Kukuma haitzuloa

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Kukuma haitzuloa
Altzania mendilerroa.jpg
Kukuma haitzuloa hemen kokatua: Araba
Kukuma haitzuloa
Kukuma haitzuloa
Kukuma haitzuloa (Araba)
Udalerria Asparrena
Koordenatuak 42° 53′ 40″ N, 2° 18′ 0″ W / 42.89444°N,2.30000°W / 42.89444; -2.30000Koordenatuak: 42° 53′ 40″ N, 2° 18′ 0″ W / 42.89444°N,2.30000°W / 42.89444; -2.30000
Garaiera 715 m.
Altuera 1,5 metro
Zabalera 3 metro
Sakonera 7 metro
Bisitagarria Ez
Margoak Ez
Aztarnak Bai

Kukuma haitzuloa Arabako ipar muturrean koka­tzen da Altzania mendizerrako Kukumendian, Araia herritik hurbil. Bertan indusketa lanak eraman dira aurrera non, besteak beste, hirugarren epipaleolitoko aztarnategia, Magdaleniar kulturakoa, az­ken ehiztarien garaikoa, alegia, aurkitu duten.[1] Haitzulo txikia da hau, 1975an Juan Antonio Madinabeitiak aurkitutakoa. Inguruan kareharri da nagusi; harri mota horrek giza-aztarnak aurkitzeko unean garrantzi handia du zeren eta, harriaren ezaugarrien ondorioz, leku horien gizakien erabilera erraztu baitzen.[2] Aztarnategia K. a. lau edo bost mila urtekoa da. Mitologiaren ikuspuntutik Kukuma haitzuloak bere garrantzia ba du ere bai, batez ere jentilen kondairekin lotuta.[3]

Juan Antonio Madinabeitiak jakinarazi zuen Kukumako kobazuloan bazela aztarnategi arkeologiko bat, 1975ean egindako lagin baten ondoren. Izan ere, silexezko zenbait pieza topatu zituen. Baina lan hauen interbentzioa ez zen inon jasota geratu. Hala ere, urte batzuk geroago Amelia Baldeón eta Eduardo Berganza arkeologoek berrartu zuten gaia eta 1980 eta 1981 urteko udetan indusketak egin ziren kobazulo honetan beste zenbait pertsonen laguntzarekin eta Arabako Foru Aldundiaren babesarekin. Baita ere, laborategi lanak aipatu behar ditugu hemen. Bertan, unibertsitate desberdinetako adituak ditugu: Geografia, Historiaurre eta Arkeologiako departamentua Euskal Herriko Unibertsitatean, Jesús Emilio González Kantabriako Unibertsitatetik edo Arantzadi Zientzia Elkarteko zenbait kide baita, besteak beste.[4]

Kukumako kobazuloa Araiatik bi kilometrotara aurkitzen da Altzania mendiaren magalean. Leku honen koordenadak hauexek dira: 012310 longitudea eta 425340 latitudean kokatua. Aztarnategia barrunbe txiki baten barruan aurkitzen da, eta bere sarbidea hiru metroko zabalera du eta 1,5ko altuera. Sarrera gela txiki batetara eramaten gaitu zazpi metroko sakonera duena. Barrura goazen heinean altuera eta zabalera murriztuz doa eta, meazulo batzuk agertzen dira 30 metroko sakonera dituztenak. Aztarnategi honen indusketa metodologiari dagokionez honelakoa izan zen: Lehenik, bertan azalean zeuden gorpuzkiak  kendu egin ziren. Gero, topografiatu eta bertako planoa egin zen pentsa zezakeen bizitzarako leku egokiagoa zena aukeratuz. Eta, ondoren laukitu zen induskatu beharreko eremua. Zenbaki bat jarriz lauki bakoitzari eta X Y koordenadak kartesiarrak zehaztuz. Lurra 2 zentimetroko unitateetan ateratzen joan zen eta gero behatu ziren sedimentuak. Eta noski, lan guzti hauen erregistroa egiten zen lana aurrera joan ahala. Induskatutako eremua 11 metro karratukoa izan zen eta bertan topatutako materialak Arabako Arkeologia Museora eraman ziren. Baita ere, lagin palinologikoak eta sedimentarioak hartu ziren ikertuak izateko geroago.[5]

