Leioako hizkera

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Leioako Sarriena auzoa
Zuatzu edo Sutxus auzoko baserriak

Leioako hizkera (Leyoáko berbeté) Leioan hitz egiten den bizkaieraren ipar-sartaldeko (Uribe Kosta, Txorierri eta Mungialdea) azpieuskalkiaren aldaera da. Leioako hizkera Uribe Kostako eta Txorierri sartaldeko aldaeren tarteko berbeta da, Getxo eta Berangokoenen antzekoa.

Hizkeraren erabilera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Leioa»
Santsoena auzoa

Leioa Bizkaiko udalerri bat da, Bilboko itsasadarraren eskuinaldean kokatua. 2016. urtean 30.793 biztanle zituen, % 21,8 euskaldunak, baina bertako jatorrizko hizkera erabiltzen dutenak askoz gutxiago dira, belaunaldi arteko hizkuntzaren transmisioak etendura handia izan baitu. Izan ere, XX. gizaldian zehar emandako kultur aldaketek eta Espainiako erdaldunen etorrera gehiegizkoak Leioako hizkera agoniara eroan dute. Edozelan ere, hizkerari baserri giroan bizirik eutsi zaio, baina, XX. gizaldian emandako ekonomi aldaketen eraginez baserriko jarduerak baztertuta geratu dira. Horrez gain, Leioako jatorrizko biztanleen ondorengo batzuk ere jakin dakite herriko berbeta. Bestalde, Leioako udalak zenbait neurri hartu izan ditu hizkera biltzeko eta zabaltzeko, hari buruzko idaztiak argitaratzen lagunduz.

Fonologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bokalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

-a bokalean amaitzen diren berbak artikuluarekin batzen direnean -a + a > -é egiten da (adib. neska > neské; alaba > alabé). Osterantzean, artikulua guztiz asimilatzen da, esate baterako etze 'etxe' horrela jokatzen da: absolutiboan etze 'etxea'; ergatiboan etzek 'etxeak'; datiboan etzeri 'etxeari'; genitiboan etzen 'etxearen'; destinatiboan etzéntzako 'etxearentzako'; soziatiboan etzéas 'etxeagaz' etab. Berebat, iturri 'iturria'; baso 'basoa' eta buru 'burua' absolutibo singularreko moldeak dira -i, -o eta -u amaieradun berbetan. Arau horrek, edozelan ere, salbuespen bi dauzka. Alde batetik, artikuluaren asimiliazioa ez da silaba bakarreko berbetan ematez: bea 'behea'; kea 'kea'; loa 'loa'; edo mea 'mehea' esaten da (sube 'sua' [halandaze, subete 'suete']; txube 'txua' silaba bakarreko berbetan -b- sartzen zaie artikuluaren aurretik). Beste aldetik, -ai, -ei eta -oi diptongoetan amaitutako berbetan ere ez da asimilaziorik ematen (adib. gaztaie 'gaztaia'; burneie 'burnia'; sasoia 'sasoia').

-oa > -o egiten da jon 'joan' (adib. no 'noa'; o 'hoa'; do 'doa'; gos 'goaz') eta eron 'eroan' (adib. dárot 'daroat'; dárosu 'daroazu'; dáres 'daroatzate') aditzen orainaldiko adizkietan.

-i galtzeko joera dago partizipioetan, gehienbat silaba bitik gorakoak direnean eta i bokalaren aurrean l, n, r eta s kontsonanteak daudenean ibil san 'ibili zen'; ímingo 'ipiniko'; iger dosu 'igartzen duzu' eta ukus dona 'ikusi dun'.

i eta u bokalen ostean a > e bihurtzea orokortua dago (adib. bátzuten 'batzuetan'; níes 'nigaz'; nórtzuntzeko 'nortzuentzako'; karidede 'karitate'; ostikeda 'ostikada'; apur bet 'apur bat'; kendúte 'kenduta'). i - a/e > i - i egiteko joerak indar handirik eduki ez arrik, ikisi 'ikasi'; iribitu 'irabiatu'; irikin 'irakin' eta irigi 'ireki' moldeak agertzen dira.

u- dago ondorengo hamaika berbon hasieran: uger 'igeri'; ukutu 'ikutu'; ukusi 'ikusi'; ulle 'ile'; untze 'iltze'; uri 'hiri'; urten 'irten'; urun 'irin'; usen 'izen'; úsen 'izain' eta ugelario 'igel' berbaren aldaera. r dardarkari azkarraren aurrean e > a ematen da honako berbotan: bardin 'berdin'; barri 'berri'; txarri 'txerri'; akar 'aker'; garri 'gerri'; garnu 'gernu'; asarre 'haserre' eta bastar 'bazter'. Berba amaieran -ain diptongoa -an egiten da (adib. erran 'errain'; espan 'ezpain'; gan 'gain'; laban 'labain'; san 'zain'). Berba amaieran -un -uin eta -in amaikiei nagusitzen zaie (mun 'muin'; lurrun 'lurrin').

Leioan ez daukate ia indarrik -eu- > -au- (adib. auli 'euli'; áuskera 'euskera'; sauk 'zeuk'; daust (< deust) 'dit') eta -ei- > -ai- (adib. baye 'behia'; gáyena 'gehiena'; ogai 'hogei'; Layoá 'Leioa') egiteko joerek, baina, Getxon eta Berangon orokorrak dira.

Kontsonanteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

[j] ahoskera dago berba euskaldunen hasieran (adib. yai 'jai'; yainko 'jainko'; yakin 'jakin'; yarámon 'jaramon'; yaube 'jabe'; yáyo 'jaio'; yosi 'josi'), bai eta erdal jatorriko berba batzuetan ere (adib. yaboi 'xaboi'; yántza 'dantza'; yárre 'pitxer'; yoko 'joko'). Erdaratik hartutako maileguetan [x] ahoskatzen da gehienetan: jénero, jénte, jubilasino. NOR-NORI saileko iraganaldiko eta hitanoko adizkietan ere y- esaten da: yákiten 'zitzaidan'; yákion 'zitzaion'; yákiun 'zitzaigun'; yok 'dik'; yotena 'dinat'.

Lau txistukariak bitara ekarriak daude: s eta z > s (adib. gaste 'gazte'; asa 'aza') eta ts eta tz > tz (adib. utz 'huts') egiten dira. Halandaze, asi 'hasi/hazi' eta atzo 'atzo/atso' esaten dira.

Leioan t ez da bustitzen; l eta n bustitzea ez dago orokortua, baina adibide franko topa litezke: bagílle 'bagila'; eskilléra 'eskailera'; ollo 'oilo'; salle 'saila'; arrañe 'arraina'; giñar 'txilar'; giñárrabe 'aitaginarreba'; iños 'inoiz'; iñurri 'inurri'; señe 'seina'; uñe 'oina'.

i + z > x eta i + tz > tx egiten da, esaterako, axe 'haize'; bixer 'bizar'; bixi 'bizi'; dakixu 'dakizu'; elexe (< eleiza) 'eliza'; gixon 'gizon'; gox 'goiz'; ixen 'izan'; ixeko 'izeko'; keríxa (< kereiza) 'gerezi'; aretx (< hareitz) 'haritz'; atx 'haitz'; atxine 'antzina'; eretxi (< ereitzi) 'iritzi'; gatx 'gaitz'; urretx (< urreitz) 'hurritz'. Berba hasierako tx- agertzen den bustidura adierazkorra bakarra izan da (adib. txérpa 'erpe'; tximeldu 'zimeldu'; tximur 'zimur'; txipristin 'zipristin').

Antzina sudurkaria zen i bokalaren ostean n/ñ kontsonantea garatu da: erdal «-(c)ión» > -zino (adib. aksino 'akzio'; ilusino 'ilusio'; osesino 'obsesio'; pensino 'pentsio'); *io-ren adizkietan (adib. dinot 'diot'; dinok 'diok'; dinu 'diogu'; dinosue 'diozue'; dineude 'diote'; dinostesu 'diostazu').

