Edukira joan

Legorreta

Wikipedia, Entziklopedia askea
Legorreta
 Gipuzkoa, Euskal Herria
Legorretako ikuspegi orokorra.
Administrazioa
EstatuaEspainia
ErkidegoaEuskal Autonomia Erkidegoa
LurraldeaGipuzkoa
EskualdeaGoierri
Izen ofizialaLegorreta
AlkateaIñaki Agirre Jauregi
(Euskal Herria Bildu)
Posta kodea20250
INE kodea20052
Herritarralegorretar
Ezizenapikuk
Kokapena
Koordenatuak43°05′06″N 2°08′55″W / 43.0849°N 2.1486°W / 43.0849; -2.1486
Map
Azalera8,62 km²
Garaiera115 m
Distantzia37 km Donostiara
Demografia
Biztanleria1.457 (2025:  8)
alt_left 701 (%48,1) (%49,1) 716 alt_right
Dentsitatea1,69 bizt/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]		% 8,75
Zahartze tasa[1]% 19,43
Ugalkortasun tasa[1]‰ 49,84
Ekonomia
Jarduera tasa[1]% 77,54 (2011)
Genero desoreka[1]% 15,89 (2011)
Langabezia erregistratua[1]% 8,03 (2013)
Euskara
Euskaldunak[2]% 71.08 + % 9.5 hartzaile (2021)
Etxeko erabilera[3]% 56.09 (2021)
Datu gehigarriak
Sorrera1615
Webguneahttps://www.legorreta.eus/
Legorretako Udaletxea

Legorreta Gipuzkoa herrialdeko udalerri euskaldun bat da, Goierri eskualdekoa. 2021. urtean 1440 biztanle zituen.

Izena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Etimologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izenaren etimologia oso eztabaidatua da, argia ez delako. Badirudi, Legorretak <<leku lehorra>> esan nahi duela. Hasiera duen legor izenak, lehorra dena adierazten du, eta amaieran duen kasuak -eta tokia edo lekua esan nahi du.[4]

Herritarrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Legorretako herritarrak legorretarrak dira. Halere, Goierriko kultura herrikoian, pikuak edo herriko hizkeran pikuk deitzen zaie.

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mugakide ditu iparraldean Albiztur eta Tolosa, ekialdean Ikaztegieta, Orendain eta Baliarrain, hegoaldean Altzaga eta mendebaldean Itsasondo udalerriak.

Inguru naturala

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oria ibaiak udalerria zeharkatzen du, eta horrekin bat egiten dute Zubiña, Zazpiturrieta eta Aldabe ibaiadarrek.

Klima

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Legorretan, udak erosoak dira, neguak oso hotzak eta bustiak, eta urte osoan lainotuta egoten da. Urtean zehar, tenperatura normalean 3 ° C-tik 25 ° C-ra aldatzen da, eta oso gutxitan jaisten da -2 ° C-tik behera edo 31 ° C-tik gora igotzen da.[5]

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sorrera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1399an Ordiziarekin batu zen, eta bien arteko lotura 1615 arte luzatu zen.[6]Azkenean, 1615. urtean Legorretak Ordiziarekin zuen batasun hori hausten du. Eta hala bere historia berekaxa egiten hasten da. Legorretak "Herri Noble eta Leial" titulua jaso zuen 1615eko otsailaren 4ko Errege pribilegioaren indarrez. Horretarako, bertan bizi ziren 108 familien artean 25 dukat ordaindu behar izan zizkioten Erregeari eta beste 150 eskriturengatik (Serapio Mujika historialariak kalkulatu zuenez 7.425 pta, baina 1918ko pezeta).[7]

Aro Garaikidea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1845ean alkateak eta sei zinegotzik osatzen zuten udalbatza.

Politika XX. Mendean

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIX. Mendearen amaiera aldera Legorretako hauteskunde perfila, erdibana banaturik zegoen aukera monarkiko alfonsinoen (alderdi liberal konstituzionala eta alderdi liberal kontserbadorea) eta aukera tradizionalisten artean (aukera karlista eta integristak). Alderdi Liberala izango da Legorretan botoen gehiengoa lortuko duena.

