Lurmutur Hiria

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Lurmutur Hiria
 Hegoafrika
Ciudad del Cabo desde Cabeza de León, Sudáfrica, 2018-07-22, DD 34.jpg
Coat of arms of Cape Town, South Africa.jpg
Administrazioa
Herrialdea Hegoafrika
Hegoafrikako probintziakLurmutur Mendebaldea
Metropolitan municipality of South AfricaCity of Cape Town [[File:Arbcom ru editing.svg
Alkatea Dan Plato Itzuli
Posta kodea 8001 eta 8000
Geografia
Koordenatuak 33° 55′ 30″ S, 18° 25′ 30″ E / 33.925°S,18.425°E / -33.925; 18.425Koordenatuak: 33° 55′ 30″ S, 18° 25′ 30″ E / 33.925°S,18.425°E / -33.925; 18.425
Lurmutur Hiria hemen kokatua: Hegoafrika
Lurmutur Hiria
Lurmutur Hiria
Lurmutur Hiria (Hegoafrika)
South Africa Districts showing Cape Town.png
Azalera 2454.72 km²
Altuera 1.590 m
Demografia
Biztanleria 3.740.026 bizt. (2011)
Dentsitatea 1.523,61 bizt/km²
Informazio gehigarria
Sorrera 1652
Telefono aurrizkia 021
Ordu eremua UTC+02:00
Hiri senidetuak Akisgran, Haifa, Hangzhou, Niza, San Petersburgo, Funchal, Anberes, Pune, San Frantzisko, Buenos Aires, Johannesburgo eta Esmirna
www.capetown.gov.za

Lurmutur Hiria[1] (ingelesez: Cape Town; afrikaansez: Kaapstad; xhoseraz: Ikapa) Hegoafrikako hiri ezagunena da eta bertako hiriburu legegilea,[2] Johannesburgen ondoren herrialdeko bigarrena biztanlerian.[3] Lurmutur Mendebaldea probintziako hiriburua da.

Hiria 1652 urtean sortu zuen Herbehereetako Jan van Riebeeck nabigatzaileak Sortaldeko Indietako Konpainiaren merkatari topagune izateko. Hiria europarren okupaziorik zaharrena da Hegoafrika osoan. Lurmutur Hiria luzaro izan zen herbeheretarren koloniaren buru. Ezagunak dira hiriko portua, inguruko eskualdeko naturak duen garrantzia eta Mahai mendia eta Lurmutur puntua kokagune geografikoak.

2011ko Hegoafrikako errolda nazionalaren arabera udalerri metropolitarraren biztanleria 3.740.026 pertsonek osatzen dute. Bertakoen hizkuntza nagusiak ingelesa, afrikaans-a eta xhosera dira. Arrazaren arabera coloured deitutakoek (multietnikoak), zuriek eta beltzek osatzen dute biztanleriaren parte handiena.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskualdeko arrastorik zaharrenak orain dela 15.000 eta 12.000 urte artekoan dira, Fish Hoeken dagoen Peers Caven aurkituak[4]. Gutxi dakigu, ordea, eskualde honetako lehenengo biztanleen inguruan, Portugalgo Bartolomeu Diasek 1488an aipatu zuen arte ez baitago inongo erregistro idatzirik. Diasek Cabo das Tormentas ("Ekaitzen Lurmuturra") izena jarri zion lekuari. Joan II.a Portugalgoak Esperantza Oneko lurmuturra izena eman zion (Cabo da Boa Esperança), Indiarako eta Ekialderako ibilbide berri bat irekitzeak sortzen duen itxaropena zela eta. Vasco da Gamak 1497an lurmuturra berriro ikusi zuen. 1503an António de Saldanhak Table Mountain lehen aldiz izendatu zuen, Taboa da caba[5]. XVI. mendean, portugaldar, frantziar, daniar, herbeheretar eta ingelesek, baina bereziki portugaldarrek, geldialdi ohikoak egiten zituzten gaur egun Table Bay izena duen lekuan, Indietarako bidean. Tabakoa, kobrea eta burdina ematen zieten Khoikhoi etniako biztanleei haragiaren truke.