Bere 'ere'; busterri 'uztarri' eta girrintzi 'irrintzi' berbei hasieran herskaria erantsita daukate. Abasuse 'babazuza'; amotz 'kamuts'; odolgi 'goroldio'; okotz 'kokots' eta iko 'piku' berbek ez daroate herskaririk hasieran. Hasieran herskari ahoskabea daukate ondorengo berbok: keríxe 'gerezi'; korotz 'gorotz'; kurtze 'gurutze'; parkatu 'barkatu'; pekatu 'bekatu' eta tórre 'dorre'; hasieran, ostera, herkari ahostuna dago bitz 'bits'; górta 'korta' eta girten 'kirten' berbetan. l eta n ostean t eta p gorde dira erdaratik hartutako hiru mailegu hauetan: altara 'aldare'; dénpora 'denbora' eta jénte 'jende'. Herskarien arteko txandakatzeak ematen dira berba batzuetan (adib. aista 'ahizpa'; kunpúlle 'tipula'; lebatz 'legatz'; gei 'dei'; dusti 'guzti'). Berebat, berba batzuen hasieran b- eta m- txandakatzen dira, esaterako, makállo 'bakailao' eta berinde 'askari'. -k- ondorengo berbetan galtzen da: sélau 'zelako'; edosélau 'edozelako'; esélau 'ezelako'; ólau 'holako'; álau 'halako'; lau 'lako' (honakoak dira neurria adierazteko berbon kideak: sélaseko 'zelaseko'; edosélaseko 'edozelaseko'; esélaseko 'ezelaseko'; ólaseko 'holaseko'; álaseko 'halaseko'; laseko).

l, n eta r kontsonanteetan amaitzen diren berben ostean z- daukaten adizkiak agertzen direnean, txistukari frikaria (s) ahoskatzen da, ez afrikatua (tz) il siren 'hil ziren' (ez il tziren). Ez partikula hasieran z- daukan adizki batekin elkartzen denean ere frikaria (s) ahoskatzeko joera dago esan 'ez zen' (ez etzan).

l > r egiteko joera dago kontsonante baten aurrean (adib. aurki 'aulki'; orío 'olio'). -r- -d- eginda agertzen da bedar 'belar'; edur 'elur'; ider 'ilar' eta sider 'zilar' berbetan. n- > l- bihurtzea ematen da narru 'larru' berban.

Azentua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Leioan azentua talde fonologikoaren azken silaban egon ohi da (adib. laguné 'laguna'; lagunerí 'lagunari'; lagun ederrá; gure lagun ederrarí). Ipar Uribeko herrien izenetan azken silaban azentua agertzen da: Barriké 'Barrika'; Berangó; Fiké 'Fika'; Getxó; Larrabetzú; Leioá; Lesamá 'Lezama'; Plentzí 'Plentzia'. Edozelan ere, azentu berezia daukaten berba nahia dago, hiru multzotan bereiz litezkeenak. Lehenik, erdaratik hartutako maileguak: ábi 'habia'; ántzar; dénpora; íngiru 'inguru'; kánpo; kollára 'koilara'; lándare; léku; sékule 'sekula'; sapátu; doméka... Bigarrenik, berba elkartu eta eratorriak: áitite/ámoma 'aitite/amama'; árenegun 'herenegun'; éuskera/érdera 'euskara/erdara'; egústen/éguen 'asteazken/ostegun'; bákarrik; báserri; bátzuk; bérbeta/ólgeta 'hizkuntza/jolas'; béskari; édari/yánari 'edari/janari'; bíllusik/óñutzik 'biluzik/oinutsik'; étzondo/étzalde/étzoste 'etxondo/etxalde/etxoste'; gíau/lélau 'gehiago/lehenago'; índaba 'indaba'; lárregi 'gehiegi'; nónor/nónok/nónon/nónora/nónos 'nor edo nor/nork edo nork/ non edo non/nora edo nora/noiz edo noiz'; okéran 'okaran'; óllar 'oilar'; úñetako 'oinetako'; sálgai; sábalik; sútunik; sélau 'zelako'... Azkenik, azalpen garbirik bako eredu batzuk ere badaude: árruntze 'arrautza'; árte/árteko/ártera/ártetik; ásau 'asago'; átze/áurre; béste; Bílbo; Bískaya 'Bizkaia'; égi 'egia'; egúski 'eguzki'; ínglaterra 'Ingalaterra'; iñúrri 'inurri'; múskerra; órrotz 'orratz'; kókolo; papau 'mozolo'; txístu...

Azentu bereizgarria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azentua singularra eta plurala bereizteko balio du:

etze 'etxe' berbaren jokabidea
Singularra Plurala
Absolutiboa (NOR)

Ergatiboa (NORK)

Datiboa (NORI)

Genitiboa (NOREN)

Destinatiboa (NORENTZAKO)

Soziatiboa (NOREGAZ)

etze

etzek

etzeri

etzen

etzéntzako

etzéas

étzek

étzek

étzeri

étzen

étzentzako

étzekaz

Erakusleetan ere azentua da bereizgarri (adib. onek 'honek'; orrek 'horrek'; arek 'hark' ergatibo singularrean; eta ónek 'hauek'; órrek 'horiek'; áik 'haiek' pluralean).

Azentuak esangura banako berbak ere bereizten ditu:

arra 'emea ez dena'

aste 'zapi egun'

onena 'honena'

usena 'izena'

vs

vs

vs

vs

árra 'neurri unitatea'

áste 'hastea'

ónena 'onena / hauena'

úsena 'izain'

Era berean, azentuak bereizten du ba- baiezkoa eta baldintzazkoa: badatór esnedune (baiezkoa) eta esnedune bádator (baldintzazkoa); eadabíl menditi (baiezkoa) eta menditi bádabil (baldintzazkoa); badao/bádao 'badago'; badaki/bádaki 'badaki'; badeko/bádeko 'badauka'... Salbuespen bakarra jon 'joan'-en adizkiak dira: bádo/bádo 'badoa'; básos/básos 'bazoaz'... Aginterako adizkiek ere azentua daukate: elexéti datórrela ukus dot 'elizatik datorrela ikusi dut' (denborazkoa) eta dátorrela bier goxen! 'datorrela bihar goizean!' (aginterakoa). Iraganaldiko eta erlatiboko adizkien artean aurkakotasun bat ere gertatzen da: atzo ukus gendun geure lagune 'atzo ikusi genuen geure laguna' (iraganaldikoa) eta ukus géndun lagune etzera ekar du 'ikusi genuen laguna etxera ekarri dugu' (erlatibokoa).

Morfologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izenaren morfologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

-gaz (> -az) da soziatiboko morfema da singularrean (adib. gixonáas 'gizonarekin'; lagunéas 'lagunarekin') eta pluraleaz -kaz (adib. gixónakas 'gizonekin'; lagúnekas 'lagunekin'). Hurbiltze adlatiboan -rantza morfema erabiltzen da: Galearántza 'Galearantz'; itxosorántza 'itsasorantz'; basorántza 'basorantz'.

Ablatiboan bost gertakari aita litezke: lehenik, Leioako aldaera -ti da (adib. etzéti 'etxetik'; étzetati 'etxeetatik'); bigarrenik, -rik morfema denbora balioa edukitzen du (adib. atzórik dao euri bóta ta bóta 'atzorik dago euria bota eta bota'; goxérik dabil bearren 'goizerik dabil beharrean'; nósik ona sabiltzes ólan? 'noizik hona zabiltza horrela?'), denbora baliorik bakoak ez dira horren ohikoak (adib. etzérik urten barik daos 'etxerik irten barik daude'); hirugarrenik, -rik hara esapidean ('eta segituan, berehala') ere morfema horixe dago (adib. básu bete ur edaten deu oirik ara 'baso bete ur edaten du oherik hara'; béste itxure bat yekok orrek garbirik ara 'beste itxura bat zaukak horrek garbirik hara'); laugarrenik, -rik morfema mendirik mendi, bastarrik bastar, etzerik etze tankerako espideetan ere erabiltzen da; eta azkenik, -ganik (> -anik) aldaera dago bizidunen ablatiboan (adib. nóaini[k] tákixu estáola eskondúte? 'norenganik dakizu ez dagoela ezkonduta?').

'Aldi bat barru, aldi baten buruan' adierazteko -garren erabiltzen da: urtégarrenan agertu san 'urte bat barru agertu zen'; iru egúngarrenan átzera etor san 'hiru egun barru atzera etorri zen'.