Estratigrafiari dagokionez, hiru maila sailkatu ziren, hasierako mailan gaur egungo materialak industria litikoaren hondakinekin nahasturik zeuden lehenengo bi zentimetrotan. Bigarren mailan Hareazko eta buztinezko 10-15 zentimetroko lur geruza agertu zen. Hortik aurrera, hareazko lurra eta hare-uharriak ugaritu egin ziren. Lur geruza hau 100 zentimetroko sakonera dauka, eta 145 zentimetroko sakonerara heltzean bertan behera geratzen da indusketa. Esan beharra dago, 10-15 zentimetroko lur geruzan agertu egin zirela industria litikoa eta fauna gorpuzki gehienak. Hirugarren mailan, aldiz, guztiz antzua suertatu zen ikuspegi arkeologiko batetik behintzat.[6]

Industria litikoaren analisiari dagokionez, bateratuta egin zen Madinabeitiak lehendik topatu zuenarekin batera; jakinda, beti ere, maila hau oparoa zen maila bakarra izan zela. Aurkitutako lehengaien artean material litiko aloktono gehienak suharri hondakinak dira eta kuartzo eta okre ebidentzia batzuk ere aurkitu ziren. Baina, baita ere aurkitu dira suharriak aztarnategitik gertukoa izan behar zirenak. Bestetik, Baldeón eta Berganzak erabili dute FORTEA eta ROZOY tipologiak materialen sailkapena egiteko.  Bertan topatutako materialek, ikertzaileek diotenez, aditzera ematen du bertan lantze, konpontze eta doikuntzak egin zirela material horiekin. Bertan erabilitako tresnak askotarikoak izan dira, baina, kopuru aldetik oso txikia da 48 tresnen agerketarekin: karraskagailuak, burilak, ertz-zanpatuko ijekitxoek, puntak, printzak, mikroburilak, mikrolito geometrikodunak, besteak beste; aldiz, alaka bikoak edo trapezioak ez dira topatu bertan. Tresna hauei gehitu behar zaie hareharri bat, zeina zantzuak ditu tresna bezala erabilia izan dena leuntzaile moduan. Tresnen analisia egin eta gero ikertzaileen partetik ikusten da ijeki gainean egindako tresnak gehiengoak direla, %83,3 hain zuzen. Eta, zazpi, hau da %14,6 printza gainean eginda daude. Ertz etzana daukaten ijekitxo hauek, bizkar puntekin batera gezi bezala erabiltzeko eginak ziren makil batean kirtenduz. Beraz, ikertzaileen aburuz, Kukuman aurkitutako pieza gehienak ehizari bideratuak ziren. Bestetik, baditugu beste zenbait tresna burilak edo karraskagailuak bezalakoak ehiza ez den beste zerbaitetarako erabiliak ahal izan zirela. Baina, baliteke ere ehizarekin lotura izatea edo honen gehigarria izatea. Datu guzti hauekin, indusketan aritu zirenek baieztatzen dute ehiza edo horren inguruan daukan zerikusirik daukan ekintzetara bideratua zegoela industria litikoa Kukuman aurkitutako aztarnategia. [7] 

Zerra formako ijekitxoa. Fosil gidaria da, eta, beraz, Azken Magdalen aldikoa, hain zuzen.

Kronologiari dagokionez, aurkitutako materia organikoak datazioetan baliogarriak izan daitezkeenak urriak izan ziren. Ez ziren ikatz zati nahikorik topatu lagin on bat osatzeko. Ezta ere, aurkitutako gorpuzkiek ez zuten balio izan K14 frogak eskatzen zuten kantitatera heltzeko. Hala ere, zenbait lagin lortu ziren laborategietara bidaltzeko. Baina lagin hauek emandako emaitzak baztertuak izan ziren emandako dataziok ez zirelako bat etortzen ikertzen ari zen lekuarekin. Beste lekuetan izandako datazioak eskuan hartuta, adituek esan zuten Kukumako koba K.a. 8.000 urtearen inguruan dagoela. Eta, beraien esanetan, epipaleolito garaiko aztarnategi baten aurrean gaudela. Gaineratzen dute hau ez dela bakarra Araban, beste batzuk ere badaude-eta: Berniollo Morillasen, Fuente Hoz Anucitan edo Socuevas Pobesen, besteak beste. Baina, hau esanda, gehitu behar dugu datu bat zeina, kolokan jartzen du Baldeón eta Berganzok egindako ikerketa aztarnategi honen inguruan. Laborategira eramandako lau laginetatik, bat eman zuen datu bat zeinak esaten du BP 11500 urteren inguruan egongo zela lagin hori, hots, 9600 urte gure garaia baino lehenago. Baina Baldeón eta Berganzok baztertu zuten data hori esanez ezin zela izan garai honentzako. Zeren, haien esanetan, epipaleolitoko kokapen bat da. Hala ere, indusketa egitean, eskuineko argazkian ageri den pieza agertu zen; eta zerra formako ijekitxo horrek ukatu egiten du adituen baieztapena. Are gehiago, fosil gidari baten aurrean gaude, Alvaro Arrizabalaga adituaren esanetan. Fosil gidari hau Madalen aldikoa litzateke. Beraz, ikerketaren ondorioak ezbaian daude, zeren pieza horrek ezgaitzen baititu aurretik egindako baieztapenak. Baina txostenaren ondorioak aurkeztu zirenean horrela geratu ziren jarrita.   