1652an Jan van Riebeeckek eta Ekialdeko Indietako Herbeheretar Konpainiako (VOC) beste langile batzuk Lurmuturrera bidali zituzten Ekialdeko Herbeheretar Indietara zihoazen itsasontziak laguntzeko. Honela, Fort de Goede Hoop bastioia sortu zuten, beranduago Esperantza Oneko Gaztelua izango zena. Lurmuturrean etxeak eraikitzen hasi ziren, baina laster aurkitu zuten ez zutela langile nahikorik. Herbeherek, egoerari buelta emateko, Indonesia eta Madagaskarreko esklaboak ekarri zituzten. Hauetako asko Lurmuturreko Mestizoen lehen arbasoak izan ziren[6]. Van Riebeeck eta bere ondorengoen gobernupean landare ugari sartu ziren Lurmuturrean, betirako ingurunea aldatuz. Mahatsak, zerealak, intxaurrak, patatak, sagarrak eta zitrikoak iritsi ziren, ekonomian eragin handiarekin[7].

Lurmutur Hiria 1800. urtearen inguruan.

Herbehereetako Errepublika Frantza Iraultzailearen esku geratu zenean, Bataviako Errepublika izenarekin, Erresuma Batuak koloniak kontrolatzeari ekin zion. 1795ean Lurmutur Hiria konkistatu zuen, baina 1803an Herbehereei itzuli zioten, itun baten ondorioz[8]. Blaauwbergeko Guduaren ondorioz britainiarrek berriro konkistatu zuten 1806an[9]. 1814ko Anglo-Herbeheretar Itunarekin Lurmutur Hiria Britainiaren menpe geratu zen. Lurmuturreko kolonia berriaren hiriburua izan zen, 1800eko hamarkadarako nahiko hedatu zena. Hedapenarekin batera, parlamentu propioa eskatu zuten, baita lortu ere 1854an. Bertan argibideak eman behar zituen Lehen Ministroa izendatu zuten 1872an. Lurmuturreko Frankizia Kualifikatuaren bidez, arrazaren arabera ez, baina sexuaren arabera bereizten zuen sufragioa ezarri zen[10].

1867an Mendebaldeko Griqualandian diamanteak aurkitu ziren, eta 1886an Witwatersrandeko Urrearen Sukarra emanzen, Hegoaldeko Afrikako migratzaile kopurua handituz. Barnealdeko Boer errepubliken eta Britainiar gobernu kolonialaren arteko gatazkek Bigarren_Boerren_Gerra piztu zuten, 1899 eta 1902 artean, britaniarren garaipenarekin. 1910ean Britainiak Hegoafrikar Batasuna sortu zuen, Lurmuturreko Kolonia garaitutako bi Boer errepublikekin eta Natalgo koloniarekin batuz. Lurmutur Hiria batasun berri horren hiriburu bilakatu zen, eta beranduago Hego Afrikarena.

1948ko hauteskundetan Alderdi Nazionalak hauteskundeak irabazi zituen apartheida ezartzeko programarekin. Honek Lurmuturreko frankizia interraziala hautsi zuen, baita Group Areas Act sortzera ere, jendea arrazen arabera sailkatzen zuen sistema bat. Lurmutur Hiriko auzo multi-razialak bereizi eta eta legearen aurkako etxebizitzak eraitsi ziren. Fama berezia hartu zuen Lurmutur Hiriko Seigarren Barrutiak. "Zurientzat bakarrik" deklaratu ostean, 60.000 herritar kaleratu zituzten eta euren etxebizitzak eraitsi. Horietako asko Cape Flats eta Lavender Hillen bizitzera derrigortu zituzten. Apartheidaren barruan Lurmuturra "Langile koloredunen preferentzia eskualdea" izendatu zuten, "Bantuak" (hau da, afrikarrak) kanporatuz.

Langa, Gugulethu eta Nyangako ikasleak egoera honen aurka altxatu ziren. 1976ko ekainean Bantuen Hezkuntza Legearen aurka antolatu ziren, poliziarekin topo eginez. Hainbat eskola erre ziren[11][12].

Lurmutu Hiria apartheidaren aurkako mugimenduaren lider asko sortu dituen hiria da. Robben Island, hiritik 10 kilometrora dagoen espetxe-uharte bat, hainbat preso politiko ezagun izan ziren. Apartheidaren amaiera heltzen ari zela, Nelson Mandela bere gartzelaldiaren osteko lehen mitina Lurmutur Hiriko udaletxeko balkoitik egin zuen, 1990eko otsailaren 11n. Hitzaldiak garai berria ekarri zuen bere herrialdearentzat, eta lehen hauteskunde demokratikoak lau urte beranduago egin ziren, 1994ko apirilaren 27an.

