Kupula

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Santa Maria del Fiore elizaren kupula, Filippo Brunelleschi arkitektoarena, Florentzian.
Loiolako santutegiko basilikaren kupula, Carlo Fontana arkitektoarena, Azpeitian.

Kupula edo gopoil[1] bat egitura elementu bat da, gehienetan esfera erdiko itxura duena. Egitura mota dela-eta, gangatzat hartzen da[2].

Garrantzi handiko elementua izan da arkitekturaren historian. Historiaurretik, hainbat materialez egindako arkuak eraiki izan dira Ekialde Hurbilean, kupularen aurrekariak direnak. 64ko Erromako Sute Handiaren ostean, etxeko arkitekturan kupulak eraikitzen hasi zen, Neronen Domus Aurea jauregian. Hainbat monumentu eraikitzeko erabili izan da, hala nola Erromako Panteoian (I. mendekoa). Erromaren eraginez, Bizantziar Inperioan (Hagia Sofia eliza, VI. mendekoa) eta Islamdar arkitekturan (Arrokaren Kupula, VII. mendea) ere erruz erabili izan da.

Panteoiko kupula antzeratuz, Brunelleschik Santa Maria del Fiore katedralaren kupula eraiki zuen, Florentzian. Michelangelok ere San Petri Vatikanokoaren kupula eraiki zuen. Erromako eta Florentziako adibide hauek eragin handia izan zuten Europako eta Ipar Amerikako arkitekturan, Pizkundetik, Barroko eta Neoklasizismoa arte.

Islamaren munduan, kupulen garai gorena XVI. eta XVIII. mende artean izan zen, otomandarrek, safavidarrek eta mogolek kupula goratuak erabili zituztenean eraikin erlijiosoei transzendentzia zerutiarra emateko asmoz. Garai honetako maisulanak dira, besteak beste, Sultan Ahmed meskita, Xahren meskita eta Badshahi meskita.

Kupula ugarik, batez ere pizkundetar eta barrokoek, lanterna izeneko egituratxo bat daukate gailurrean, aireztapena ahalbidetu eta argia sartzen uzteko. Egituratxo hau bizantziar arkitekturan sortu zen, eta mendeetan zehar dekorazio elementu garrantzitsu bihurtu dira.

Euskal Herrian ezaguna da Loiolako santutegiko basilikaren kupula, barroko erromatarreko estiloan, Carlo Fontana arkitekto italiarrak diseinatua eta, besteak beste, Inazio Iberok eraikia.

Motak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hainbat dira kupula motak, itxuraren eta egituraren arabera:

  • Kupula esferiko: esfera itxurako kupula
  • Kupula beheratu edo apaldu: esfera erdia baino beheratuagoa dena
  • Kupula goratu edo zorrotz: esfera erdia baino goratuagoa dena
  • Kupula elipsoidala: oinarria elipse itxura duena.
  • Erraboil-kupula: erraboil edo tipula itxura duen kupula, gehienetan islamdar arkitekturan eta eliza ortodoxoetan erabilia
  • Petxina-kupula: petxinen gainean eraikia
  • sare-kupula: kupularen egitura sare itxura duena
  • kupula geodesiko

Diametro handienak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Taula honek diametro handienak izan dituzten kupulak sailkatzen ditu, garaika antolatuak:

