Lasarte-Oria

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau Lasarte-Oriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Lasarte (argipena)».

Lasarte-Oria

 Gipuzkoa
Lasarte-Oriako aireko ikuspegia.
Lasarte-Oriako aireko ikuspegia.

Lasarte-Oriako armarria

Izen ofiziala Lasarte-Oria
Estatua
Erkidegoa
Lurralde Historikoa
Eskualdea
Espainia
Euskal Autonomia Erkidegoa
Gipuzkoa
Donostialdea
Alkatea Jesus Zaballos (PSE-EE)
Herritarra lasartear, oriatar[1]
Koordenatuak 43°13′N 2°1′W / 43.217°N 2.017°W / 43.217; -2.017Koordenatuak: 43°13′N 2°1′W / 43.217°N 2.017°W / 43.217; -2.017

Gipuzkoa - Lasarte-Oria.svg

Eremua 6,01 km2
Garaiera 13-260 m
Distantzia 8 km Donostiara
Posta kodea 20160
Biztanleria 18.455 bizt. (2014) — (Green Arrow Up.svg 247)
Euskaldunen % 37,74
Dentsitatea 3.070,72 bizt./km²
Sorrera 1986 urtarrilaren 15a
Lasarte eta Oriaren bateratzea
http://www.lasarte-oria.eus/
Euskal Herrian kokatutako hiria da

Lasarte-Oria[1] Gipuzkoako ipar-ekialdeko udalerri bat da. 1986an sortu zen, Lasartek (Hernaniko auzoa izana) eta Oriak (Urnietako auzoa izana) bat eginda. 1950-1980 bitartean biztanleria hazkunde azkarra izan zuen, Michelin lantegira eta inguruko beste enpresetara lan egitera Espainiatik etorritako immigranteekin bereziki.

Izenaren jatorria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriaren izen ofiziala Lasarte-Oria da. Udalerriak bi hirigune historiko ditu: Lasarte (1986 arte, Urnieta eta Hernaniren esku) eta Oria (1986 arte, Urnieta eta Andoainen menpe). Biak batzearen ondorioz sortu zen oraingo udalerria 1986an.

Manuel Lekuonaren arabera, Lasarte izenaren etimologia lats arte da, hots, «ubideen arteko lekua» adierazten du. Euskal Herrian leku asko daude Lasarte izenekoak, hala nola Gasteizko herri txiki bat eta Bizkaiko Igorreko auzo bat.

Oria izena Oria ibaiaren izenetik dator, eta hirigune hau ibaiaren ondoan kokatzen da. Oriako herritarrei oriatar deritze, eta Lasartekoei lasartear.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lasarte-Oria Donostialdeko udalerria da, Donostiatik 8 kmra, Oria ibaiaren eskuin ibarrean, altuera ertain-baxuko lur eremuetan. Lurraldearen herena urbanizatuta dago, ibar osoa harturik. Ekialdeko beste bi herenak larreek eta konifera basoek osatzen dute, 330 mtik beherako altueran.

Errepide-sare trinkoa dago udalerrian. Madril-Irun bitarteko A-1 autobiak (lehengo N-1 errepidea) zeharkatzen du eta irteerak ditu Orian nahiz Lasarten eta gertu du Errekaldeko errepide-korapilo nagusia. Donostiarako trenbidea dago, Euskotren bidez, handik Bilbo eta Hendaiarainoko loturekin. Autobusez linea erregular zuzenak ditu Usurbil, Hernani eta Astigarragara eta Tolosa-Donostia lineako ibilbidean dago, guztiak TSST konpainiarekin.

Bi gune, herri bat[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lasarte-Oria udalerria Lasarte eta Oria herriak baturatik sortu zen. Lehena Donostia, Usurbil, Hernani eta Urnieta arteko mugan zegoen, eta bigarrena Urnieta eta Hernani herriei zegokien. Bi guneak garapenez eta hazkundez ezberdinak izan ziren. XIX. eta XX. mendeetan jasan zuten garapena industriari lotuta egon da. Orian, Hilados eta Tejidos de Oria (1848) enpresak zeuden eta Lasarten Michelin (1934). Gaur egun, bi guneek hiri-eremu jarraitu bakarra osatzen dute.

