8-13 urtekoentzako bertsioa ikusteko, klikatu hemen.
Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Lurra

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau eguzki-sistemako hirugarren planetari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Lur (argipena)».
Lurra Lurraren ikur astronomikoa
A planetary disk of white cloud formations, brown and green land masses, and dark blue oceans against a black background. The Arabian peninsula, Africa and Madagascar lie in the upper half of the disk, whereas Antarctica is at the bottom.
Lurraren irudi elkartua, NASAk egina.
Izendapenak
Izen alternatiboa
Mundua, Ludia, Gaia, Amalur
Ezaugarri orbitalak
Garaia: J2000.0
Afelioa
152098232 km
(1.01671388 UA) 
Perihelioa
147098290 km
(0.98329134 UA) 
Erdi-ardatz handia
149598261 km
(1.00000261 UA) [1]
Eszentrikotasuna 0.01671123[1]
365.256363004 egun[2]
(1.000017421 urte)
Batezbesteko abiadura orbitala
29.78 km/s[3]
(107200 km/h)
Batezbesteko anomalia
269.05°[4]
Makurdura orbitala 7.155° Eguzkiaren ekuatorera;
1.57869°[5] plano inbariantera.
348.73936°[3]
Perihelioaren argumentua
114.20783°[3]
Sateliteak 1 (Ilargia)
1070 satelite artifizial
21000 hondakin atal
10 cm baino handiagoak 

(2013-10-24)[6]
Ezaugarri fisikoak
Batezbesteko erradioa
6371.0 km[7]
Ekuatoreko erradioa
6378.1 km[8]
Poloko erradioa
6356.8 km[9]
Zapaltzea 0.0033528[10]
1/298.257222101 (ETRS89)
Zirkunferentzia 40075.017 km (ekuatoriala) [8]
40007.86 km (meridionala) [11][oh 1]
Gainazal azalera
510072000 km2[12][13]
(148940000 km2 (29.2%) lehorra
361132000 km2 (70.8%) ura)
Bolumena 1.08321×1012km3[3]
Masa 5.97219×1024kg[14]
3.0×10-6 Eguzki)
Batezbesteko dentsitatea 5.514 g/cm3[3]
Gainazal grabitatea
9.807 m/s2
(1 g)
0.3307[15]
11.186 km/s[3]
Errotazio periodo siderala
0.99726968 d[16]
(23h 56m 4.100s)
Ekuatoreko errotazio abiadura
1,674.4 km/h (465.1 m/s)[17]
23°26' 21.4119[2]
Albedoa 0.367 (geom.)[3]
0.306 (Bond)[3]
Gainazaleko tenp. min batezbeste max
Kelvin 184 K[18] 288 K[19] 330 K[20]
Celsius −89.2 °C 15 °C 56.7 °C
Atmosfera
Gainazaleko presioa
101.325 kPa (itsas mailan)
Osaera 78.08% nitrogeno (N2)[3] (aire lehorra)
20.95% oxigeno (O2)
0.930% argon
0.039% karbono dioxido[21]
~ 1% ur lurrun (klimaren arabera)

Lurra Eguzki-sistemako hirugarren planeta da, dentsoena eta bizia duen planeta ezagun bakarra. Datazio erradiometrikoa erabilita eta beste ebidentzia iturri batzuk hartuta, Lurra orain dela 4.000 milioi urte baino gehiago sortu zen[22][23][24][25]. Lurraren grabitateak espazioko beste objektu batzuekin elkarrekintza du, bereziki Eguzkia eta Ilargiarekin, Lurraren satelite nazional bakarra. Lurrak Eguzkiaren inguruan bira bat ematen du 365,26 egunean behin, urte gisa ezagutzen den denbora. Denbora honetan zehar Lurrak bere buruari 366,26 bira ematen dizkio[oh 2]

Earth's axis of rotation is tilted, producing seasonal variations on the planet's surface. The gravitational interaction between the Earth and Moon causes ocean tides, stabilizes the Earth's orientation on its axis, and gradually slows its rotation. Earth is the densest planet in the Solar System and the largest of the four terrestrial planets.