'-ren bat > -ran bat' egiteko joera dago (adib. Aberri Egunéran bat 'Aberri Egunen bat'; bátaran bat 'baten bat'; étzalderan bat 'etxalderen bat').

Artikulua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

-ok artikulu hurbilak bizirik dirau (adib. bíok/irúrok/láurok/dánok 'biok/hirurok/laurok/denok'; gúokas 'guokin'; berton bixi 'berton bizi'; ónek ándrok beti bardin 'andre hauek beti berdin'). Silaba bakarreko berbak artikuluarekin esateko joera handia dago: estao kearik 'ez dago kerik'; bea dusti 'behe guzti'; máye bat 'mahai bat'; oya bat 'ohe bat'; ure asko 'ur asko'; matza ugeri 'mahats ugari'; satza naye 'satz nahia'.

Erakusleak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

a da 3. graduko erakuslea (adib. itzela ixen san a solon íbilteko 'itzela izan zen hura soroan aritzeko'; se ukusi, a ikisi 'zer ikusi, hura ikasi'). Erro bera daukate singular eta pluraleko erakusleek: onek 'honek' / ónek 'hauek'; orrek 'horrek' / órrek 'horiek'; arek 'hark' / áik 'haiek'.

Izenordainak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

-i- dago NI-ri dagozkion izenordainetan, ez -e-: niri, nire, níes 'nirekin'; nítzet 'niretzat'; níana 'niregana'; nígaitarrik 'niregatik'. Neu saileko izenordain indartuak daude: neuk (eta néues 'neurekin'; neuana 'neuregana'; néuaitarrik 'neugatik'), euk, geuk, zeuk, zéuek. Pluraleko 3. pertsona indartuan éurek 'berak'; éuren 'beren'; éurekana 'beregana'; éurekas 'berekin'; éurentzat 'berentzat'; éureri 'berei'...

Pluraleko nortzuk, zeintzuk, zertzuk izenordain zehaztugabe galdetzaileak sortu dira (adib. estáit nórtzukeitarrik esan deun ori 'ez dakit nortzuengatik esan duen hori'; sapátak badekosus naye, baye séintzukes yóngo sara? 'zapatak badauzkazu ugari, baina zeintzuekin joango zara'; sértzuk sosan órrek gixasémek, jitánok ala mórok? 'zertzuk zituan gizaseme horiek, ijitoak ala mairuak?'). 'Edo + izenordain galdetzailea' sailekoak erabiltzen dira: edonóaitarrik 'edonorengatik'; edonoana 'edonorengana'; edonóas 'edonorekin'; edonok 'edonork'; edonona 'edonorena'; edonóntzat 'edonorentzat'; edonor; edonori; edosélan 'edozelan'. 'Izenordain gaildetzailea + edo + izenordain galdetzailea' saileko izenordainak ere badira: nónoaitarrik 'nor edo norengatik'; nónoana 'nor edo noregana'; nónok 'nork edo nork'; nónon 'non edo non'; nónondi 'non edo nondik'; nónongo 'non edo nongo'; nónontzat 'nor edo norentzat'; nónor 'nor edo nor'; nónora 'nora edo nora'; nónorako 'nora edo norako'; nónorantza 'nora edo norantz'; nónoraño 'nora edo noraino'; nónori 'nor edo nori'; nónoas 'nor edo norekin'. 'Izenordain galdetzailea + gura' egiturako izenordainak erabiltzen dira: nongure 'nonahi'; nosgure 'noiznahi'; sergure 'zernahi'; selangure 'nolanahi'; semekure 'zenbat nahi, ugari'.


Aditzaren morfologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Edun laguntzaile zereginetara (ukus dot 'ikusi dut') baztertzeko joera egon da, haren ordez eduki erabilita (esteko pasentzirik 'ez dauka [du] pazientziarik'). Ez da ari izan erabiltzen; haren ordez ibili, mugimenduzkoetan, (adib. sulo in ta in dabiltzes, aparkaméntuk íteko sótanuten 'zuloa egin eta egin dabiltza, aparkalekuak egiteko sotoetan') eta egon, mugimendurik bakoetan, (adib. lo íten gáosela gólpe bateas ixartuten gaitus 'lo egiten gaudela kolpe batekin itzartzen gaitu') erabiltzen dira. NOR-NORK erara jokatzen dira ien 'igo' eta urten 'irten' aditzak: bixirik urten yéunen posik! 'bizirik irten zuenean pozik!'; uñes íetan gendun Ereagáti gora 'oinez igotzen genuen Ereagatik gora'.

Adizki jokatuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

NOR kasua[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Indikatiboa Ahalera Subjuntiboa Agintera
Orainaldia Lehenaldia Alegiazkoa Orainaldia
Baldintza Ondorioa
Ni nas

- nok

- nona

nintzen

- nintzon

- nintzena

banentike nentike

- nentikek

- nentikena

nentike

- nentikek

- nentikena

naiten
Hi as intzen baentike entike entike aiten ai

aine

Hura da

- dok

- dona

san

- son

- sona

baletike letike

- letikek

- letikena

letike

- letikek

- letikena

daiten daitela
Gu gares

- gosak

- gosena

gintze(se)n

- gintzosen

- gintzesena

bagintikes gentikes

- gentikesak

- gentikesena

gentikes

- gentikesak

- gentikesena

gaitesen
Zu sara sintzen basintikes sentikes sentikes saitesen saites
Zuek sare sintzesen basintikese sentikese sentikese saitesen saitese
Haiek dires

- dosak

- dosena

siren

- sosan

- sosena

baletikes letikes

- letikesak

- letikesana

letikes

- letikesak

- letikesana

daitesen daitesela
NOR-NORI kasua[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Orainaldiko indikatiboa
Ni Hi Hura Gu Zu Zuek Haiek
Niri at dat

- yatek

- yatena

sates satese dasteas

- yatesak

- yatesana

Hiri nak

nana

dak

dana

gasak

gasana

dasak

dasena

Hari nako

- nakok

- nakona

ako dako

- yakok

- yakona

gakos

- gakosak

- gakosana

sakos sakose dakos

- yakosak

- yakosana

Guri aku daku

- yakuk

- yakune

sakus sakuse dakus

- yakusek

- yakusena

Zuri natzu datzu gatzus datzus
Zuei natzue datzue gatzues datzues
Haiei nake

- nakek

- nakena

ake dake

- yakek

- yakena

gakes

- gakesak

- gakesana

sakes sakese dakes

- yakesak

- yakesana

Lehenaldiko indikatiboa
Ni Hi Hura Gu Zu Zuek Haiek
Niri akiten yakiten

- yakiten

- yakitena

senkitesen senkitesen yakitesen

- yakitesen

- yakitesena

Hiri nenkian

nenkinan

yakian

yakinen

genkiasen

genkisenan

yakiasen

yakisenan

Hari nenkion

- nenkion

- nenkiona

akion yakion

- yakion

- yakiona

genkiosen

- genkiosen

- genkiosena

senkiosen senkiosen yakiosen

- yakiosen

- yakiosena

Guri akiun yakiun

- yakiun

- yakiune

senkiusen senkiusen
Zuri nenkisun yakisun genkisusen yakisusen
Zuei nenkisuen yakisuen genkisuesen yakisuesen
Haiei nenkien

- nenkien

- nenkiena

akien yakien

- yakien

- yakiena

genkiesen

- genkiesen

- genkiesena

senkiesen senkiesen yakiesen

- yakiesen

- yakiesena

Alegiazkoa
Ondorioa
Hura Haiek
Niri lekit

- lekitek

- lekitena

lekites

- lekitesak

- lekitesena

Hiri lekik

lekine

lekisek

lekisena

Hari lekio

- lekiok

- lekiona

lekios

- lekiosak

- lekiosena

Guri lekiu

- lekiuk

- lekiune

lekius

- lekiusek

- lekiusena

Zuri lekisu lekisus
Zuei lekisues lekisues
Haiei lekie

- lekiek

- lekiena

lekies

- lekiesek

- lekiesena

Orainaldiko subjuntiboa
Hura Haiek
Niri dakiten dakitesan
Hiri dakian

dakinan

dakiasan

dakisenan

Hari dakion dakiosen
Guri dakiun dakiusen
Zuri dakisun dakisusen
Zuei dakisuen dakisuesen
Haiei dakien dakiesen
NOR-NORK kasua[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Orainaldiko indikatiboa
Ni Hi Hura Gu Zu Zuek Haiek
Nik aut dot