1918. urteko hauteskundeetan, Eusko Alderdi Jeltzalea (Comunión Nacionalista Vasca izenpean) irtengo da indarrez Bizkaian eta Gipuzkoan. Legorretak 55 boto emango dizkio, Karlisten atzetik. Hurrengo urtean, Legorretan lehen indarra izatera helduko da.

II. Errepublika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Primo de Riveraren diktaduraren ondoren, Alfonso XIII.ak egoera baretzeko, 1931ko Apirilaren 12an, udal hauteskundeak ospatuko dira. Udal hauteskunde horietan, Errepublikarren gehiengoak hiri garrantzitsuenetan Alfonso XIII.a Espainiatik kanporatzea eragin zuen, honenbestez, 1931ko apirilaren 14an Espainiako II Errepublika aldarrikatu zen.

Legorretako emaitzek ez zuten Errepublikarren gehiengoa isladatu, izan ere, eskubi monarkikoek 6 zinegotzi lortu zituzten eta integristek bat.

Gerra Zibila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1936-1939ko Gerra Zibilak, bere eragina izan zuen Legorretan. Legorretako udal demokratikoaren azken bilera, Uztailaren 6an izan zen.

Hilaren 26an Berastegi hartu ondoren, tropa nazionalek bere erasoa Zaldibia, Abaltzisketa eta Gaintzara zuzendu zuten. Abuztuaren 5ean, Aldaba jada kontrolatua zuten, eta Abuztuaren 11rako eskualde osoa menpean hartu zuten. [8]

Azpiegiturak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hezkuntza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Ugaro ikastetxea[9]

Kultura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2020. urtean Legorretak 1.421 biztanle zituen. Horietatik %22,00k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak %12,06 ziren.[12]

Biztanleriaren tamainaUrtea60080010001200140016001800189019201950198020102040LegorretaBiztanleriaren estatistikaHonako hau Wikidata bidez sortutako biztanleria grafiko automatiko bat da. Aldaketa bat egin beharrez gero, bertan egin dezakezu.

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak herrian: Lehen sektorea BEGaren %1,5. Bigarren sektorea %63,3. Hirugarren sektorea %32,4. Zerbitzuak %2,8.[12]

Politika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Hauteskundeak Legorretan»

2023-2027 legegintzaldia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
2023ko hauteskundeen ondorengo Legorretako udalbatza
Alderdia 2023ko maiatzak 28
Zinegotziak Boto kopurua
Euskal Herria Bildu (EHB)
5 / 9
369 (% 52,94)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
4 / 9
315 (% 45,19)
Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra (PSE-EE)
0 / 9
13 (% 1,87)
Datuen iturria: Hauteskunde emaitzak. Eusko Jaurlaritza

Alkateak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek izan dira Legorretako azken alkateak:

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia[13]
Antonio Amondarain Esnaola[13][14] 1979 1983 Legorretako Herri Ekintza
Vicente Esnal Elicegui[13][14] 1983 1987 Euskadiko Ezkerra
Ceferino Zunzunegi Aranburu[13][15] 1987 1991 Euskadiko Ezkerra
Jose Inazio Iturrioz Urretabizkaia[13] 1991 1995 Euzko Alderdi Jeltzalea
Jose Inazio Iturrioz Urretabizkaia[13][16] 1995 1996 a Euzko Alderdi Jeltzalea
Jose Ramon Muguerza Arribas[13] 1996 1999 Euzko Alderdi Jeltzalea
Patxi Xabier Iraola Agirrezabala[13][17][18][19] 1999 2003 Euzko Alderdi Jeltzalea-Eusko Alkartasuna
Patxi Xabier Iraola Agirrezabala[13][20][21][22] 2003 2007 Euzko Alderdi Jeltzalea-Eusko Alkartasuna
Iñaki Oiarbide Munduate[13][23][24] 2007 2009 b Eusko Abertzale Ekintza
Iñaki Oiarbide Munduate[13][25][26] 2009 2011 Ez esleituak
Bakartxo Mendez Urdangarin[13][27][28][29] 2011 2015 Bildu
Zelai Amenabarro Goikoetxea[13][30][31][32] 2015 2019 Euskal Herria Bildu
Zelai Amenabarro Goikoetxea[13][32][33][34] 2019 2023 Euskal Herria Bildu
Iñaki Agirre Jauregi[35][36][37][38] 2023 Jardunean Euskal Herria Bildu

a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

b Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu, Eusko Abertzale Ekintzaren hautagai bezala.

