Letonia

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Letoniako Errepublika
Latvijas Republika
Letoniako bandera
Bandera

Letoniako armarria
Armarria

Goiburua: Tēvzemei un Brīvībai
( Aberriarentzat eta Askatasunarentzat )
Nazio ereserkia:
Dievs, svētī Latviju!
Letonia: kokalekua
Hiriburua
(eta hiri handiena)
Riga
56°58′ I 24°8′ E
Hizkuntza ofiziala(k) Letoniera1
Gobernua
Presidentea
Lehen Ministroa
Demokrazia parlamentarioa
Andris Bērziņš
Laimdota Straujuma
Independentzia
- Aldarrikatua
- Onartua
Sobietar Batasunetik
1990eko maiatzaren 4
1991ko abuztuaren 21a
Eremua
• Guztira
• Ura

64.589 km² (124.)
% 1,5%
Biztanleria
• Zenbatespena (2013)
• Errolda (2011)
• Dentsitatea

Herritarra

2.003.900 (148.)
2.070.371
34,3 biztanle/km² (166.)

letoniar[1]
Dirua Euro (€) (EUR)
Ordu eremua
 • Udan (DST)
UTC (UTC +2)
Bai (UTC +3)
Interneteko domeinua .lv
Telefono aurrezenbakia +371
1biztanle guztiek errusieraz hitz egiten dute, baina ez da ofiziala, nahiz eta errusiar jatorriko gutxiengo zabal batek errusieraz bakarrik jakin

Letonia[1] (letonieraz: Latvija) Europa ipar-ekialdeko estatua da, Europar Batasuneko kidea. Baltikoko hiru errepubliketako bat da eta hiriburua Riga du.

Halaber, SESBeko kide ohikoa izan zen.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Letoniako geografia»

Beste bi baltikoko errepublika ditu mugakide: Estonia iparraldean eta Lituania hegoaldean. Baita ere Errusia eta Bielorrusia ekialdean. Letoniak baso ugari ditu, 12.000 errekatik gora eta 3.000 laku txiki inguru. Orokorrean lurraldea nahiko laua da, punturik altuena Gaiziņkalns mendia da, 311 metro baino ez dituena.

Riga hiriburua Rigako Golkoaren barnean kokaturik dago, Daugava ibaia itsasoratzen den tokian. Letoniak itsas klima dauka, udak freskoak izaten dira eta neguak hotzak.

Hiriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Letoniako hiririk garrantzitsuenak honakoak dira:

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Letoniako historia»

Erdi Aroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Letoniarren arbasoak Itsaso Baltikoko ekialdean K. a. III. milurtetik bizi baziren ere, letoniarren gaineko lehen zantzu sendoak Erdi Arokoak dira, Migrazio Garaiakoak hain zuzen ere. Vikingoek Eskandinaviatik Antzinako Errusia edo Bizantziar Inperiorako bidean letoniar lurraldea zeharkatzen zuten, Daugava ibaiaz. Antzinako baltikoek ere merkataritza sare horretan parte hartzen zuten. Letoniako kosta anbar zela kausa ezaguna zen. Toki askotan anbarrak urriak baino balio handiagoa zeukan.

X. mendean antzinako baltikoek lau tribu osatu zituzten: kuroniarrak, latgalliarrak, seloniarrak eta semigalliarrak (letonieraz: kurši, latgaļi, sēļi and zemgaļi). Handiena latgalliarra zen.

XII. mendearen bukaeran, alemaniar merkatariekin batera, kristau apaizak ere iritsi ziren Letoniara, Baltikoko paganoak kristau bihurtu nahian. Baltikoek sinesmen eta praktika erlijioso berriak ez zituzten erraz onartu. Erromako Aita Santuak hori entzundakoan, horien kontrako gurutzadara deitu zuen: halaxe piztu ziren Iparraldeko Gurutzadak.