Behin tresnen egiturak ikusita, analisi sedimentologikoa daukagu aztergai, lan hau Milagros Olaskoaga eta Ana Uriz-ek egin zuten. Aditu hauek Arantzadi Zientzia Elkarteko kideak dira. Eta zera aditzera eman zuten: Kukuma haitzuloa kareharrizko eremu batean kokatuta dagoela. Bertan bi maila bereiztu ziren. Batean, portzentaje altuko hareak aurkitzen dira  uharriekin batera. Eta, bere gainean, lur emankorra agertzen da hareak, limo eta buztinekin nahasten direnak. Baita ere kareharrizko harri txiki batzuk agertzen dira lur maila horretan.[8]

Ikerketarekin jarraituz, Koro Mariezkurreta Arantzadi Zientzia Elkarteko kideak Kukuman agertutako ugaztun gorpuzkiak analizatu zituen. Bertan, orein, basurde, sarrio, basahuntz eta abelgorrien gorpuzkiak agertu ziren. Baita ere, ungulatu hauei azkona (tejón), basakatua, erbia eta karraskariak agertu ziren. Guztira, 267 zati izan ziren laborategira eraman zirenak. Baina, soilik 34 izan ahal ziren zehaztuak. Eta zatiketa maila oso altua zen baita, ikerketa eremua mugatuz. Mikrougaztunei dagokionez, Eduardo Pemán Arantzadi Zientzia Elkarteko kideak egin zituen ikerketak, eta, bertan, bost espezie ezberdin agertu ziren zonalde horrekin bat egiten zutenak.[9]

Bestetik, analisi palinologikoa daukagu, Maria José de Isturiz Arantzadi Zientzia Elkarteko kideak aurrera eraman zuena. Lau lagin aztertu zituen eta hauexek izan ziren beraren konklusioak: Ikertutako garaian landaredia baso misto batez osatua egongo zen, nahiko itxia non hurritza izango zen baso horren nagusigoa. Eta, egilearen ustez, baliteke harizti misto baten hasieran egotea. Landarediak dio klima epel eta heze baten aurrean geundela. Eta, tentu handiz, lau lagin besterik ez baitzituen ikertu, dio Borealen azkenaldian eta Atlantikoaren hasieran geundela.[10]

Ikaztutako egurren azterketa antrakologiaren bidez egin zen. Honetan Lydia Zapata EHUko irakasleak aritu zen. Esan beharra dago Lydia 2015an hil zela 49 urte zituelarik eta hutsune handi bat utzi duela natur zientzien ikerketaren eremuan. Gaira itzuliz, egilearen ustez egurrak informazio bikoitza eman ahal digu. Alde batetik, ekologiari dagokionez, historiaurreko landaredia berreraikitzeko. Eta, bestetik, etnobotanikoa, hots, landarediaren errekurtsoen erabileraz gizakiaren partetik, hurrenez hurren. Kukumatik 19 hondakin lortu ziren -kopuru txikia analisi on bat egiteko egilearen ustez- eta, horietatik gehienek Corylus avellana (12) espeziari dagozkio. Eta besteak Querqus (7) generokoak. Beraz, datu hauekin ezin da egin analisi kuantitatibo ezta interpretatiboa berreraikitze paleoekologiko edo etnobotanikoaz egilearen ustetan. Soilik, esan daiteke, Holozenoaren garaian gertatutako hobekuntza klimatikoa ahalbideratu zuela Quercus bezalako familien ugaritzea 10.000 B.P. urtetik aurrera. Corylus espezieak zertxobait beranduago agertu zen 9.500 B.P. urtean. Beraz, honekin ezan daiteke Kukuma aztarnategia data horren ondorengoa dela. Baita ere, egileak dio bi espezie hauek maiz agertu zirela mota honetako aztarnategietan. Hau horrela zen  taxoi franko zeudelako eta egur honen bero-ahalmen handiagatik.[11]