- yotek

- yotena

saitudes saitudese dodas

- yotesek

- yotesena

Hik nok

nona

dok

dona

gosak

gosena

dosak

dosena

Hark neu

- nayok

- nayona

au deu

- yok

- yona

gaitus

- gayosak

- gayosana

saitus saitues deitus

- yosak

- yosena

Guk augu du

- yuk

- yune

saitugus saituegus dus

- yusek

- yusena

Zuk nosu dosu gosus dosus
Zuek nosue dosue gosues dosues
Haiek neude

- nayek

- nayena

aude deude

- yedek

- yedena

gaitues

- gayesak

- gayesena

saituse saituese deituse

- yedesak

- yedesana

Lehenaldiko indikatiboa
Ni Hi Hura Gu Zu Zuek Haiek
Nik engiden nendun

- neon

- neona

sengidesen sengidesen nendusen

- neyosan

- neyosena

Hik nengian

nenginan

endun gengiasan

gengisanan

endusen
Hark nengin

- nengin

- nengine

engin yen

- yon

- yona

gengisen

- gengisen

- gengisena

sengisen sengisen yesen

- yosen

- yosena

Guk engigun gendun

- geyon

- geyona

sengigusen sengigusen gendusen

- geyosen

- geyosena

Zuk nengisun sendun gengisusen sendusen
Zuek nengisuen senduen gengisuesen senduesen
Haiek nengien

- nengien

- nengiena

engien yeden

- yeden

- yedena

gengiesen

- gengiesen

- gengiesena

sengiesen sengiesen yedesan

- yedesan

- yedesena

Alegiazkoa
Baldintza Ondorioa
Hura Haiek Hura Haiek
Nik baneko banekos neko

- nekok

- nekona

nekos

- nekosak

- nekosena

Hik baeko baekos eko ekos
Hark baleko balekos leko

- lekok

- lekona

lekos

- lekosak

- lekosena

Guk bagenko bagenkos genko

- gengok

- gengona

genkos

- gengosak

- gengosena

Zuk basenko basenkos senko senkos
Zuek baseunke baseunkes seunke seunkes
Haiek baleuke baleukes leuke

- leukek

- leukena

leukes

- leukesak

- leukesena

Ahalera
Hura Haiek
Nik nengi

- nengik

- nengine

nengis

- nengisek

- nengisena

Hik engi engis
Hark lei

- leik

- leine

leis

- leisek

- leisena

Guk gengi

- gengik

- gengine

gengis

- gengisek

- gengisena

Zuk sengi sengis
Zuek sengie sengies
Haiek leye

- leyek

- leyena

leyes

- leyesak

- leyesana

Subjuntiboa
Orainaldia
Hura Haiek
Nik deiden deidesen
Hik deiyan

deinan

deyasan

deisanan

Hark dein deixen
Guk deiyun deiyusen
Zuk deisun deisusen
Zuek deisuen deisuesen
Haiek deyen deyesen
Agintera
Ni Hura Gu Haiek
Hik neik

neine

ik

ine

geixek

geixena

ixen

ixena

Zuk neixu ixu geixus ixus
Zuek neixue ixue geixues ixues
NOR-NORI-NORK kasua[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Orainaldiko indikatiboa
Niri Hiri Hari Guri Zuri Zuei Haiei
Nik deuet / deudes

deunet / deunedas

dotzet / dotzeas

- yotzetek / yotzetesak

- yotzetena / yotzetesana

dotzut / dotzutes dotzuet / dotzuetes dotzet / dotzeas

- yotzetek / yotzetesak

- yotzetena / yotzetesana

Hik dostek / dostesak

dostena / dostesena

dotzek / dotzesak

dotzena / dotzesena

doskuk / doskusek

doskune / doskusena

dotzek / dotzesak

dotzena / dotzesena

Hark deust / deustes

- yostek / yostesak

- yostena / yostesena

deuk / deusek

deune / deusena

dotzo / dotzos

- yotzok / yotzesak

- yotzona / yotzesana

dosku / doskus

- yoskuk / yoskusek

- yoskune / yoskusena

dotzu / dotzus dotzue / dotzues dotze / dotzes

- yotzek / yotzesak

- yotzena / yotzesana

Guk deuegu / deuegus

deunegu / deunegus

dotzu / dotzus

- yotzuk / yotzusek

- yotzune / yotzusena

dotzugu / dotzugus dotzuegu / dotzuegus dotzu / dotzus

- yotzuk / yotzusek

- yotzune / yotzusena

Zuk dostesu / dostesus dotzesu / dotzesus doskusu / doskusus dotzesu / dotzesus
Zuek dostesue / dostesues dotzesue / dotzesues doskusue / doskusues dotzesue / dotzesues
Haiek deuste / deustes

- yostek / yostesak

- yostena / yostesena

deuek / deuesak

deuena / deuesana

deutze / deutzes

- yotzek / yotzesak

- yotzena / yotzesana

doskue / doskues

- yoskuek / yoskuesak

- yoskuena / yoskuesena

dotzue / dotzues dotzue / dotzues dotze / dotzes

- yotzek / yotzesak

- yotzena / yotzesana

Lehenaldiko indikatiboa
Niri Hiri Hari Guri Zuri Zuei Haiei
Nik neuen / neusean

neunen / neusenan

neuntzen / neuntzesen

- neuntzen / neuntzesen

- neuntzena / neuntzesena

neuntzun / neuntzusen neuntzuen / neuntzuesen neuntzen / neuntzesen

- neuntzen / neuntzeean

- neuntzena / neuntzesena

Hik eusten / eustesen eutzen / eutzesen euskun / euskusen eutzen / eutzesen
Hark yeusten / yeustesen

- yosten / yostesen

- yostena / yostesena

yeuen / yeusean

yeunen / yeusenan

yeutzen / yeutzesen

- yotzen / yotzesen

- yotzena / yotzesena

yeuskun / yeuskusen

- yoskun / yoskusen

- yoskune / yoskusena

yotzun / yotzusen yotzuen / yotzuesen yeutzen / yeutzesen

- yotzen / yotzesen

- yotzena / yotzesena

Guk geuen / geusean

geunen / geusean

geuntzen / geuntzesen

- geuntzen / geuntzesen

- geuntzena / geuntzesena

geuntzun / geuntzusen geuntzun / geuntzusen geuntzen / geuntzesen

- geuntzen / geuntzesen

- geuntzena / geuntzesena

Zuk seusten / seustesen seuntzen / seuntzesen seuskun / seuskusen seuntzen / seuntzesen
Zuek seusten / seustesen seuntzen / seuntzesen seuskun / seuskusen seuntzen / seuntzesen
Haiek yeusten / yeustesen

- yosten / yostesen

- yostena / yostesena

yeuen / yeusean

yeunen / yeusenan

yeutzen / yeutzesen

- yotzen / yotzesen

- yotzena / yotzesena

yeuskun / yeuskusen

- yoskun / yoskusen

- yoskune / yoskusena

yotzun / yotzusen yotzuen / yotzuesen yeutzen / yeutzesen

- yotzen / yotzesen

- yotzena / yotzesena

Alegiazkoa
Ondorioa
Hari
Nik neskio / neskios
Hik eskio / eskios
Hark leskio / leskios
Guk geskio / geskios
Zuk seskio / seskios
Zuek seskie / seskies
Haiek leskie / leskies
Ahalera
Hari
Nik neyo / neyos
Hik eyo / eyos
Hark leyo / leyos
Guk gengio / gengios
Zuk sengio / sengios
Zuek sengie / sengies
Haiek leye / leyes
Aditz trinkoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iraganaldiko trinkoak oso galduta daude: esan égoten 'ez zen egoten [vs ez zegoen]'; éukiten gendun 'edukitzen genuen [vs geneukan]'; baina, egon aditzaren egon 'zegoen' eta egosen 'zeuden' hirugarren pertsonako moldeek zelan edo zelan bizirik iraun dute. Ostera, orainaldiak bizi-bizi daude NOR-NORI (daoske 'dagozkie'; dóko 'doakio'; dabilk 'dabilkik'; datortzu 'datorkizu'; ) eta NOR-NORI-NORK (dékotzut 'daukakizut'; dakisku; darotzegu 'daroatsegu'; dakartze 'dakarkie'; dabiltzude 'darabilkizute'; dinotzot 'diotsot') saileko trinkoak.