Alemaniarrek Riga 1201ean fundatu zuten. Pixkanaka Itsaso Baltikoren hegoaldeko hiri handiena bilakatu zen. Alemaniar gurutzatuen etorrerarekin batera, antzinako tribuen banaketa bukatu egin zen. XII. mendean alemaniaren mendeko konfederazioa, Livonia izenekoa, sortu zen. Letoniak eta Hegoaldeko Estoniak osatzen zuten Livonia.

Riga (1282an), Cēsis, Limbaži, Koknese eta Valmiera Hansan edo Ipar Alemaniarren Merkatarien Erakudean barnan sartu ziren. Hortik aurrera, ekialde eta mendebaldearen arteko salerosteko gune garrantzitsua bilakatu zen Riga.

Letoniako historia
Knight livonia.png

Aro Modernoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XVI. mendean aldaketa ugari egon ziren, Erreformaren etorrerarekin eta Livoniako gainbeherarekin batera. Livoniako Gerraren ostean (1558-1583) egungo Letonia Polonia-Lituania erresumaren menpean geratu zen. Lutertar fedea Kurzeme, Zemgale eta Vidzeme zonaldeetan onartu zen, baina katolikoen nagusitasunak Latgalen jarraitu zuen, gaur egun bezala.

XVII. eta XVIII. mendeetan, Poloniak, Suediak eta Errusiak elkarren kontra borrokatu zuten Baltikoren ekialdea menperatu nahian. Suediako Gustavo Adolfok Riga 1621ean hartu zuen. 1629ko Altmark Hitzarmenean, Vidzeme Suediaren mendean geratu zen. "Suediar Aroa" (letonieraz: zviedru laiki) gaur egun ere aginte onenaren sinonimoa da. 1721eko Nystad Hitzarmenak Vidzeme Errusiari eman zion. Latgale Poloniako lurraldea izan zen 1772 arte, Errusiarekin bat egin zuenean. Courlandia dukerrian, laurden bateko gutxiengo alemaniarrak letoniarren gehiengoa gobernatzen zuen. Lurralde hori "nobleziaren paradisua" bezala ezagutzen zen, nahiz eta 1795ean Errusiako probintzia bihurtu. Honela, egungo Letonia osoa Errusiako Inperioaren barnan geratu zen.

XIX. mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errusiaren aginpean, Suediako arautegiari buelta eman zitzaion. Morroien askapena 1817an egin zen Courlandian eta 1819an Livlandian. Praktikan, halere, noblezia atera zen garaile morroiak lurrik gabe (eta ordainsaririk gabe ere) geratu zirelako.

XIX. mendearen hasieran, populazioaren %7 hiritarra zen; amaierarako %40. Biztanleria 720 000tik ia-ia bi milioira pasatu zen. Jatorrizkoak %90tik %68 igaro ziren. Hainbat laborarik lurra berreskuratu ahal izan zuten arren, 1897rako 591 000 nekazarik lurrik gabe jarraitzen zuten. Hiriko proletariatua ugaldu zen, burgesiaren boterea handitu ahala. Labur esanda, gizarte-egitura guztiz aldatu zen.

Letonia Gaztea mugimendua abian jarri zen XIX. mendearen erditik. Germaniarrek menperatzen zuten gizarte-ordenaren kontra eslavofilian bilatzen zuten laguntza. Hala ere, 1863ko Urtarrileko Matxinadaren ondoren, errusifikazioa hasi zen. Letonia Gaztea Korronte Berria ezkertiar mugimenduak ordezkatu zuen 1890eko hamarkadan. Herri ezinegonak 1905eko Errusiar Iraultzaz baliatuta lehertu zuen. Baltikoko probintzietan kutsu abertzalea ere izan zuen.

XX. mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehen Mundu Gerrak herrialdea birrindu zuen. Autodeterminazioaren eskaerak autonomian murriztu ziren hasiera batean. Alabaina, 1918ko azaroaren 18an independentzia osoa aldarrikatu zen Rigan. Letoniako Askapenerako Gerra etorri zen horren ostean, kaos handiko garaia. 1919ko udaberrirako hiru gobernu zeuden. Nolanahi ere, Alemania zein Errusiako armadak garaituta suertatu ziren.

