar Errepublikaren mendean dago.

2014ko abenduaren 8an, gobernua osatzeko hitzarmena egin zuten[2]. Abenduaren 9an, osatu gin zuten, sei hilabeteren ostean[3].

2015eko urtarrilaren 27an, independentzia eskuratu ondorengo istilurik larrienak egon ziren[4].

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kosovoko ekonomia Europako behartsuenetako bat da; 2006an, biztanleko diru sarrera 1.500 eurokoa zen. Etprkinen bidalketek eta atzerriko herrialdeen laguntzak garrantzi handia dute. Industria oso sektore ahula da eta elektrizitate hornikuntza, berriz, badaezpadakoa. Langabezia tasak oso handiak dira, % 40-50 ingurukoak. Ezkutuko ekonomiak indar handia du eta gasolina, zigarro eta zementoaren kontrabandoarekin lotuta dago gehienbat. Ustelkeriak eta gaizkile talde antolatuen eraginak kezka handia sortu du nazioartean.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Kosovoko udalerriak»
Ipar Kosovo, laranjaz, Kosovoko agintaritzak kontrolatzen ez duen eskualde serbiarra.
Serbiar Udalerrien Erkidegoa, 2013ko akordioen arabera osatu behar zena; praktikan oraindik sortu gabea.

Kosovo zazpi barrutietan banatuta dago:

Serbiarren kontrolpeko eskualdea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izatez, Kosovoko gobernuak kontrolpean ez duen eskualde bat ere badago iparraldean, Serbiarekin mugakidea, Ipar Kosovo. Egoerak 1999tik dirau, Kosovoko Gerra amaitu zenetik, alegia.

2013an Serbiak eta Kosovok sinatutako Bruselako Akordioaren ondorioz, Ipar Kosovo integratzekoa zen beste egitura batean, Serbiar Udalerrien Erkidegoan, serbiar gehiengoko zenbait udalerrik osaturiko egitura bat, autonomia maila bat izango lukeena. Baina erkidego hori ez zegoen egiazki osatuta 2018 bitartean bederen.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Etnien arabera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • % 88 albaniar (1.996.000 – 2.072.000)
  • % 8 serbiar (60.000 – 90.000)
  • % 2 gorani (41.000 – 57.000)
  • % 1,5 ijito (34.000 – 38.000)
  • % 0,5 turkiar (17.000 – 19.000)

Erlijioaren arabera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]