Euskara

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Legorretako Santos Esnaolaren[39] testigantza, gaztelaniak izandako prestigioaren ingurukoa. Euskal Herriko Ahotsak[40][41] proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.

2016an herritarren %72,26 euskalduna zen.[12]

Legorretako euskara[42] gipuzkeraren[43] aldaera bat da. Zehatzago esanda, sartaldeko gipuzkeran[44] kokatzen den Goierriko euskara[45] da herrikoa. Urolaldeko hizkerarekin batera Sartaldeko azpieuskalkia osatzen du Goierrikoak, baina Urolaldekoan sakonagoa da mendebaleko euskararen eragina. Nortasun beteko hizkera da Goierrikoa, batasun handikoa, nahiz eta gorabeherak badiren mendebaletik ekialdera, hau da, Segura, Zegama eta Legazpitik Zaldibia edo Legorretara. Ataungoa ere berezia da, ziurrenik, bakarti samar eta Nafarroako mugan dagoelako. Abaltzisketak eta Ikaztegietak Tolosaldearekin lotura egiten dute, eta Urretxuk eta Zumarragak, berriz, Goierri eta Urolaldearen artekoa.

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Salbatore eliza.

Legorretar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Argazki galeria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. 1 2 3 4 5 6 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
  3. ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  4. ↑ «ACK STORM S.L.» dialnet.unirioja.es (kontsulta data: 2020-11-19).
  5. ↑ (Gaztelaniaz) «El tiempo en Legorreta en el otoño, temperatura promedio (España) - Weather Spark» es.weatherspark.com (kontsulta data: 2021-12-20).
  6. ↑ Udala, Legorretako. «Historia» Legorretako Udala (kontsulta data: 2020-05-16).
  7. ↑ Udala, Legorretako. «Historia» Legorretako Udala (kontsulta data: 2020-11-18).
  8. ↑ Aguirre Sorondo, Antxon. (2004). Legorreta, bizitza ibaiaren biragune batean. .
  9. ↑ «UGARO HERRI IKASTETXEA, LEGORRETA - ugaro» www.ugaro.hezkuntza.net (kontsulta data: 2020-05-16).
  10. ↑ Udala, Legorretako. «Udal zerbitzuak» Legorretako Udala (kontsulta data: 2020-05-16).
  11. ↑ «Legorreta - Udal Liburutegia» www.euskadi.eus 2017-11-30 (kontsulta data: 2020-05-16).
  12. 1 2 3 «Web Eustat. Legorretako datu estatistikoak» eu.eustat.eus (kontsulta data: 2020-05-16).
  13. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales: Ministerio de Política Territorial y Función Pública.» www.mptfp.gob.es (kontsulta data: 2021-01-16).
  14. 1 2 «Legorreta» Auñamendi Eusko Ikaskuntza (kontsulta data: 2021-01-16).
  15. ↑ «Zunzunegi Aranburu, Ceferino» Auñamendi Eusko Ikaskuntza (kontsulta data: 2021-01-16).
  16. ↑ «Goierriko Udal berriak» Goierritarra 1995-06-09 (kontsulta data: 2024-11-30).
  17. ↑ (Gaztelaniaz) «Un emocionante acto civil despidió a Jáuregui en su pueblo natal» El País 2000-07-31 ISSN 1134-6582. (kontsulta data: 2024-11-30).
  18. ↑ (Gaztelaniaz) «Xabier Iraola recordó a su vecino Jáuregui entre lágrimas» Ultima Hora 2000-07-31 (kontsulta data: 2024-11-30).
  19. ↑ (Gaztelaniaz) «Legorreta llora la muerte de Mikel Uribe y, según su alcalde, ha sido un 'mazazo'» Ultima Hora 2001-07-16 (kontsulta data: 2024-11-30).
  20. ↑ (Gaztelaniaz) «La corrupción, un arma arrojadiza que llevará al pnv de legorreta a los tribunales» Gara 2009-11-21 (kontsulta data: 2024-11-30).
  21. ↑ «Legorretako alkate ohiak dimititzeko eskatu dute» Berria 2011-02-24 (kontsulta data: 2024-11-30).
  22. ↑ (Gaztelaniaz) «El PNV de Legorreta muestra su "alegría" ante los autos que rechazan las acusaciones al exalcalde» Noticias de Gipuzkoa 2012-03-30 (kontsulta data: 2024-11-30).
  23. ↑ (Gaztelaniaz) «Un alcalde guipuzcoano de ANV multiplica por siete su sueldo y se pone un asesor» El País 2007-09-19 ISSN 1134-6582. (kontsulta data: 2024-11-30).
  24. ↑ (Gaztelaniaz) «El alcalde reitera su oposición al TAV» El Diario Vasco 2007-11-02 (kontsulta data: 2024-11-30).
