Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Lehen Mundu Gerra Euskal Herrian

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Euskal Herriko historia
Lauburu harria.jpg
Historiaurrea eta Antzinaroa
Erdi Aroa
Aro Modernoa
Aro Garaikidea
Kronologiak

Lehen Mundu Gerra Euskal Herrian izandako eragina maila ezberdin eta anitzetan aztertu behar da. Alde batetik, Ipar Euskal Herriak gerran parte hartu zuen, Hego Euskal Herriak ez bezala.

Ipar Euskal Herria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1914-1918. urteen bitarteko gerra hartan Frantziako gudarostean borrokatzera joan behar izan zuten euskal herritar gizonezkoengatik nabaritu zen, bereziki. Alde batetik, Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan «belaunaldi oso bat desagertu zen», soldadu joan behar izan zuten 6.000 euskal herritar hil baitziren. Behe Pirineotako departamentutik 45.000 soldadu nmobilizatu ziren, horietatik 25.000 Baionatik partitu ziren, zaila zaigu beraz, lehen mundu gerran mobilizatu ziren euskal herritarren kopurua zehaztea.

Iñaki Egaña historialariak dioenez;[1] bestetik, ipar euskal herritarrak frantsestu zituen: Frantziaren propaganda mezuak barreneraino sartu ziren Ipar Euskal Herrian.[2]

Hasieran, frantses sentimendua ez zen sarturik euskaldunen baitan XX. mende hasieran. Oro har, Europan, intsumituen kopurua % 1,5ekoa zen; Ipar Euskal Herrian, haatik, % 20koa zen. Behe Pirinioetako prefetak Barne ministroari gutun bidez esan zionez, “euskaldunek duten jarrera higuina, soilik esplikatu daiteke duten mentalitate berezi horretan, askok, sortu eta ikusi duten lur puska hori kontsideratzen dute beraien aberri bakarra”.[3]

1918ko azaroaren 30ean Behe Pirinioetako departamentuaren prefetak 812 desertore eta 6444 intsumitu zenbatu zituen[4], departamentuan mobilizatutako soldaduen %17a[5]. Desertzioaz akusatuta bi euskal herritar fusilatu zituzten gainera, 1914ko urrian Izpurako (Baxe Nafarroa) Pierre Etxeberri gaztea eta 1915ko urtarrilean Louis Lévy, Saint Esprit auzoko Baionarra.

« Mila bederatziehun eta hamalaua! Euskal etxeetan hamaika negar eginarazi duen urtea! Gerla hasteko urtea! »
Jean Elizalde: LVII.a gerlan[6]


Gerra hastearen albistea, Eskualduna astekariaren 1914ko abuztuaren 7ko zenbakian.

Frantzia osoan bezala, gerra hartan hildakoak ohoratzen zituzten Ipar Euskal Herrian ere, «aberriaren alde» hil zirelakoan. Frantziako herri gehienetan —eta Ipar Euskal Herriko gehienetan ere— jarri zituzten «combattants morts pour la patrie» (aberriaren alde hildako gudariak) zioten plakak, gerran hil ziren herritarren zerrendarekin. Eta, 1918an gerra hura bukatu zenez geroztik, urtero-urtero ekitaldia egiten da hildakoen monumentuen aurrean, Frantziako bandera, himno, armadaren desfile eta guzti.[2]

Hubert Peres historialariak hildakoen monumentuak eta ospakizunak aztertu ditu, hainbat ikerlan, liburu eta artikulutan. Haren ustez, gerran hildakoak omentzeaz harago, hildako horien izenak harri berean eta herriz herri jartzeak kolektibotasun bat ematen die hil horiei. Helburu komun baten alde hil zirela nabarmentzen dute, hots, Frantziaren alde hil zirela. Urrats kualitatiboa izan zen hori, Frantzia «batzeko». Lehen Mundu Gerrak bihurgune handia markatu zuen Frantziaren historian, «frantses nazioa eraikitzeko» bidean, Peio Etxeberri-Aintxart historialariaren arabera. 18 eta 45 urte arteko gizon guztiak gerrara deituak izan ziren, eta Ipar Euskal Herriko herriak eta baserriak laneko on ziren gizonez hustu ziren. Armak hartu zituzten, eta Frantziaren eta Alemaniaren arteko mugara igorri zituzten, lubakietan borrokatzera.[2]