EGON
Ni nao

- nayok

- nayona

Hi ao
Hura dao

- yaok

- yaona

Gu gaos

- gayosak

- gayosena

Zu saos
Zuek saose
Haiek daos

- yaosak

- yaosena

JOAN
Ni no

- noyok

- noyona

Hi o
Hura do

- yok

- yona

Gu gos

- goyesak

- goyesena

Zu sos
Zuek sose
Haiek dos

- yosak

- yosena

ETORRI
Ni nator

- natorrek

- natorrena

Hi ator

atorrena

Hura dator

- yatorrek

- yatorrena

Gu gatos

- gatosak

- gatosena

Zu satos
Zuek satose
Haiek datos

- yatosak

- yatosena

IBILI
Ni nabil

- nabilek

- nabilena

Hi abil
Hura dabil

- yabilek

- yabilena

Gu gabiltzes

- gabiltzesak

- gabiltzesena

Zu sabiltzes
Zuek sabiltzese
Haiek dabiltzes

- yabiltzesak

- yabiltzesena

EDUKI
Hura Haiek
Nik dekot

- yekotek

- yekotena

dekoas

- yekoasek

  yekoasena

Hik dekok

dekona

dekosak

dekosena

Hark deko

- yekok

- yekona

dekos

- yekosak

- yekosena

Guk deku

- yekuk

- yekune

dekus

- yekusek

- yekusena

Zuk dekosu dekosus
Zuek dekosue dekosues
Haiek deke

- yekek

- yekena

dekes

- yekesak

- yekesena

JAKIN
Hura Haiek
Nik dakit

- yakitek

- yakitena

dakiteas

- yakies

- yakiesena

Hik dakik

dakine

dakixek

dakixena

Hark daki

- yakik

- yakine

dakix

- yakixek

- yakixena

Guk dakiu

- yakiuk

- yakiune

dakius

- yakiusek

- yakiusena

Zuk dakixu dakixus
Zuek dakixue dakixues
Haiek dakie

- yakiek

- yakiena

dakies

- yakiesak

- yakisena

EROAN
Hura Haiek
Nik darot

- yarot

- yarotena

daroas

- yaroas

- yaroasena

Hik darok

darona

darosak

darosena

Hark daro

- yarok

- yarona

daros

- yarosak

- yarosena

Guk daru

- yaruk

- yarune

darus

- yarusek

- yarusena

Zuk darosu darosus
Zuek darosue darosues
Haiek dare

- yarek

- yarena

dares

- yaresek

- yaresena

EKARRI
Hura Haiek
Nik dakart

- yakart

- yakartena

dakardeas

- yakardeas

- yakardesena

Hik dakarrek

dakarrena

dakasak

dakasena

Hark dakar

- yakarrek

- yakarrena

dakas

- yakasek

- yakasena

Guk dakargu

- yakarduk

- yakardune

dakargus

- yakardusek

- yakardusena

Zuk dakasu dakasus
Zuek dakasue dakasues
Haiek dakarde

- yakarrek

- yakarrena

dakardes

- yakardesek

- yakardesena

ERABILI
Hura Haiek
Nik dabilt

- yabilt

- yabiltena

dabildeas

- yabildeas

- yabildeasena

Hik dabilek

dabilena

dabiltzesak

dabiltzesena

Hark dabil

- yabilek

- yabilena

dabiltzes

- yabiltzesak

- yabiltzesena

Guk dabildu

- yabilduk

- yabildune

dabildus

- yabildusek

- yabildusena

Zuk dabiltzu dabiltzus
Zuek dabiltzue dabiltzues
Haiek dabilde

- yabildek

- yabildena

dabildes

- yabildesak

- yabildesena

ESAN
Hura
Nik dinot

- yinot

- yinotena

Hik dinok

dinona

Hark dino

- yinok

- yinona

Guk dinu

- yinuk

- yinune

Zuk dinosu
Zuek dinosue
Haiek dinede

- yinedek

- yinedena

IRITZI
Hari
Nik deretxet

- yeretxetek

- yeretxetena

Hik deretxok

deretxona

Hark deretxo

- yeretxek

- yeretxena

Guk deretxu

- yeretxuk

- yeretxune

Zuk deretxesu
Zuek deretxesue
Haiek deretxe

- yeretxek

- yeretxena

Partizipioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

-atu > -au > -a bilakaera gertatzen da partizipioetan: allega 'ailegatu'; altza 'altxatu'; amata 'amatatu'; asma 'asmatu'; buelta 'bueltatu'; dibórsia 'dibortziatu'; erresa 'errezatu'; falta 'faltatu'; gasta 'gastatu'; kosta 'kostatu'; para 'paratu'; topa 'topatu'. Dena dela, ez da bilakaera guztiz orokorra: askatu, bedeinketu, beratu, betatu 'bete'; emendatu, erratu, kotxatu 'kokoteraino egon'; parkatu 'barkatu'; senbatu, siketu, tiretu, uxetu, yorratu 'jorratu'; yokatu 'jokatu'. Gainera, -itu > -idu (> -u, Getxon) gertatzen da erdaratik mailegatutako partizipioetan (halandaze, ez da aitu 'aditu'; argitu lako aditzetan ematen): eskribidu (> eskribu) 'eskribitu, idatzi'; mobidu (> mobu) 'mugitu'; segidu (> segu) 'segitu, jarraitu'; legidu (> legu) 'eskribitu, idatzi'; koxu (eremu zabalekoa) 'koiu, hartu'.

'Partizipioa + -ta' egitura nagusitu da: itota esan ohi da; ez itorik edo itoa (adib. amátata 'amatatuta'; arroñata 'arruinatuta'; ínte 'eginda'; sartúte 'sartuta'). Aditz jakin batzuekin -(r)ik zaharrak ere bizirik dirau: alperrik, bedeinketurik, bixirik 'bizirik'; gaixorik, ilik 'hilik'; ixarrik 'itzarrik'; ixilik, osorik, posik 'pozik'; sábalik 'zabalik'; sútunik 'zutunik'; utzik 'hutsik'. Partizipioa -l eta -n amaierakoa denean ere -ta esaten da; ez -da (adib. ílte 'hilda'; emónta 'emanda'; ínte 'eginda'; yánta 'janda'; yónta 'joanda'). Euki 'eduki' alde batera utzita, -gi dago gainerako partizipioetan: ebagi edo ebai 'ebaki'; eralgi 'eralki'; eskegi edo eskei 'eseki'; iribagi 'erabaki'; irigi 'ireki'; yagi 'jaiki'; usigi 'ausiki'. Ohikoak dira partizipioan 'txistukari afrikatua + i' duten hiru aditz: baltzitu 'belztu'; otzitu 'hoztu' eta utzitu 'hustu'. Bete partizipioari -tu gehitzen zaio betatu emanez.

Aditz izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Partizipioa -a, -l, -n, -o, -{g, k, l, n, r}i, -atu > -a, -tu, atu, -itu, -idu eta -u denean, aditz izenean -ten erabiltzen da: atáraten 'ateratzen'; ílten 'hiltzen'; íten 'egiten'; yóten 'joaten'; yó(i)ten 'jotzen'; ebágiten 'ebakitzen'; éukiten 'edukitzen'; íbilten 'ibiltzen'; íminten 'ipintzen'; ékarten 'ekartzen'; amátaten 'amatatzen'; atértuten 'atertzen'; askátuten 'askatzen'; garbítuten 'garbitzen'; mobiduten 'mugitzen'; koxuten 'koitzen'. Partizipioaren azken bokala -e denean aditz izena -tan egiten da: errétan 'erretzen'; gordétan 'gordetzen'; iétan 'igotzen'; igértan 'igartzen'; ixétan 'izaten'; urtétan 'irteten'. Partizipioa -tu/-du daukaten silaba biko aditzen -tzen egiten dute aditz izena (adib. áitzen 'aditzen'; artzen 'hartzen'; bátzen, lótzen, gáltzen, géitzen 'deitzen'; kéntzen, sártzen).