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren arabera, bost auzo ditu Lasarte-Oriak:

Mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iparraldean Donostia, hegoaldean Andoain, ekialdean Hernani eta Urnieta eta mendebaldean Usurbil eta berriro Donostia mugakide ditu.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lasarte Erdi Aroan sortu zen Donejakue Bideen elkarguneko hirixka moduan. Hirixka hori gaur egungo hiriaren erdigunea lizateke. Batzen ziren bideak Irun, Astigarraga eta Hernanitik zetorren Frantziako bidea eta Urnietatik zetorren Nafarroako bidea ziren. Lasarten beste bide bat zegoen Andatza mendia igaro eta Azpeitira iristen zena. Hirixka hau San Pedro lehengo ermitaren inguruan biltzen zen, gaur egun, eliza dena. Hirixka honetan Lasarte familiaren (geroago, Okendo deituraz ezagunak) etxe-dorrea zegoen eta baita hainbat etxe ere. Etxe-dorreak eman zion izena hirixkari XIX. mende bitartean.

1180an, Antso Jakituna Nafarroako erregeak Donostia hiria fundatu zuen eta forua ere eman zion. Lasarte Donostiaren menpe gertau zen. Hurrengo mendeetan, eskualdeak herri berriak sortzen joan ziren eta Donostiatik bereizten. 1371n Usurbil sortu zen eta 1380an Hernani. Lasarten ez zen horrelakorik gertatu eta Hernaniren menpeko auzo, Usurbil eta Donostiatik gertu zegoena izaten jarraitu zuen. 1615an, Urnieta sortu zen Hernani, Donostia eta Aiztondoko Alkatetza Goreneko lurren baturatik. Urnietaren lurrak Lasarteraino iristen ziren.

Lasarte-Oria Hernani, Andoain, Donostia eta Usurbil artean geratu zen. Ondorioz, Lasarte-Oriak hazkunde handia izan zuen, batez ere, XX. mendean, Hernaniko lurretatik atera eta Usurbil eta Donostiako lurretan barneratu baitzen. Lasarte batez ere Urnietako lurretara ere zabaldu zen. Beraz, bost udalerrietan banatutako herri bat bihurtu zen.

1736an, Hernanik Lasarterik auzo-alkatea, kartzela eta eskola jarri zizkion. XIX. mendean, Espainiako Independentziaren Gerrako britainiar zalditeria bertan kokatu zen, eta Karlistaldian herrian lapurretak izan ziren. 1860an, Lasartek 583 biztanle zituen. Horietatik 450 Hernanikoak ziren eta gainerakoak Urnietakoak.

1916an, ibaiaren mendebalean, Lasarteren aurrean, Lasarteko Hipodromoa, Donostiari zegokiona, eraiki zen. Espainian dauden lau hipodromoetatik bat da eta udan zaldi-lasterketak ospatzen dira. Hipodromoa Donostiako turismori eta goi-mailako gizarteari lotuta egon da. Hala ere, denborarekin sozialki garrantzia galdu du. Hala ere, egun zaldi-lasterketek jarraitzen dute.

Hipodromoa Donostiako udalerriaren barnean dago. Hala ere, Lasarte-Oriatik gertu egoteagatik hipodromoa lasartearren historia, kultura eta ondasunaren zati da. Lasarteko Kross Internazionala ere bertan egiten da.

1930an, Lasarte inguruan (Hernani eta Usurbil bitartean) Michelin izeneko pneumatiko fabrika eraiki zuten. Enpresa hura eskualdeko industria garrantzitsuena bilakatu zen, eta lasartear askori eman zien lana. Espainiako Gerra Zibilaren ondoren, Lasarte-Oriak izan zuen hazkundearen erantzulea da.