Baina ez zen frantses armada edo Frantziako Gobernuaren ordezkaritza mezu hori zabaltzen zuen bakarra. Ipar Euskal Herriko euskaldunak, apaizak eta apaizen ingurukoak, etengabe ari ziren, euskara hutsez, Frantzia goraipatzen, eta «herriaren alde» hil zirenak omentzen. Eskualduna astekariak modu horretan idazten zituen gerran hildakoen berriak. Lubakietatik berriak igortzen zituzten euskaldunen artikuluak ere argitaratzen zituen Eskualdunak. Gerraren gogortasuna ez zuten aise erakusten, zentsura zela bitarteko. Aldiz, gerrarako motibazioa, alemanak hiltzeko gogoa eta Frantziaren goraipatzea nabari gelditzen ziren. Ipar Euskal Herriko baserrietan bakarrik gelditu ziren emazteen lekukotasunak ere agertzen ziren batzuetan. Laborantza gizonen laguntzarik gabe sufritzen zutenen sakrifizioa ere goraipatzen zuen, eta «Frantziaren alde alargun izateko prest» ziren emazteak txalotzen.[2]

Gerra hark frantses sentiarazi zituen Ipar Euskal Herriko euskaldun gehienak. Anitzek desertore izateko bidea hautatu zuten; Nafarroako mugatik hurbil zirenek, bereziki. Baina gehienek gerra egin zuten, eta haiek biziki frantses itzuli ziren lubakietatik. Gainera, euskaldun anitz frantsesa ez jakiteagatik hil ziren, aginduak ez zituztelako ulertzen. Ondorioz, euskara jakitea «kaltegarria» zela pentsatu zuten. Horrek ere euskaldunen frantsestea erraztu zuen. Gauza bera jasan zuten bretainiarrek eta korsikarrek ere.[2]

Geroztik, euskararen transmisioan etenaldi luze bat izan zen Ipar Euskal Herrian. Ez bakarrik gerraren ondorioz, baina euskaldun izatea zama gisa bizi izan zuten anitzek.[2] Lehen Mundu Gerrak Frantziako Iraultzak baino eragin handiagoa izan zuen euskal nortasunaren zutabeetan.[1] Frantziaren batasun sakratua sortuko da Lehen Mundu Gerrarekin; frantses nazionalismoaren faboretan mugimendu indartsu batek eramanen ditu gerra hartako gudari ohiak eskuin ideologiara, bereziki Ipar Euskal Herriko barnealdean, buru gisa agertzen dela Jean Ibarnegarai diputatua, Nafarroa Beherean eta Zuberoan hautetsia, eskuin muturreko gizona,[7] Lehen Mundu Gerran zauritu zutelako Ohorezko Legioko dominarekin saritua.

1918an erasoak eten eta handik zortzi hilabetera, Baionan sartu zen 49. erregimentua, eta, Courrier de Bayonne aldizkariaren esanetan, omenaldiz betetako eguna prestatu zuten gerran aritutakoei harrera egiteko. Guy Cazenave tenoreak eman zion amaiera omenaldiari. Marseillaise kantatu zuen, eta gero, norbaitek hala eskatuta, Gernikako Arbola. "Halaxe amaitu zen zeremonia, guztia bikain laburtzen duten hitz batzuekin: Viva Eskual-Herria eta Eskualduna!", argitaratu zuen Courrier de Bayonnek.[8]

Hego Euskal Herria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1914ko uztailaren 28an gerra hasi zenean, Espainia ekonomikoki garatu gabeko estatua zen, iparraldeko eskualdeetan industria xumea zuena[9]. Politikoki ere koloniak galdu zituen herrialde etsia zen, monarkia kontserbadore batek zuzenduta. Gauzak horrela, abuztuaren 7an Alfontso XII.a Espainiakoaren Dekretu Lege batek herrialdearen neutraltasuna ezarri zuen, jadanik Eduardo Datoren gobernuak hartutako erabakia berretsiz. Dena den, politikariek eta hiritarrek gerrako alderen baten kontra edo aldeko iritziak agertu zituzten: Dato neutrala izan zen; erregea bera, Álvaro de Figueroa Romanonesko kondea, Maura eta Lerroux aliatuen zaleak ziren; Juan Vázquez de Mella karlista, berriz, germanofiloa[10]. Armada ere bi zatitan banatu zen.