Aditz izena mugimenduzko aditzen osagarri denean, inesiboan erabili ohi da, adlatiboa erabili beharrean: sólon bear íten yóten nintzen alogéren 'soroan behar egiten (behar egitera) joaten nintzen alogeran'; jénero naye érote gendun plasara sáltzen 'jenero [gauza, gai] ugari eroaten genuen merkatura saltzen (saltzera)'.

Eratorpena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aditzondoak sortzeko -to atzizkia erabilzen da (adib. ederto 'ederki'; polito 'poliki'; txarto 'gaizki'; ondo 'ongi'; obeto 'hobeki'; satarto 'zatarki'), baina ez da daborduko emankorra. -do/-to atzizkiak balio handigarri eta iraingarria ere dauka: bixerdo 'bizardo'; koipésto 'gizen'; pekásto 'orintsu'; sapásto 'tximatsu'; saskéldo 'zikin'; sorrísto 'zorritsu'; ugérdo 'zikin'. Andrazkoekin -tona aldaera erabiltzen da: anditóna/andratóna 'andre handia'; loditóna 'andre lodia'; moskotóna 'andre mozkotea'; saskeldóna 'andre zikina'.

-ginen '-gintzan' atzizkia ere topa daiteke: Pedro ta Jose argiñek, ormaiñen bardinek 'Pedro eta Jose harginak, hormagintzan berdinak'; frákatara txixeiñen on arrik, llébarik es 'praketara piseginen egon arren, garrantzirik ez'; surfiñen daos egunen-egunen 'surfginen daude egunero'. -tzuk atzizkiak indar handia dauka, batzuk, ez eze, bitzuk, hirutzuk eta lautzuk ere agertzen dira (adib. áonek láutzuk neuk dáros eta áorrek bítzuk seuk éroixus 'lautzuk haauek neuk daroatzat eta bitzuk haoriek zeuk eroan itzazu'; béste irútzu[k] pe yángo nekos 'beste hirutzuk ere jango nituzke'). -lan aldaera erabiltzen da, -la orokorraren ordez: álan 'hala'; ólan 'horrela'; sélan 'zelan, nola' (eta edosélan 'edonola'; esélan 'ezelan, inola'; séoselan 'zelan edo zelan, nola edo hala'). -txu da atzizki txikigarria da (adib. itxóroixu apútxu beten 'itxaron ezazu apurtxo batean'; mákinetxu bet tálo yáten géndun atxine 'makinatxo bat talo jaten genuen antzina'). -tar atzizki orokorrarekin batera, -ztar ere erabiltzen da: barrikóstar, berangóstar, bílbostar, deríostar, getxóstar, kánpostar, katikóstar 'gatikar'; leioástar, mungíostar, sopélostar. -mendu atzizkiaren ordez -mintu esateko joera dago (adib. abrosimintu 'abrozimendu, gogaitze'; meresimintu 'merezimendu'; mobimintu 'mugimendu').

Sintaxia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

zein eta nahi hautakariak erabili egiten dira (adib. gúre sein gúre es 'gura zein gura ez' eta ekásu bat nai béste 'ekar ezazu bat nahi bestea'). Gainera, ala eta edo bereizten dira: gúrau dosue emen lotu ala yon? 'gurago duzue hemen geratu ala joan?'; oiñ yákingo du arra ala eme dan 'orain jakingo dugu arra ala emea den'; áuton sos ala uñes? 'autoan zoaz ala oinez?'... Galde perpausen amaieran, bigarren aukera isilik dela agertzen da ala (adib. gaur ésose bearren ala? 'gaur ez zoazte beharrean ala?'; esta égi ala? 'ez da egia ala?'; ámomaas itxi dosus úmek ala? 'amamarekin utzi dituzu umeak ala?').

Berehalakotasunezko denborazko perpausetan -keran erabilia da: makurtúkeran yáusi datzus gíltzek 'makurtzean jausi zaizkizu giltzak'; sútunik párakeran igertan dot miñe, gero, ibílkeran gitxíau 'zutik jartzean igartzen dut mina, gero, ibiltzean gutxiago'. Perpaus osagarrietan esaten dena guztiz ziurra denean eta galdegaia ez denean -(e)na morfema erabiltzen da: óbun estéitusena úmek éron ónekas éurikes! 'eskerrak ez dituena umeak eroan euri hauekin!'; igértan dake séoser pasa dakena 'igartzen zaie zer edo zer pasatu zaiena'; esta égi bearren egon dana oiñ árten 'ez da egia beharrean egon dena orain artean'. Leioan -(e)lakoan morfemaren -lakon aldaera dago: larri daos, amak sokorru íngo dótzelakon 'larri daude, amak garrasi egingo dielakoan'. Perpaus kontzesiboetan arren baino arrik erabiltzen da (adib. gíau irebási arrik, fábriketi étzaldera buelta san 'gehiago irabazi arrik, fabriketatik etxaldera bueltatu zen'); era berean, -tarrik kausazko eta helburuzko perpausetan erabiltzen da (adib. amak eskátzeitarrik, etzeri garbikusi in yotzetek 'amak eskatzearrik, etxeari garbi-ikuzia egin zioat'; sure ama ukústeitarrik etor natzu 'zure ama ikustearrik etorri natzaizu'). Nabarmentzekoak dira alderdi horietako erakusle eta izenordainak ere: oneitarrik 'honegatik'; orreitarrik 'horregatik'; aitarrik 'hargatik'; áiketarrik 'haiengatik'; sugaitarrik 'zugatik'; séitarrik 'zergatik'; séoseitarrik 'zer edo zergatik'.

Nominalizazioetan ezeztapena aditz lexikoaren ostean doa eta nominalizazio-atzizkia ezeztapenari lotzen zaio, hau da: sélau lástime lélau etor éste! 'zelako tamala lehenago etorri eztea (ez etortzea)!'; sélan ixen letike goserik éuki éste, yan dúnik eta ona! 'zelan izan daiteke goserik eduki eztea (ez edukitzea), jan dugunetik eta hona!'; sáke bótaixu bean gánera, labandu ésteko górtara gosénen 'saka bota ezazu behearen gainera, labaindu ezteko (ez labaintzeko) kortara goazenean'. 'Ze + sunjuntiboko adizkia' egitura ezaguna da: amorrurik koyu sedeiñ, gordekosu Gauon gaueko ogi sati urten sear 'amorrurik hartu ez dezan, gordeko duzu Gabon gaueko ogi zatia urtean zehar'; gorro belarritaraño sartute daro, axek éron sedeion 'gorroa belarrietaraino sartuta daroa, haizeak eroan ez diezaion'; eskutxutik oratute daro, eskapa sedakion 'eskutxotik oratuta daroa, eskapatu ez dakion'; gáneska in sedeitzun, jagon ixu esne 'gainezka egin ez diezazun, jagon ezazu esnea'; yagi saites, mutille, béskari bere oira éron sedeitzuten 'jaiki zaitez, mutila, bazkaria ere ohera eroan ez diezazudan'.

Zehar galderazko perpausak baldintzazkoekin nahastatzeko joera dago, 'bai/ez' erakoak direnean (adib. estait utz ein bádeu 'ez dakit huts egin badu'; pregúnta dost ia eméti ondo bádo Sopelarántza 'galdetu dit ia hemendik ondo badoa Sopelarantz'; estait egúno bere etor báda 'ez dakit egundo ere etorri bada').