Oria da udalerri honetako beste gune historikoa. Bere izena zuzenean ibaiaren izenetik dator. Oria Lasarteren hegoaldean zegoen, Oria ibaiko arroa bukatzen zen lekuan eta goitik zetozen errekak batzen ziren lekuan. Landa-auzo bat zen hasiera batean eta Aiztondoko Alkatetza Nagusiari zegokion. 1615an, Urnietakoa izatera igaro zen. Bere garrantzia 1848an handitu zen Brunet ehun-enpresa eraiki zenean. XIX. mende bukaeran, enpresak garrantzi handia hartu zuen eta 400 langile izatera iritsi zen. Oria gune industrial bilakatu zen eta langile-etxe ugari zeuden. Soziologikoki langile eta komunisten gune bilakatu zen, eta Errusia Txikia izena eman zitzaion. Langile-etxeak XIX. mendean suntsitu egin ziren, egoera okerrean zeudelako. Langile-etxeak zeuden tokian babes ofizialeko etxeak eraiki ziren, aurretik zeuden langile-etxeen estiloa mantenduz.

1950, 1960 eta 1970 hamarkadetan, Lasarte-Oriako biztanleria asko hasi zen, Euskal Autonomia Erkidegotik kanpo etorritako emigrazioaren ondorioz. Hainbat fabrika egoteak: Michelin, Hilaturis, Tejidos del Oria, ATC, Bianchi... eta Donostiatik hurbil egoteak lagundu zuten horretan. 1970 hamarkada erdialdetik aurrera, krisi ekonomikoaren ondorioz biztanleriak hazteari utzi zion. Testuinguru horretan sortu zen egungo egoera soziologikoa Lasarte-Orian.

Lasarte-Oriaren hazkundea oso handia izan zen. Hernanitik atera eta Urnietan zehar zabaldu zen, Lasarte eta Oria guneak batuz.

Udalerri bat ez izatea, arazo handi bat zen herritarrentzat; Hernanira edo Urnietara joan behar zutelako udalerriko tramiteak egitera.

Ondorioz, auzo mugimendu bat sortu zen eta Hernanik eta Urnietak lurrak uztea zuten helburu Lasarte-Oria sortzeko. Donostiak eta Usurbilek ez zuten lurrik utzi baina Andoainek Oria hegoaldeko mendi ingurua utzi zion modu sinbolikoan. Udalerriaren sorrera herritar askok babestu zuten, ez ordea, baserritarrek landa-gunean bizita harreman gehiago zutelako Hernani eta Urnietarekin udalerri berriarekin baino.

Nahiz eta egun, jende ugarik udalerriari Lasarte deitzen dion gogoan hartu behar da berezko izena Lasarte-Oria dela. Izen honek historiako egoerari egiten dio erreferentzia, non bi gune bereizi baitzeuden: Oria eta Lasarte. Bi guneek Lasarte-Oria eratu zuten, euren nahia hori zelarik.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lasarte-Oria, udalerri urbanoa da; zerbitzuek eta sektore industrialak pisu handia dute.

Herriko industria garrantzitsuena Michelin pneumatiko fabrika da, Lasarte-Oria eta Usurbil artean dagoena. Orian, industria poligono bat dago eta bertan tamaina erdiko enpresa batzuk daude.

Euskal Industria Katalogoaren arabera Lasarte-Orian honako enpresa hauek 50 langile baino gehiago dituzte:

  • Jesús María Aguirre (JEMA): potentziako ekipo elektronikoa. Irizar Taldearen menpekoa.[2]
  • Michelin España-Portugal: motozikleten pneumatikoak.[3]
  • Talleres Protegidos Gureak: paketatzea eta piezen muntaketa.[4]
  • Tudefrigo: hotzeko nazioarteko garraioa.[5]

Urbil merkataritza gunea ere garrantzitsua da. 2000. urtean inauguratu zuten, eta Usurbilgo lurretan dago. Hala ere, Lasarte-Oriatik hurbilago dago, eta herritar askok egiten dute lan han.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerri txikia da eta bere lur gehienak hiri-lurrak dira. Horrek Gipuzkoako biztanle dentsitate handienetakoa duen udalerri bat bihurtzen du.