Lurraren litosfera milioika urtetan gainazalean zehar higitzen diren plaka tektoniko izeneko hainbat atal zurrunetan banatuta dago. Lurraren gainazalaren % 71 urez estalita dago. Beste guztia kontinente eta uharteak dira, bertako aintzira eta ur-ibilguak kontuan hartuta. Poloak gehienbat izotzez daude estaliak, itsas-izotzak eta Antartikako izotz-geruza barne. Lurraren barnea oraindik ere aktibo dago, burdinazko barne-nukleo solidoarekin, eremu magnetikoa eragiten duen kanpo-nukleo likidoarekin eta mantu osatzen duen geruza lodi eta nahiko solidoarekin.

Lurreko biodibertsitate milioika urtetan garatu da, era jarraituan hedatuz iraungipen masiboetan izan ezik[26]. Bertan 8 milioi espezie baino gehiago bizi dira[27][28] eta 7.200 milioi gizaki, haren biosferaren eta mineralen mende.

Ikuspegi historikoa eta kulturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Grekoek Lurra esfera bat zela zeritzoten, hasieran filosofia zela kausa (filosofian, esfera, formarik petoena baita), baina gero behaketen bidez ere baieztatu zuten.

Aristoteles iparralderantz bidaiatuz aurrean izar berriak agertzen eta atzean utzitakoak desagertzen zirela ohartu zen. Aldi berean, Lurrak Ilargian uzten zuen itzala esfera bat zelako eta ontzi bat itsasoratzen denean lehenengoz kroskoa eta gero mastak desagertzen direlako fenomenoak egiaztatu zituen. Horiek guztiak ez lirateke izango Lurra esfera bat ez balitz.

Grekoek ere Lurra bira egiten zuela iradoki zuten baina Erdi Aroko jakitun guztiek deitoratu zuten uste hori. Hori dela kausa, Galileo sutean hiltzear egon zen.

Hala eta guztiz ere, Kopernikoren teoriek Lur higige baten teoriak okerrak zirela agertu zuten. 1851n Jean Bernard Leon Foucault jakitun frantziarrak esperimentu ospetsu bat egin zuen: Parisko eliza baten sabaitik pendulu handi bat eseki zuen eta lurrean zirkulu bat marraztu zuen. Lurrak biratu ezean, penduluak bere planoa gordeko zukeen, hau da, ez zukeen bira egingo zirkuluan, baina Lurrak biratu balu, penduluak bira egingo zukeen zirkuluan. Eta penduluak bira egin zuen! Hortaz, Lurrak bira egiten zuen, baina penduluak bere bideari eusten zion. Ekuatorretik iparralderantz norabide baterantz bira egiten du, eta Ekuatoretik hegoalderantz, aurkako norabiderantz. Ekuatorean ez du batere birarik egiten eta lurburuetan eguneko bira bat egiten du. Lurburuen eta Ekuatorearen artean motelago egiten du bira.

Haizea ere Lurrarekin batera mugitzen da Ekuatorearen abiadurarekin mugituko balitz Lurra motelago doala Ekuatoretik iparralderantz eta haizeak ekialderantz joko balu, arinago joango litzateke eta beraz, espiral baten moduan ezkerretarantz egingo luke bira. Ekuatoretik hegoalderantz berriz, eskumatarantz egingo luke bira. Horri Coriolis efektua deritzo, Gaspard-Gustav Coriolis hori behatu zuen lehena izan baitzen.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Lurraren historia» eta «Garai geologiko»

Lurraren historia duela 4.500 milioi urte hasi zen, nebulosa batetik. Garai hartan, hainbat planetoideren talkaz, lurra akrezioz hasi zen, eta dentsitate ezberdinek elementuak geruzatan bereiztea ekarri zuten (ikus, beherago, «Egitura eta osagaiak» atala). Osatu eta denbora gutxira asteroide batek Lurra jo zuen; eta, haren zati bat kanporatuz, Ilargia sortu. Meteoritoek zeramaten urak hidrosfera eta atmosfera sortu zituen. Magma solidotzean kanpoko geruza sortu zen.

Orain dela 4.000 milioi urte lehenengo izaki bizidunak sortu ziren. Garai horretan sortu zen, orobat, Lurraren dinamika.