1994tik aurrera hiriak hainbat arazo berri izan ditu, batez ere droga eta drogari lotutako biolentzia dela eta, eta azken aldian mafia moduko biolentziarena. Aldi berean, ekonomia berpiztu eginda, bai higiezinen booma dela eta, zein turismoaren etorrera dela eta. Lurmutur Hiria da, gaur egun, Hego Afrikan ekitate handiena duen hiria[13].

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lurmutur Hiriaren satelite bidezko irudia

Lurmutur Hiria 33,55ºS latitudean kokatuta dago, Sydney eta Buenos Airesen antzeko latitudean eta Casablanca edo Los Angelesen parekoan Ipar Hemisferioan. Table Mountain, bere hegi ia bertikalekin eta 1.000 metrora dagoen goi-ordokiarekin, eta Devil's Peak eta Lion's Head mendiekin bere bi aldeetan geografia berezia sortzen dute. Hiru mendi hauen artean hiriaren City Bowl delakoa dago. Askotan hodei fina eratzen da Table Mountainen gainazalean. Hiriaren hegoaldean Lurmuturreko penintsula dago, Ozeano Atlantikoan 40 kilometro barneratzen den mendilerroa, Cape Point deritzon puntura iritsi arte. Lurmutur Hirian 300 metro baino gehiago duten 70 mendi daude. Hala ere, hiriaren auzo asko Cape Flats deitzen den lautadan daude, ekialdera 50 kilometroz hedatzen den eremua.

Robben uhartea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

UNESCOk Robben uhartea Gizateriaren Ondare izendatu zuen 1999an. Robben uhartea Table badian dago, Bloubergstrandetik 6 kilometrora, eta itsas gainetik 30 metrora altxatzen da. Robben uhartea kartzela bat izan da 400 urtez, baita ere legena zutenen kolonia bat, posta-bulego bat, psikiatriko bat eta itsasontzietako kanpo portu bat. Gaur egun bertako museoaren itsasontzi zerbitzuarekin baino ezin da bisitatu.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lurmutur Hiriak klima mediterraneo epela du (Köppen klima sailkapena)[14][15], negu epe eta ez oso hezeekin eta uda lehor eta beroekin. Negua ekainaren hasieratik abuztuaren amaiera artean ematen da, eta Ozeano Atlantikotik hainbat fronte hotz sartzen dira, euria utziz eta ipar-mendebaldeko haize bolada indartsuak. Tenperatura maximoen batez-bestekoa 18ºC da, eta gutxienekoena 8,5ºC. Hirian 515 milimetro euri egiten ditu urtean zehar. Uda abendutik martxora irauten du, eta 26ºCko gehienezko tenperaturak daude, 16ºCko gutxienekoekin[16]. Berg Haizeak jotzen duenean asko berotzen da hiria. Otsailean eta martxoan ohikoa da barnealdetik datorren haize hau. Udaberria eta udaren arteko sasoian haize bolada indartsuak egoten dira hego-ekialdetik, poluzioa garbitzen laguntzen duen fenomenoa. Haize hau Hego Atlantikoan kokatzen den antizikloi indartsu baten sortu ohi du. Urtean 3.100 ordu eguzki jasotzen ditu Lurmuturrak.

Uraren tenperatura oso aldakorra da. False Bayn 22ºCra iristen da, baina Atlantikoan 10ºC izaten ditu. 2018an Lurmutur Hiriak ur eskasia handia zuen, Lurmutur Hiriko lehortea izena eman zaion krisi handia.

Datu klimatikoak (Lurmutur Hiria, 1961–1990)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 39. 38 41 39 34 30 29 32 34 37 40 35 41
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 26.1 26.5 25.4 23.0 20.3 17.9 17.5 17.8 19.2 21.3 23.5 24.9 22.0
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 15.7 15.6 14.2 11.9 9.4 7.8 7.0 7.5 8.7 10.6 13.2 14.9 11.4
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) 7 6 5 2 1 −1 −1 0 0 1 4 6 −1
Euria (mm) 15 17 20 41 69 93 82 77 40 35 14 17 520
Euri egunak (≥ 1.0 mm) 5.5 4.6 4.8 8.3 11.4 13.3 11.8 13.7 10.4 8.7 4.9 6.2 103.6
Eguzki orduak 337.9 299.9 291.4 234.0 204.6 174.0 192.2 210.8 225.0 279.0 309.0 334.8 3092.6
Hezetasuna (%) 71 73 77 80 83 83 83 82 79 76 74 71 77.7
Iturria: South African weather service,[17] Hong Kong Observatory, Climate & Temperature[18]