Biztanleriaren bilakaera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lasarte-Oriako biztanleria
Datu-iturria: www.ine.es

Gaur egun, Lasarte-Oriako biztanleriaren %35 bakarrik bada ere Euskal Autonomia Erkidegotik kanpokoa, espainiar estatuko beste eskualdekoak bereziki (eta gutxi batzuk atzerritarrak), 50 urtetik gorakoen artean %50ra igotzen da. Gazteen artean oso kopurua txikia da estatuko beste eskualdeetatik etorri direnak, gehienak Lasarte-Orian edo eskualdean jaio baitira. Lasarte-Oriako gehienek euren arbasoak Euskal Autonomia Erkidegotik kanpo izateak, langile eta industria tradizioak eragin handia izan zuen Lasarte-Oriako alderdi sozialistaren sorkuntzan eta horregatik, Lasarte-Oria sozialisten feudoa da eta euskal nazionalismoak indar gutxiena duen udalerria Gipuzkoan.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Hauteskundeak Lasarte-Orian»

Jesús Zaballos (PSE-EE) hautatu zuten Lasarte-Oriako alkate 2015eko udal hauteskundeen ondoren.

2015eko udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lasarte-Oriako udalbatza

Alderdia

2015eko maiatzaren 24a

2011ko maiatzaren 22a

Zinegotziak Boto kopurua Zinegotziak Boto kopurua
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
7 / 17
3.540 (% 38,11)
7 / 17
3.147 (% 35,68)
Euskal Herria Bildu*
4 / 17
2.365 (% 25,46)
5 / 17
2.168 (% 24,58)
Ahal Du Lasarte-Oria Puede
3 / 17
1.480 (% 15,93)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
2 / 17
1.428 (% 15,37)
2 / 17
1.091 (% 12,37)
Alderdi Popularra (PP)
1 / 17
477 (% 5,13)
1 / 17
785 (% 8,90)
Plataforma Ciudadana Lasarte-Oria
2 / 17
980 (% 11,11)
*2011ko hauteskundeetan Bildu gisa aurkeztu zen koalizioa.
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lasarte-Oriako kulturunea Manuel Lekuona Kultur Etxea da eta udalerriaren jabetza da. 500 pertsona sar daitezkeen auditorio bat du, erakusketa-gela, liburutegi publikoa eta 150 pertsonentzat konferentzia-gela bat. Halaber, taberna bat, dantzarako gunea eta beste hainbat dependentzia ditu. 1993an inauguratu zen, lehen zinea zegoen tokian. Kultur Etxean urtean zehar: antzerkiak, dantzak, zineak, kontzertuak, erakusketak eta konferentzia kongresuak antolatzen dira, besteak beste.

Herriko jaiak San Petri egunez izaten dira, ekainaren 29an.

Kirola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lasarte-Oriak kirol probetan tradizio garrantzitsua du.

Herriko kirol disziplina zaharrena eta tradizio handiena duena zaldi-lasterketa da. 1916an, Donostiako Hipodromoa inauguratu zen, Lasarte-Oriako erdigunetik 100 metrotara dagoena, Oria ibaiaren beste ertzean eta Donostiako Zubieta auzoko lurretan. Hala ere, gertutasunagatik eta Lasarte-Oriakin izan duen harreman historiko eta sentimentuzkoagatik, Lasarteko Hipodromoa ere deitzen zaio. Eraiki eta 90 urte ondoren, zaldi-lasterketak egiten jarraotzen da udan zehar. Nahiz eta hipodromoak donostiarren bizitzan sozialean indarra galdu duen eta jada ez dagoen XX. mendeko lehen zatiko goi-gizartea, udako igande arratsetan hainbat pertsona biltzen dira zaldi-lasterketak ikusteko. Hipodromoa dagoenez, Lasarte-Oriako inguruetan hainbat ikuilu daude.

Tradizio handiko beste kirol bat atletismoa eta zehazkiago krossa da. Hipodromoan duela hamarkada batzuetatik Donostiako Kross Internazionala ospatzen da, nahiz eta Lasarteko Kross Internazionala izenez ezagunagoa den. Bertan irabazi dutenen artean Emil Zátopek eta Mariano Haro daude. Urriko azken igandean, beste kross bat dago udalerrian, Lasarte-Oria Bai Krossa eta izaera herrikoiagoa du.

1920 eta 1930 hamarkadetan, Lasarte-Orian automobilismo lasterketak egiten ziren. Lasarteko Zirkuitua Espainiako Sari Nagusiaren egoitza izan zen 10 aldiz. Gerra Zibila egon zen garaien lasterketak ez ziren egin. Lasarteko Zirkuituak errepidez hirigunea zeharkatzen zuen eta baita Andoain, Urnieta eta Hernani ere. Helmuga, tribuna nagusia eta boxak Lasarte eta Orian artean zeuden, garai horretan, bi guneak bereizita baitzeuden. Zirkuituko zati batek gaur egun Zirkuitu Ibilbidea izena darama.