Garaia Diametroa Izena Kokapena Egilea Oharra
K.a. 1250–
K.a. I. mendea
14,5 m [3] Atreoren altxorra Mizenas, Grezia Miznasko hiri-estatua Irtenune-kupula
K.a. I. mendea–
K.a. 19
21,5 m [4] Merkurioren tenplua Baiae, Italia Erromatar Inperioa Lehen kupula monumentala[5]
K.a. 19–
II. mende hasiera
25,0 m [6] Agriparen Termak,
'Arco della Ciambella'
Erroma, Italia Erromatar Inperioa Kupuladun lehen termak Erroman [6]
II. mende hasiera–
128
30,0 m [7] Trajanoren Termak Erroma, Italia Erromatar Inperioa Kupula erdia
128–1436 43,4 m [4] Panteoia Erroma, Italia Erromatar Inperioa Orain arte munduko handiena armatu gabeko hormigoiz.[8] Mendebaldeko kupula eraikuntzaren arketipoa[4][9]
1436–1881 45,52 m Santa Maria del Fiore Erroma, Italia Florentziako artxibarruti katolikoa Kupula oktogonala. Orain arte munduko handiena adreiluz eta morteroz eginikoa.
1881–1902 46,9 m [10] Devonshire Royal Hospital Buxton, Erresuma Batua Cotton Famine Relief Fund Arbelez estalitako burdinazkoa (Robert Rippon Duke ark.)
1902–1913 59,45 m [11] West Baden Springs Hotel West Baden, AEB Lee Wiley Sinclair Altzairuzko eta beirazkoa (Harrison Albright ark.)
1913–1930 65,0 m [12] Hala Ludowa Wrocław, Polonia Alemaniar Inperioa Hormigoi armatuzkoa (Max Berg ark.)
1930–1955 65,8 m [13] Leipzig merkatu aretoa Leipzig, Alemania Hormigoi armatuzkoa (Franz Dischinger ark.)
1955–1957 101,5 m [14] Bojangles' Coliseum Charlotte, AEB Thompson and Street Altzairuzkoa (Odell and Associates ark.)
1957–1965 109 m [15] Belgradoko feria (1. aretoa) Belgrado, Serbia Belgradoko feria Munduko handiena aurreatezatutako hormigoiz.
1965–1975 195,5 m
(642 ft) [16][17]
Reliant Astrodome Houston, AEB H.A. Lott, Inc.
1975–1992 207 m [17] Louisiana Superdome New Orleans, AEB Blount International[18] Altzairuzkoa (Nathaniel Curtis ark.)
1992–2001 256.0 m [19] Georgia Dome Atlanta, Estatu Batuak Brasfield & Gorrie Tentsegritate egitura
2001–2009 274 m [20] Ōita estadioa Ōita, Japonia Kisho Kurokawa Sabai tolesgarria
2009–egun 275 m Cowboys Stadium Arlington, AEB HKS, Inc. Sabai tolesgarria

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Gopoil Zehazki hiztegian
  2. Kupula sarrera Harluxet hiztegi entziklopedikoan
  3. Atreoren altxorra
  4. a b c Robert Mark, Paul Hutchinson: "On the Structure of the Roman Pantheon", Art Bulletin, Vol. 68, No. 1 (1986), p.24
  5. Rasch, 1985, 118or.
  6. a b Werner Heinz: "Römische Thermen. Badewesen und Badeluxus im römischen Reich", München 1983, ISBN 3-7774-3540-6, p.60-64
  7. Rasch, 1985, 119 or.
  8. Romanconcrete.com
  9. Werner Müller: "dtv - Atlas Baukunst I. Allgemeiner Teil: Baugeschichte von Mesopotamien bis Byzanz", 14. Aufl., 2005, ISBN 3-423-03020-8, p.253
  10. E. P. Copp: "The Devonshire Royal Hospital Buxton", Rheumatology, Vol. 43 (2004), p.385
  11. Wayne Curtis: "Back home in Indiana", Preservation, Vol. 59, No. 3 (2007), pp.40-47
  12. UNESCO World Heritage: Centennial Hall in Breslau
  13. Leipzig Market Hall
  14.   Survey and Research Report on the Charlotte Coliseum, cmhpf.org, http://www.cmhpf.org/Surveys&rCharlotte%20Coliseum%20Update.htm .
  15. Belgrade Fair (Beogradski Sajam), Hall 1
  16. Encarta: Kuppel. Archived 2009-10-31.
  17. a b Encyclopædia Britannica: Astrodome
  18. Air University: Eagle Biography: Winton M. "Red" Blount
  19. Building Big Databank: Georgia Dome, PBS Online/WGBH
  20. "Big Bigger Biggest - Series 2: Episode 9 - Dome", Windfall Films Ltd.


Commons-logo.svg
Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Kupula