Paleokarpologia ikerketa Carmen Cubero-k eraman zuen aurrera. Cuberok Centre d´Estudis Martorellencs laborategian lan egiten du. Eta, bertara zenbait hazi bidali ziren ikerketa egiteko xedearekin. Baina hauen ikerketa ez zituen fruitu handirik eman. Zeren ikertzailearen ustez hazi hauek ondoren utziak izan dira leku horretan eta ezin zaie egokitu ikertzen ari garen garaira.[12]

Tresneria litikoaren fabrikazioaren prozesua Jesús Emilio González Urquijo eta Juan José Ibañez Estévez-ek burutu zuten. Jesús  Kantabriako Unibertsitatetik eta Juan José Bartzelonako Unibertsitate Autonomoagatik, hurrenez hurren. Kukuman, esan berri dugunez, arazoa da oso material gutxi agertu zirela patroi batzuk izendatzeko. Bakarrik 40 ijekitxo osorik berreskuratu egin ziren, 205 printza eta printza zati. Baina bakarrik 35 bi zentimetro baino gehiago zituztenak, besteak beste. Material guztia suharri gainean landutakoa da, kuartzozko printza bat ezezik. Beraz, ikus daiteke agertu den produkzio gehiena ijeki eta ijekitxoak direla printza bakun batzuk izan ezik. Printza hauek agertu ohi dira ijekitxoak egiterako orduan, ikerketaren egileen aburuz. Zeren kontserbatutako hondakin litikoek aditzera ematen dute zizelkatze jarduerak bideratuak zeudela ijekitxoek ekoiztera. Printzei dagokionez, ijekitxoak egitearen ondorioz agertutakoak, eraldatuak izan dira beste tresna moduan erabiliak izateko. Buril , karraskagailu edo zulakaitzetan bihurtuak izan dira printza hauek. Beste printza batzuk, beste aztarnategietan ematen den moduan erabiliak izan dira inongo eraldaketarik egin gabe. Ijekiekin jarraituz, zera esan dezakegu, Kukuman agertu zirela fabrikatuak. Zeren bertan ez baitira aurkitu ekoizpen zantzurik. Ez nukleorik ez ezer negatiboak eduki ahal zituen zantzurik. Ijekitxoak aldiz, badirudi tresneria litikoaren ekoizpenaren helburu nagusia izan zirela. Honen froga dira aurkitutako nukleoak edo tabletak. Baita ere, aztarnategian bi ijekitxo moten ekoizpena daukagu. Bi mota hauen agerpena, adituen ustez, honako azalpena dauka: emango zaion erabilera desberdina izango delako. Baina erabilera hori Europan zehar marjinala izan da. Gehienetan baztertuak izango ohi dira. Kukuma kasuan, ukiera malkartsua daukaten ijekitxoek izan dira nagusigoak, puntak edo bizkardun ijekitxoak lortzeko xedearekin eginak. Gure kasuan, bizkardun ijekitxoen erabilera bi motatakoa izango zen. Txikienak jaurtigai moduan erabiliko ziren, handiagoak, aldiz, larrua edo haragia mozteko erabiliko ziren adituen ustetan. Beraz, harriei emandako tratamendua tresnak egiterako orduan ahalbideratzen digute talde hauen estrategia ekonomikoak nolabait interpretatzea. Naiz eta gure kasuan, lehenago aipatu dugun moduan, hain tresna gutxi aurkitzeak mugatzen du ikerketa eremua. Hala ere, esan dezakegu ekoizpen litikoa ijekitxoak lortzera bideratua izan zela. Ijekitxo hauekin puntak, bizkardun ijekitxoak eta ijekitxo geometrikoak egin ziren. Material hauek ehiza-tresnak eta laban moduan erabiltzeko eginak zeuden, garaiko beste asentamendu bezalakoetan gertatu ohi den moduan. Beraz, Kukuman, jarduera hau garrantzitsua izan zen. Beste puntu bat, esan dugun bezala, printzen eta printza gaineko tresnen agerpena ekoizpen zantzurik gabe, aditzera ematen digu tresna hauek eraman zirela asentamendura ekoiztuak. Beraz, asentamendu honetan ehiza eta ondorengo ekintzak ehizatutako piezekin espezializatuta  egongo litzateke. Espezializazio hau aditzera ematen du denbora gutxiko okupazioak izango zirela. Bertara joandako giza taldeak, ekoiztutako tresneriarekin joan ziren bertara. Kukuman, bakarrik tresnen konponketak eta ordezkapenak egiten ziren bakarrik. Hau esanda, adituek diote, asentamendu hau beste asentamendu iraunkor batekin osatua egon beharko zela, non talde horren jarduera ekonomiko gehienak aurrera eramango ahalko ziren.[13]