Lasarte-Orian tradizioa duen beste kirol bat golfa da. Hasiera batean (1910-1969), Real Golf Club de San Sebastián Lasarten kokatu zen baina gero Hondarribiara eraman zuten. Lasarteko golf zelaia udalerriaren iparraldean zegoen, Usurbil eta Hernani (gaur egun Lasarte-Oria dena) artean, egun Atsobakar eta bere ondoko parkea dauden lekuan. Auzoko bi plazek (Golf Plaza eta Caddie Plaza) gertaera hau gogoratzen dute. Orduan oso kirol elitista zen arren, lasartear eta oriatar askok gazte garaian zelaiko caddie moduan ibili ziren. Horregatik, gaur egun herrian afizio asko dago golfaren inguruan. Gaur egun, udalerrian badago golf talde federatu bat, 'Caddies Club Lasarte-Oria. 100 bazkide ditu eta zelairik ez izan arren, Lasarte-Orian tradizioa mantentzen dute.

Kirol klubak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • A.D.Eguzki Areto Futbola:
  • A.D.Zubia Areto Futbola:
  • Club Deportivo Easo Bardokas: Arku-tiroaren kluba.
  • Club Deportivo Senshu: karate eta kemporen kluba.
  • Caddies Club Lasarte-Oria: golfaren kluba.
  • Club Deportivo Lasarte-Oria/ Lasarte-Oria Kirol Elkartea: 1987an sortu zen, udalerria sortu eta gutxira. Atletismoa, saskibaloia, txirrindularitza, futbola, gimnasia, judoa, tenisa eta mahaiko tenisa kiroletan dabil.
  • Ostadar K.F.:
  • Club de Fútbol Texas Lasartearra: futbol kluba.

Desagertutako klubak:

  • Batasuna Kultur Kirol Taldea: Mendira eta zikloturismora lotutako kluba. 1977an sortu zen eta 2008an desagertu. Mendia eta Zikloturismora lotutako jarduerak Ostadarrek hartu zituen. [6]

Jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Udalerriko festak San Petriren omenez egiten dira, ekainaren 29an. Udalerria danborrada batek zeharkatzen du.
  • Lasarte-Orian herrikoiak diren beste festa egun bat Santa Ana da, uztailaren 26an. "Santa Ana Parodia" egiten da, uztailaren 26ko arrats-gauean eta herri antzerki bat da. Bi "preso" epaitu egiten dituzte herrian gertatu diren gauza txar guztiengatik eta zigortu eta erre egiten dituzte.
  • Zabaleta auzoko festak maiatzaren azken asteburuan ospatzen dira.
  • Oria auzoko festak uztailaren 16an dira, Karmengo Amaren egunean.
  • Oriako inguruan, Basaundi Bailaran, lehen Esperanza Auzoa zena, Loiolako San Inazio eguna ospatu ohi izan da uztailaren 31an.

Aisia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lasarte-Oriaren ondoan baina toponimian, historian eta herrikoiki hipodromoa Lasarten dago, Donostiako udaletxearen jabetza dena. Inguruko mendietatik ibilbideak egin daitezke bai txirrindan bai zaldia (hipodromoan zaldi-gurdi bat aloka daiteke).

Gastronomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lasarte-Orian Martin Berasategiren jatetxe ospetsua dago, gaur egun, Espainian Michelin Gidan hiru izar dituzten zazpi jatetxeetako bat.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lasarte-Oriako San Pedro eliza
Brigiden plaza, Lasarten
  • Brigiden Komentua (1675): komentua, kapera eta ipar-ekialdetik hego-mendebaldera zuzen doazen bi gorputz ditu osagai.
  • San Pedro eliza.

Lasartear eta oriatar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b Euskaltzaindia: 140. araua: Gipuzkoako herri-izendegia
  2. [1]
  3. [2]
  4. [3]
  5. [4]
  6. Noticias de Gipuzkoa

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Gipuzkoa
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Lasarte-Oria Aldatu lotura Wikidatan