Pertsonaia ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Euskaltzaindia 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak https://www.euskaltzaindia.eus/dok/arauak/Araua_0038.pdf .
  2. (Ingelesez)  https://www.britannica.com/place/Western-Cape. Noiz kontsultatua: 2018-07-08 .
  3.   Africa, Statistics South Metropolitan Municipality | Statistics South Africa http://www.statssa.gov.za/?page_id=1021&id=city-of-cape-town-municipality. Noiz kontsultatua: 2018-07-08 .
  4.   «The Antiquity of Man» www.antiquityofman.com http://www.antiquityofman.com/Peers_Cave.html. Noiz kontsultatua: 2018-07-29 .
  5.   «History of Cape Town» www.cape-town.info http://www.cape-town.info/cape-town-information/history-of-cape-town/. Noiz kontsultatua: 2018-07-29 .
  6. (Ingelesez)  Leander (2015-03-27) «The First Slaves at the Cape» South African History Online http://www.sahistory.org.za/pages/governence-projects/slavery/slavery.htm. Noiz kontsultatua: 2018-07-29 .
  7. (Ingelesez)  Pooley, Simon (2009-02-01) «Jan van Riebeeck as Pioneering Explorer and Conservator of Natural Resources at the Cape of Good Hope (1652-62)» Environment and History (1): 3–33 doi:10.3197/096734009x404644 ISSN 0967-3407 https://doi.org/10.3197/096734009X404644. Noiz kontsultatua: 2018-07-29 .
  8. (Afrikaansez)  Heese, J. A. (1972) Die herkoms van die Afrikaner, 1657-1867 A. A. Balkema https://books.google.co.za/books/about/Die_herkoms_van_die_Afrikaner_1657_1867.html?id=MiFZGQAACAAJ&redir_esc=y. Noiz kontsultatua: 2018-07-29 .
  9.   Michael., Morris, (2004) Every step of the way : the journey to freedom in South Africa HSRC Press ISBN 0796920613 PMC 55479387 https://www.worldcat.org/oclc/55479387. Noiz kontsultatua: 2018-07-29 .
  10.   «cape town» www.rosebuds.co.za http://www.rosebuds.co.za/Toere/Cape%20Town.htm. Noiz kontsultatua: 2018-07-29 .
  11. (Ingelesez)  sahoboss (2011-03-31) «Cape Schools Join the Revolt» South African History Online http://www.sahistory.org.za/article/cape-schools-join-revolt. Noiz kontsultatua: 2018-07-29 .
  12. (Ingelesez)  sahoboss (2011-03-21) «Western Cape Youth Uprising timeline 1976» South African History Online http://www.sahistory.org.za/topic/western-cape-youth-uprising-timeline-1976. Noiz kontsultatua: 2018-07-29 .
  13. (Ingelesez)  Cape Town least unequal SA city | IOL News http://www.iol.co.za/news/politics/cape-town-least-unequal-sa-city-1.1435199#.UjdA9KwazCR. Noiz kontsultatua: 2018-07-29 .
  14.   1944-, Robinson, P. J. (Peter John), (1999) Contemporary climatology (2nd ed. argitaraldia) Longman ISBN 0582276314 PMC 41158016 https://www.worldcat.org/oclc/41158016. Noiz kontsultatua: 2018-07-29 .
  15.   GAWSIS 2.2 2013-08-27 https://web.archive.org/web/20130827135620/http://gaw.empa.ch/gawsis/reports.asp?StationID=35. Noiz kontsultatua: 2018-07-29 .
  16.   «World Weather Information Service - Cape Town» www.worldweather.org http://www.worldweather.org/035/c00138.htm. Noiz kontsultatua: 2018-07-29 .
  17.   Climate data: Cape Town Old.weathersa.co.za http://old.weathersa.co.za/Climat/Climstats/CapeTownStats.jsp. Noiz kontsultatua: 17 March 2011 .
  18.   Cape Town Weather Averages Climate & Temperature http://www.climatetemp.info/south-africa/cape-town.html. Noiz kontsultatua: 5 March 2011 .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Lurmutur Hiria Aldatu lotura Wikidatan