Hasierako eragin negatiboa pasa ondoren, ekonomia azkar hazi zen. Gerra-egileek elikagaiak, armak, metalak eta ikatza behar zituzten eta Bizkaiko siderurgiak ondo aprobetxatu zuen egoera hori. Ontzigintza ere izugarrizko gorakada izan zuen eta, istripuak eta hondoratzeak alde batera utzita, Bilboko itsasontziak Europako zama-itsasontzi bilakatu ziren[11]. Armagintzan, Astra, Unceta y Cia S.A. gernikarrak egiten zuen 9 mm-ko Campo-Giro modeloa arauzko bilakatu zen Frantziako armadan, eta 100.000 unitate baino gehiago saldu zituen[12]. Oparoaldia aprobetxatuz, negozio berriak ere ezarri zituen: Banco Urquijo Bilbon, Babcock Wilcox Trapagaranen, eta abar[11].

Baina dena ez zen ederra, gerrak ekoizpenaren eta esportatzearen gorakada ekarri zuen, baina ez barne-eskaintzarena edota soldatena, eta inflazioa eta merkataritza zein industria espekulazioa areagotuz joan ziren, baita 1917ko krisia eregin ere[13].

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b   Egaña, Iñaki (2011-11-06) «Mort pour la patrie» Berria .
  2. a b c d e f   Bidegain, Eneko (2008-11-11) «Euskaldunak frantsestu zituen gerla» Berria http://paperekoa.berria.info/plaza/2008-11-11/046/006/lege_info.htm .
  3.   «Menderatuak bai, asimilatuak ez» Argia https://www.argia.eus/argia-astekaria/2618/lehen-mundu-gerraren-amaiera. Noiz kontsultatua: 2018-10-27 .
  4. Joël Rocafort, Avant oubli : soldats et civils de la Côte basque durant la Grande Guerre, Editions Atlantica, Biarritz, 1997, 495.orr.
  5. Miquèl Ruquet, “Désertions et insoumissions sur la frontière des Pyrénées pendant la guerre de 14-18”, in Mémoire et trauma de la Grande Guerre, CRBC Rennes 2, 2010, 69.orr.
  6. Jean Elizalde: «Lehen egunak, lehen guduak». LVII.a gerlan liburuko lehen atala.
  7.   Haritxelhar, Jean «Gerla Zibila: Iparraldeko ikuspegia» Euskera: 54 http://www.euskaltzaindia.net/dok/euskera/74650.pdf .
  8.   «Mende bat Gerla Handia amaitu zela» Berria 2018-11-11 https://www.berria.eus/albisteak/159107/mende_bat_gerla_handia_amaitu_zela.htmCC BY-SA 4.0 lizentziapean .
  9.   Tirado, Daniel A. Economic Integration and Industrial Location: The Case of Spain Before WWI European University Institute .
  10.   Espadas Burgos, Manuel «España y la guerra» Historia 16 V: La Gran Guerra, años de sangre, ruinas y miseria .
  11. a b   Villa, Imanol (2006-10-15) «El país de Jauja» El Correo http://www.elcorreo.com/vizcaya/prensa/20061015/vizcaya/pais-jauja_20061015.html .
  12.   Auñamendi Eusko Entziklopedia Astra-Unceta y Compañía http://www.euskomedia.org/aunamendi/15960 .
  13.   García Queipo de Llano, Genoveva El reinado de Alfonso XIII. La modernización fallida Madril: Temas de Hoy ISBN 84-7679-318-9 .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]