Letoniako Errepublika Sozialista Sobietarra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Letoniako Errepublika Sozialista Sobietarra»

Letonia 1940tik 1991ra Sobietar Batasuneko errepublika izan zen, 1941-1944 epean ezik, Alemaniak inbaditu zuela. Garai honetan Letoniako Errepublika Sozialista Sobietarra izenarekin ezagutzen zen. 1980ko hamarkadatik aurrera autonomia handiagotu zitzaion eta 1990tik aurrera independentziaren aldeko aldarria berriro indartsu entzun zen, ahalik eta 1991an independizatu zen arte.

Independentziatik aurrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Komunismoaren erorketarekin batera Letoniak mendebaldeko herrialdeekin egin zituen harremanak. Gaur egun NATOko kidea da eta 2004tik aurrera Europar Batasunakoa. 2003ko irailaren 20an erreferenduma egin zen eta %69,6ak Lituania eta Estoniarekin batera Europar Batasunan sartzea onartu zuten.

Banaketa administratiboa (1949—2009)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Letoniaren banaketa administratiboa»

Letonia, 26 barruti ezberdinetan banatzen da. Horrez gain, zazpi hiri daude, status desberdina dutenak.

  1. Aizkraukle Barrutia
  2. Alūksne Barrutia
  3. Balvi Barrutia
  4. Bauska Barrutia
  5. Cēsis Barrutia
  6. Daugavpils Barrutia
  7. Daugavpils Hiria
  8. Dobele Barrutia
  9. Gulbene Barrutia
  10. Jēkabpils Barrutia
  11. Jelgava Barrutia
  12. Jelgava Hiria
  13. Jūrmala Hiria (hiria)
  14. Krāslava Barrutia
  15. Kuldīga Barrutia
  16. Liepāja Barrutia
  17. Liepāja Hiria
  1. Limbaži Barrutia
  2. Ludza Barrutia
  3. Madona Barrutia
  4. Ogre Barrutia
  5. Preiļi Barrutia
  6. Rēzekne Barrutia
  7. Rēzekne Hiria (hiria)
  8. Rīga Barrutia
  9. Rīga Hiria
  10. Saldus Barrutia
  11. Talsi Barrutia
  12. Tukums Barrutia
  13. Valka Barrutia
  14. Valmiera Barrutia
  15. Ventspils Barrutia
  16. Ventspils Hiria
Letoniako barrutien mapa alfabetikoki ordenaturik.

Gobernua eta politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Letoniako politika»

Letoniako parlamentuak ganbara bakarra du, 100 eserlekurekin. Saeima izena hartzen du eta boto zuzenaren bitartez hautatzen da 4 urtetik behin. Presidentziarako hauteskundeak beste bozkaketa batean egiten dira lau urterik behin. Presidenteak lehen ministroa aukeratzen du eta honek exekutiboa eratzen du.


Letoniako ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Letoniako ekonomia»

Letoniako ekonomia batez ere nekazaritza, oihalgintza eta siderometalurgian oinarritzen da. Gaur egun turismoak ere pisua irabazten du herrialdeak duen historia dela eta. Komunismotik kapitalismora pasatzeak hainbat arazo ekarri ditu. Gaur egun langabezia %10a da eta defizit handia dago. Politika sozialak ere desagertzen ari dira.

Diru nazionala latsa da, eta hau 100 santamitan banatzen da.

Letoniako demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Letoniako demografia»

Letoniar jatorriko populazioa herriaren erdia gutxi gora behera da, baina gutxiengoa da Rigan. Errusiar jatorria dutenak %28,8a da eta gutxiengoak osatzen dute Bielorrusia, Ukraina, Lituania eta Poloniako herriek. 1998an onartutako legearen arabera nazionalitatea lortzea erraza da, tentsioak arintzeko asmoz. Mundu osoan hazkuntza demografiko txikiena duen herrialdea da, non populazioa urtero %1,5a jaisten den.

Letoniar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Letonia Aldatu lotura Wikidatan