Hau guztia esan eta gero, Amaia Baldeón eta Eduardo Berganza arkeologoek honako konklusioak ateratzen dituzte Kukumako asentamenduaz: Batetik, bizi izandako kondizio klimatikoak ehiztari-biltzaile talde hori egon zen garaian tenperatura epelak eta hezeak izan zirela esan dezakegu datu sedimentologikoei erreparatuz gero. Informazio hau berresten da datu palinologiko eta antrokologiarekin. Corylus (hurrondo) espeziea egoteko klima nahiko epel batean aurkitu behar baitara. Bigarrenik, landare paisaia gaur egungo bezain bertsua izango zen, betiere kontuan izanda ekintza antropikoek izandako eragina lautadan, noski. Beraz, hosto iraunkorreko eta hosto erorkorreko landaredia izango genuke bertan, haritza edo pinuak bezalakoak. Eta, Kukumako aztarnategia Holozenoaren barruan kokatu beharko genuke. Aztarnategiaren lekuarekin jarraituz, esan dezakegu tokia nahiko egokia zela kontrolerako, eta, bertatik, lautada osoa ikuskatzen zela. Baita ere errekatxo bat dauka parean, zeinak ura darama ia urte osoan zehar. Haitzuloaren okupazioari dagokionez, autoreek diote jende gutxik okupatu zutela. Zeren barruan egindako lagin batean antzua izan baitzen, beraz, ez zen erabilia izan haitzulo osoa. Bai dakigu ordea barruan sua egin zutela ikaztutako hondakinak agertu baitziren.  Bizitzeko erari dagokionez, aurkitutako aztarnek basa-ungulatuenak izan ziren %82,4rekin, eta, hauetarik gehienak ahuntzei dagozkie %47,1eko kopuruarekin. Baina, hau jakinda ere, hain urriak direnez lagin hauek ezin da hitz egin espezializazio baten aurrean gaudenik. Garrantzia bai baina espezializaziorik ez. Beste datu esanguratsua da hezurren adinakoa. Gazte ziren animaliarenak baitziren. Hau normala da adituen ustez, zeren errazagoa baita animali gazteak ehizatzea. Beraz daukagun zantzuekin, ehiza-jardueren barruko geldiune-edo erabilia izan zen finkamendu baten aurrean gaudela esan daiteke egileen aburuz. Suharrien lanketari dagokionez, egileek diote ez dela izan oso ugaria Kukuman. Esan berri dugun moduan gune globularretatik abiatuta egin izan ziren ijekitxoek soilik. Zeren esan dugun moduan, haitzulo hau iradokitzen digu geldiune bat izan zela ehiztari-talde hauentzat mugitzen zirenean leku batetik bestera ehiza egiterako orduan. Bestetik, maila batean aurkitu izana material gehienak iradokitzen digu asentamendu bakar batek erabili izan zuela espazio hau. Eta, beste talde batek erabiltzekotan denbora tartea oso jarraia izan behar zuen adituen ustez.  Ehiztari-talde honen zeregin nagusia beraz, ehiza izan zen. Haitzuloa ehiza-estrategiak eta elementuak prestatzeko balio izan zuen. Baita ere, elementu mikrolitikoen prestaketetan aritu ziren gero kirtenduak izateko makil batean. Talde hau ere, denbora igaro zuen larruzko materialak erreparatzen edo prestakuntzan tresnetako parte izateko. Baina, naiz eta esan dugun moduan ehiza bideratua egon zela talde hau, ezin daiteke baztertu beste elikatzeko erak ere baliatzea.  Fruituak jasotzea, sustraiak edo landarediaren beste elementuak erabiliak izango ziren seguruenik ere dieta osatzeko. Amaitzeko, aipatu behar da talde hau bizitza nomada bat eraman zuela aurrera beste asentamenduekin batera uztartu zituena. Beraz, hauek dira gaingiroki Kukuma aztarnategitik ateratako hausnarketak adituek egindako lanaren ondoren.[14]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. http://www.euskomedia.org/aunamendi/55095