Bi zenbatzailea izen sintagmaren eskoian jartzen da (adib. urte bi, anaje bíek, txakur bíekaz); bi bider eta bri mile 'bi mila' salbuespenak dira. Erakusleak, ostera, izen sintagmaren ezkerrean jartzen dira (adib. ori edoi 'hodei hori'; áorrek gautxórik ''gautxori haoriek'; orrek txakurrek 'txakur horrek'). Hala ere, erkusleaz lagundutako izena indartu nahi izanez gero, ezker eta eskoian ipin liteke: ori etzori 'hori etxe hori'; oneri ardauoneri 'honi ardo honi'

'partizipioa + adizki jokatua' egitura baliatzen da aditza indartzeko: euki dekola eser emon éstek emoten dost amorrurik andiena 'eduki daukala ezer ez emateak ematen dit amorrurik handiena'; txikitxu ixen arrik, iñúrrik éron daro bera baño astunau dan karge 'txikitxoa izan arrik, inurriak eroan daroa bera baino astunagoa den karga'; kostaten dana kostaten dala, ekarri dakargu te kitu! 'kostatzen dena kostatzen dela, ekarri dakargu eta kito!'; yon sos ala etorri satos? 'joan zoaz ala etorri zatoz'; erresa bere yakin dakitzu orrek faltzok 'otoitz egiten ere jakin dakitsu faltsu horrek!'.

Hiztegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • abade: apaiz
  • abarkéta: espartin
  • abasuse: txingor xehea
  • abrosidu: gogaitu
  • adíkune: begirada
  • adore: kemen
  • adur: lerde
  • afo: arol
  • afróntu: haize eta euria aldi berean
  • agin: hagina / hortza
  • agínke: hozka
  • áiko!: hara! (Getxon)
  • áinen: zorian
  • aitabítxi: aita besoetakoa
  • áitite: aitona
  • aitu: begiratu
  • álandase: beraz
  • albo: aldamen
  • albo agin: letagina
  • aldatz: aldapa
  • alderri: alderdi
  • alkóndara: alkandora
  • alogéra: alokairu, lansari
  • altakurre: muino
  • altzagarri: legamia
  • amabítxi: ama besoetakoa
  • amáitu: bukatu
  • amáka: hamaika
  • amasórtzi: hamazortzi
  • amáta: itzali
  • ámen: hemen orokorraren aldarea indartua
  • amiátu: lizundu
  • ámoma: amona
  • anaje: anaia
  • angéru: aingeru
  • anpullu: malko
  • antoju: nazka
  • antojagarri: nazkagarri
  • antza: nonbait , dirudienez
  • apára: bete-betean jo
  • ápatx: abereen azazkala
  • apurtu: hautsi
  • árdau: ardo
  • ardi: ardi / arkakuso
  • ardure: erantzukizun
  • arério: etsai
  • árenegun: herenegun
  • arin: laster
  • arito: ahari
  • arraba: arreba
  • arrakáda: belarritako
  • arrakála: arraildura
  • arran: zintzarri
  • arrankari: amuarrain
  • arrapatári: lapurra
  • arrapatxíta: egunez dabiltzan hegazti harraparien izen generikoa
  • arrásti: arratsalde
  • arri: harri / harraska
  • arriko ein: ontziak garbitu
  • árruntze: arrautz
  • artatxóri: txolarre
  • artési: guraize
  • artega: urduri
  • artes: zuzen
  • ártxo: bildots
  • ásau: urrun, asago
  • aska: sehaska
  • askordín: ospela
  • aspel: zohi, lur zatia
  • aspixer: azazkal ondoetako azaltxoak
  • astiro: poliki
  • astráka: aztarrika / aztarrikatu
  • astrapála: zalaparta
  • astul: eztul
  • asun: arazi
  • asur: hezur
  • atáñoko: handi, itzel
  • atása: zeregin
  • aterri: ateri
  • áton: berehala
  • atzamar: eskuko hatza
  • aube: amaginarreba
  • aume: antxume
  • áurbera / áurgora: aldapabehera / aldapagora
  • áusi: zaunka
  • autónu: irail (Getxon)
  • áyes: nonbait, dirudienez (Getxon eta Berangon)
  • bagil: ekain
  • baye: baina
  • baino: baino / besterik, baizik
  • baltz: beltz
  • baltzitu: belztu
  • baragarri: ganoragabe
  • barakil: bare
  • bárausi: gosaldu / gosari
  • barik: gabe
  • baríku: ostiral
  • bako: gabeko
  • basa: lohi
  • basárte: lupetza
  • basi: saltsa
  • basi ein: ogia saltsan busti
  • basotxarri: basurde
  • batan: menta
  • begitxíndor: bekatxo
  • bear: lan
  • bearrixen: beharrizan
  • beargin: langile
  • bearléku: lantoki
  • beastun: behazun
  • beilegi: kolore horia
  • bekóki: kopeta
  • belu: berandu
  • bénetan: egiazki
  • berákatz: baratxuri
  • berántzako: beheranzko
  • berba: hitz
  • berba ein: hitz egin
  • berbaldun: hitz jaro handikoa
  • berbéta: hizkuntza / hizkera
  • berbotz: hitz hots
  • bere: ere
  • bérna: zangosagar
  • beseri: bezero multzoa
  • béskari: bazkaria
  • betérre: zirikatzaile
  • bíenke: bai horixe!
  • bior: bihur
  • biorkada: bihurkada
  • birrindu: zehatu
  • birríten: bi aldiz
  • bitz: apar
  • bixien: minbizi
  • burlezar: txantxetan
  • burnei: burdina
  • buzkentz: odolki mota
  • daborduko: dagoeneko
  • dándarres: arrastaka
  • derréon: jarraian
  • doméka: igande
  • edoi montor: hodei kumuluak
  • edur: elur
  • egósari: txerri jana
  • eguésten: asteazken
  • éguen: ostegun
  • egúno: sekula, inoiz
  • ei: omen
  • élai: enara
  • elgorri: gorrin
  • emon: eman
  • enbeléko: gogaikarri
  • énbra: emakume
  • énda: arraza
  • epelotxo: ahul, odolgabe
  • eperdi: ipurdi
  • epértargi: ipurtargi
  • eperterre: ipurterre
  • epertíkera: buztanikara
  • epérzulo: ipurtzulo
  • épetx: txepetx
  • eratzi: jetzi
  • érdu! / érduse!: zatoz! / zatozte!
  • eretxi: iritzi
  • erkoro: erpuru
  • éron: eraman
  • érontzi: erantzi (Getxon)
  • erósta: kexa, txakur negarra
  • erratoi: arratoi
  • erratu: huts egin
  • errakúntza: hutsegite
  • errasoi: arrazoi
  • errusio: ihintza
  • esetúko: ezagun
  • eskegi: zintzilikatu
  • eskoa: eskuin
  • eskusudu: komun
  • eskutu: haize babesa (socaire)
  • eskútur: eskumutur
  • espábere: bestela
  • estok eta badok / estona eta badona: toka / noka
  • esúsen: ezizen
  • ete: ote
  • etze: etxe
  • etzilúme: etzidamu
  • fartikera: poltsikoa
  • firu: hari
  • fráka: galtza
  • Gabónsar: Urtezahar
  • Gabon: Eguberri
  • galápa: galopan, lasterka
  • galasun: galarazi
  • galdarastu: ur irakitan egosi arina eman
  • galtzúerre: ganoragabe
  • gángar: gandor
  • gánorabako: ganoragabe
  • gaña: bezainbeste, gaina
  • gaño: bezain, besteko, gainako
  • garagarril: uztail
  • garandu: aletu
  • garau: alea / pikorta
  • garbikusi: garbitu
  • gari: gari / garatxo
  • gáriteko: gainerako
  • garnu: gernu
  • garo: euriak sortutako ihintza
  • garriko: gerriko
  • garriko biskaitar: ostadar
  • garun: burmuin
  • gatx: zail / gaixotasuna
  • gatzatu: mami
  • gastai: gazta
  • geldo: motel
  • geréxpe: gerizpe
  • gésu beten: laster, oraintxe bertan
  • giñer: txilar / erratz
  • gitxi: gutxi
  • gitxíenes: gutxienez
  • gorpu: hilotz
  • górta: ukuilu
  • goru: iruteko ardatza
  • grokada: korrokada
  • guntzurrun: giltzurrun
  • gure: nahi
  • gurpide: gurdi bidea
  • gusur: gezur
  • idun: lepo
  • iduneko: lepoko
  • ien: igo
  • ilen: astelehen
  • illoba: biloba
  • imini: ipini
  • intxun: etzan
  • iñusi: inausi
  • íngeru: inguru
  • ire: iratze
  • irergi: ilargi
  • iruntzi: irentsi
  • itxulapiko: eltzeitsu
  • itxi: utzi
  • itzel: oso, egundoko, sekulako
  • itzelésko: egundoko
  • ixeko: izeba
  • ixéra: maindire
  • ixetu: piztu
  • ixi: itxi
  • iyordi: igurtzi
  • jentelesía: jendemodua
  • kakanárru: txiki
  • kakarráldo: kakalardo
  • kámara: ganbara
  • karra: lasterka egin
  • karradera: lasterketa
  • karraju: korridore
  • kaski: sarraski
  • katamixér: urtxintxa
  • katrineri: jendemodua
  • káskargar: txingor
  • kíketz: zotin
  • kíñe: hegabera
  • kikírolatza: triku
  • kodáñe: sega
  • kokólo: ergel
  • kópu: mokadu
  • kotxeta ein: ase
  • kotxo: harra
  • koxu: hartu
  • kuskur: ezkur
  • kunpulle: tipula
  • laban: labain, irristakor
  • lau: bezalako
  • laseko: bezalako (neurria adierazteko)
  • lánda: belardi
  • lántzar: landu gabeko belardia
  • lantzen (bein), lantzen lantzen: noizean behin
  • lapíko: eltze
  • lapíkoko: eltzekari
  • lar: -egi / gehiegi
  • larrosa: arrosa
  • laski: pertsona zikina eta janzkera txarrekoa (iraina)
  • látzin: belar luzea dagoen landa
  • legar: mami / harrixkola
  • lei: izotza
  • lélau: lehenago
  • lélengo: lehenengo
  • léngusina: lehengusu andrazko
  • lepo: sorbalda
  • les: bezala
  • liki: urtsu
  • lléba: garrantzi
  • lloba: loba
  • lotu: estekatu / geratu
  • lúki: azeri
  • lúki-busten: azeri-buztan
  • lukurreru: xuhur
  • lupu: arrabio / gaiztoa (iraina)
  • lur yáusi: luizi
  • mallúki: marrubi
  • makar: txiki
  • mamarru: zizare / umeak ikaratzeko pertsonaia
  • mamurtu: murtxikatu
  • marigorri: marigorringo
  • marítxu telletáko: umeen haginak eroaten dituen marigorringoa
  • marti: martxo
  • martítzen: astearte
  • meatz: bakan
  • meaztu: bakandu
  • menda: mendatu, txertatu
  • mendu: mentu, txerto
  • míko: mizkin
  • milikota: mertxika
  • mingel: mehe, ahul
  • mingotz: mikatz
  • mirri ein: huts egin
  • mixer: txiki eta argala / urtxintxa
  • mokil: zokor
  • morroi: zerbitzari / pertsona (lagunartean)
  • motxor: txiki eta argala
  • motz: labur / itsusi
  • mosollo: mozolo / galdakaoztar (ezizena)
  • mun: begirunezko musua
  • munarri: mugarri
  • mune: muino (ribazo)
  • murko: pitxer / pertsona desatsegina
  • murrus: marru, orro
  • muskil: mutxikin
  • mustur: mutur
  • mustur-bior: harroa, izaera txarrekoa, gogaikarria
  • mutik (beres): tutik (ere ez)
  • mutil sorri: mutil bihurri
  • múxilo: muskuilu
  • nai: nahiz
  • naye: asko, ugari
  • óbun: gaitzerdi, eskerrak
  • odóloste: odolki
  • ogigastai: erbinude
  • óidalau: neurri onekoa, egokia
  • óllasko: oilasko
  • okéran: aran
  • okela: haragi
  • ólga: jolas egin
  • ólgeta: jolas
  • ondatu: busti-busti egin
  • óndikarren: oraindik
  • opetzi: eskaini
  • oratu: heldu
  • orbísta: berpiztu
  • ordu bátak: ordu bata
  • orma: pareta
  • orri: hosto
  • órrotz: orratz
  • orrostu: orraztu
  • ortu: baratze
  • ortuari: barazki
  • ortusántu: hilerri
  • osála: txerri jana
  • osatu: oso egin / sendatu
  • ostántzen: bestela / gainerakoan
  • ostántzeko: bestelako
  • óste - inesiboan ostáyen: atzeko alde / ondoren / jatorduaren ondorengo nagia
  • ostéra: aldiz, ordea
  • ostábere: berriro ere
  • ostondu: ezkutatu
  • ostu: lapurretan egin
  • ostu-ostuke: ezkutaketa
  • otzára: saski
  • pápao: ergel, mozolo
  • paraje: hurbil
  • para: paratu, jarri
  • patin: ura ateratzeko putzu artifiziala
  • pernil: urdaiazpiko
  • pitinke: gutxinaka
  • písta: makarra
  • plasa: azoka
  • podasus: poderioz
  • posture: apostu
  • posárren: pozik
  • pospolin: galeper
  • puxíke: maskuria
  • sagárdau: sagardo
  • sakadis: oinetakoak orpoan sartu barik erabiltzea
  • sal: zail, pertsona nahi haragi gogorra adierazteko erabiltzen da
  • sáldar: erlakizten
  • saltamatxíno: matxinsalto
  • sama: eztarri
  • sáno: ozen, sendo / oso, asko
  • sántzo: algara
  • sapa: ile luzea
  • sapabúru: txalburu
  • sapasto: tximaluze
  • sapátu: larunbata
  • saran: saski handia
  • sarata: hots, oihu
  • sarrastu: urratu
  • sarri / sarríten: maiz
  • sasi eskola: piper egin
  • saskel: zikin
  • saskelóntzi: pertsona saskela
  • satarreru: txorimalo (Getxon)
  • satz: simaur
  • satzetan ein: larrua jo
  • séan: zenbatean
  • sein: ume
  • seken: xuhur
  • sékule bedar: sekula belar, hirusta
  • sélan: nola
  • sélaseko: nolako (neurria adierazteko)
  • semekure: zenbat gura, asko
  • sémet: zenbat
  • sentzun: zentzu
  • serúke: leka, estalki
  • sesail: otsail
  • sil: zilbor
  • silbot: tripa handia
  • siri-siri: euri xehea baina atertu barik denean
  • sisini: gutizia
  • soldu: zornatu / zoritu, heldu
  • soli: zalu
  • solo: soro
  • sórki: eskutrapu
  • sospel: zuhaitz azala
  • subéte: sukalde
  • sunde: kirats
  • sur: argi, erne
  • sur egon/ibili: Erne egon/ibili
  • tómaki: txakurrak uxatzeko erabiltzen den hitza
  • troka: amildegi, sakonune
  • tróñu: korapilo
  • txákotan egon: eguzkitan gustura egon
  • txantéla: diru
  • txapiskóla: umeei esaten zaien berba
  • txapiskolína: neskatoei esaten zaie
  • txarto: gaizki
  • txérpa: erpea
  • txerpekáda: atzaparkada
  • txétxe: ume txikiei deitzeko erabiltzen da
  • txibiskéri: litxarreria
  • txíbu: zabu
  • txiker: txiki
  • txikon: sorbaldan, bizkarrean
  • txíndor: txantxangorri
  • txiréne: txantxazale
  • txirlora: txirbila
  • txirpilota: tximeleta
  • txirpilotera: pinpirin
  • txix: pixa
  • txónbo: uretan murgildu
  • txoriyagóle: txorimalo
  • txóto: txano
  • txube: tu
  • txurkáda: zurrutada
  • txutxu: gutizia
  • udégoien: udazkena
  • ugélario: igel
  • úsaba: jabe, nagusi
  • úsandre: ugazaba andrazkoa
  • uger: herdoil / zikin / gorrina / igeri
  • ulle: ile
  • untze: iltze / aje, biharamun
  • uriko ume: ume adoptatu
  • uriola: uholde
  • urren: nonbait, dirudienez
  • urriéta: urri
  • urrumeda: erremuskada, marmar
  • urúbio: liztor
  • usigi: haginka egin
  • yagon: zaindu
  • yakan: jatun txarra
  • yakitzu: jakitun
  • yántza: dantza
  • yarámon: arreta, kasu
  • yas: itxura, molde ona , ganora ona
  • yaube: jabe
  • yaurti: bota
  • yáusi: erori
  • yesarri: eseri
  • yolas: erromeria, dantza
  • yon: joan
  • yoskile: jostun
  • yústuri: tximista

Liburutegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]