  25. ↑ (Gaztelaniaz) «Identificado el alcalde de Legorreta en la concentración de apoyo a los detenidos» La Razón 2011-04-12 (kontsulta data: 2024-11-30).
  26. ↑ (Gaztelaniaz) «Brilante colofón a las fiestas de Legorreta» El Diario Vasco 2011-06-07 (kontsulta data: 2024-11-30).
  27. ↑ ««Gipuzkoa 'zero zabor lurraldea' izateko bidean jarriko dugu»» Berria 2012-02-24 (kontsulta data: 2024-11-30).
  28. ↑ «Atez ateko zabor bilketa sistema jarriko dute Goierriko hiru herritan hiru hilabeteren buruan» Naiz 2012-11-08 (kontsulta data: 2024-11-30).
  29. ↑ (Gaztelaniaz) «La dimisión de dos concejales deja a Bildu en minoría en Legorreta» Noticias de Gipuzkoa 2014-01-03 (kontsulta data: 2021-01-16).
  30. ↑ Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman :2 izeneko erreferentziarako
  31. ↑ (Gaztelaniaz) «Zelai Amenabarro nueva alcaldesa, con los cinco votos de EH Bildu» El Diario Vasco 2015-06-13 (kontsulta data: 2021-01-16).
  32. 1 2 Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman :7 izeneko erreferentziarako
  33. ↑ Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman :6 izeneko erreferentziarako
  34. ↑ Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman :4 izeneko erreferentziarako
  35. ↑ «Hego Euskal Herriko alkateak 2023ko ekainak 17» Orain 2023-06-17 (kontsulta data: 2025-12-06).
  36. ↑ «Goierriko 22 udaletako udalbatzak osatu eta alkateak izendatu dituzte» Goierriko Hitza 2023-06-17 (kontsulta data: 2024-11-29).
  37. ↑ «Legorretako korporazio berria osatuta geratu da» El Diario Vasco 2023-06-20 (kontsulta data: 2024-11-30).
  38. ↑ «Iñaki Agirre Jauregi da Legorretako alkate berria» Goierri Irrati Telebista 2023-06-21 (kontsulta data: 2024-11-29).
  39. ↑ «Esnaola Esnaola, Santos - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-09-27).
  40. ↑ «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» www.ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-09-27).
  41. ↑ «Gaztelaniaz egiteak prestigioa ematen zuen - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-09-27).
  42. ↑ «Legorreta - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-09-10).
  43. ↑ «Erdialdekoa - Gipuzkera - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-09-10).
  44. ↑ «Sartaldekoa (G) - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-09-10).
  45. ↑ «Goierrikoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-09-10).
  46. ↑ «Legorreta» turismoa.euskadi.eus 2006-10-17 (kontsulta data: 2020-05-16).
  47. ↑ «San Salbador eliza. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (kontsulta data: 2020-05-16).
  48. ↑ «Santikurutze Kalbarioa. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (kontsulta data: 2020-05-16).
  49. ↑ «Berostegiko Santa Marina baseliza. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (kontsulta data: 2020-05-16).
  50. ↑ «Santa Ana baseliza. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (kontsulta data: 2020-05-16).
  51. ↑ «Guadalupeko Ama Birjinaren Ermita. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (kontsulta data: 2020-05-16).
  52. ↑ «Zubizaharra zubia. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (kontsulta data: 2020-05-16).
  53. ↑ «Oriar etxea. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (kontsulta data: 2020-05-16).
  54. ↑ «Etxeaundi baserria. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (kontsulta data: 2020-05-16).
  55. ↑ «Ola errota. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (kontsulta data: 2020-05-16).
  56. ↑ «Torreko Zubia / Torre Auzo / Guadalupe zubia. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (kontsulta data: 2020-05-16).

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Legorreta&oldid=10494554"(e)tik eskuratuta