  2. http://catalogo.fsancho-sabio.es/Record/66684
  3. https://agurainberri.com/leyendas-de-las-cuevas-mitologicas-de-araba
  4. (Gaztelaniaz)  Kukuma. El yacimiento Epipaleolítico de Kukuma. Un asentamiento de cazadores-recolectores en la Llanada alavesa (Araia-Álava), Arabako Foru Aldundia, 1997, 16-17. orrialdeak, ISBN 84-7821-302-3 .
  5. (Gaztelaniaz)  Kukuma. El yacimiento Epipaleolítico de Kukuma. Un asentamiento de cazadores-recolectores en la Llanada alavesa (Araia-Álava), Arabako Foru Aldundia, 1997, 13. orrialdea, ISBN 84-7821-302-3 .
  6. (Gaztelaniaz)  Kukuma. El yacimiento Epipaleolítico de Kukuma. Un asentamiento de cazadores-recolectores en la Llanada alavesa (Araia-Álava), Arabako Foru Aldundia, 1997, 20-21-22. orrialdeak, ISBN 84-7821-302-3 .
  7. (Gaztelaniaz)  Kukuma. El yacimiento Epipaleolítico de Kukuma. Un asentamiento de cazadores-recolectores en la Llanada alavesa (Araia-Álava), Arabako Foru Aldundia, 1997, 24-34. orrialdeak, ISBN 84-7821-302-3 .
  8. (Gaztelaniaz)  Kukuma. El yacimiento Epipaleolítico de Kukuma. Un asentamiento de cazadores-recolectores en la Llanada alavesa (Araia-Álava), Arabako Foru Aldundia, 1997, 53-57. orrialdeak, ISBN 84-7821-302-3 .
  9. (Gaztelaniaz)  Kukuma. El yacimiento Epipaleolítico de Kukuma. Un asentamiento de cazadores-recolectores en la Llanada alavesa (Araia-Álava), Arabako Foru Aldundia, 1997, 61-63. orrialdeak, ISBN 84-7821-302-3 .
  10. (Gaztelaniaz)  Kukuma. El yacimiento Epipaleolítico de Kukuma. Un asentamiento de cazadores-recolectores en la Llanada alavesa (Araia-Álava), Arabako Foru Aldundia, 1997, 71-72. orrialdeak, ISBN 84-7821-302-3 .
  11. (Gaztelaniaz)  Kukuma. El yacimiento Epipaleolítico de Kukuma. Un asentamiento de cazadores-recolectores en la Llanada alavesa (Araia-Álava), Arabako Foru Aldundia, 1997, 77-79. orrialdeak, ISBN 84-7821-302-3 .
  12. (Gaztelaniaz)  Kukuma. El yacimiento Epipaleolítico de Kukuma. Un asentamiento de cazadores-recolectores en la Llanada alavesa (Araia-Álava), Arabako Foru Aldundia, 1997, 83-85. orrialdeak, ISBN 84-7821-302-3 .
  13. (Gaztelaniaz)  Amelia Baldeón y Eduardo Berganza, Kukuma. El yacimiento Epipaleolítico de Kukuma. Un asentamiento de cazadores-recolectores en la Llanada alavesa (Araia-Álava), Arabako Foru Aldundia, 89-96. orrialdeak, ISBN 84-7821-302-3 .
  14. (Gaztelaniaz)  Kukuma. El yacimiento Epipaleolítico de Kukuma. Un asentamiento de cazadores-recolectores en la Llanada alavesa (Araia-Álava), Arabako Foru Aldundia, 1997, 101-111. orrialdeak, ISBN 84-7821-302-3 .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]