Bakterioek fotosintesia garatu zutenean oxigenoa heldu zen atmosferara lehen aldiz, beraren konposaketa guztiz aldatuz. Hainbat zelula prokariotoren elkarketan lehen zelula eukariotoa sortu zela uste da. Hauek animaliak, landareak, onddoak eta protistoak sortu zituzten geroago.

Milioika urteren buruan, Lurreko plaken eraginez, beroa eta presioa sortu zen, eta horrek itsasoko harriak baino dentsitate txikiagoko beste batzuk sortu zituen. Azkenean, horiek flotatuzen zutenez, kontinenteak agertu ziren. Halaber, plaken eraginez, superkontinenteak sortu eta desegin dira, Rodinia eta Pangea bezala. Hainbat alditan glaziazioak egon dira, adibidez Neoproterozoikoan ia-ia lur osoa izotzez estali zen.

Kanbriarrean Kanbriarreko leherketa gertatu zen eta fosilizatzen ziren lehenengo animalia eta landareak azkar sortzen hasi ziren.

Orain dela 65 milioi urte, Kretazeo eta Tertziarioa bereizteko balio duen meteorito batek dinosauroak eta beste hainbat animalia hil eta ugaztunei bidea utzi zuen. Duela 20.000 urte, gizakiak nekazaritza garatu zuen eta harekin batera lehenengo zibilizazioak sortu ziren orain dela 10.000 urte: horrek Lurraren itxura guztiz eraldatu zuen.

Mugimenduak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Lurraren mugimenduak»
Lurraren errotazio mugimendua.

Lurra, gainerako planetak bezala, bi higidura nagusiren mendean dago, errotazio higiduraren eta translazio higiduraren mendean, hain zuzen. Lurrak errotazioa, hots, bere ardatzaren gaineko jira osoa egiteko, 23 ordu, 56 minutu eta 4 segundo behar ditu (egunaren iraupena). Halaber, Eguzkiaren grabitazio indarrak erakarrita, Lurrak segundo bakoitzeko 29,8 km egiten ditu Eguzkiaren inguruko orbita eliptikoan zehar (translazioa), eta 365,25 egun behar ditu itzuli osoa egiteko (urtearen iraupena). Lurraren bi higidura horien planoek 23° 27'-ko angelua eratzen dute, ekliptikaren angelua deitua. Planetaren errotazioak sortzen duen indar zentrifugoa dela eta, Lurrak esfera baten eitea du, zapalagoa Ipar eta Hego buruetan Ekuatore aldean baino.

Egitura eta osagaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Lurraren egitura»

Lurraren konposizioa elementu ezberdinen masaren arabera honako hau da:

Burdina:  % 34,6
Oxigenoa:  % 29,54
Silizioa:  % 15,2
Magnesioa:  % 12,7
Nikela:  % 2,4
Sufrea:  % 1,9
Titanioa:  % 0,05
Bestelakoak:  % 3,65

Lurra hainbat geruzatan zatika daiteke. Geruza horiek konposaketa kimiko eta izaera geologiko ezberdinak dituzte. Euren izatea uhin sismikoen bitartez ikas daiteke, eta baita hainbat neurri grabitazionalekin ere.

Lurraren barne geruzen eskema

Eredu geostatikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Mantua. Lurrazalaren eta nukleoaren artean dagoen geruza da. 2900 km.ko sakonerara iristen da. Mantua batez ere peridotitaz osatua dago. Lurrazalaren eta Mantuaren arteko banaketa Mohorovičić etenunean egiten da. Mantua goi eta behe mantuan bana daiteke. Biak ezberdintzen diren puntua Repettiren etenunea da.
  • Nukleoa: 3.475 kmko lodiera duen geruza da. Mantutik Gutenberg etenuneak bereizten du. Burdina eta Nikelez osatutako aleazio batez osatuta dago eta eremu magnetikoa sortzen deneko lekua da. Barne eta kanpo nukleoan bereiz daiteke. Barne nukleoa solidoa dela uste da eta kanpo nukleoa likidoa da. Bien arteko ezberdintasuna Lehman etenunean ematen da.

Eredu geodinamikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Litosfera. Modu elastikoan jarduten duen goiko azala da. 250 km-ko lodiera du eta lurrazal osoa eta mantuaren zati bat hartzen ditu.
  • Mesosfera edo behe mantua. Mineralak dentsoagoak bilakatzen dira euren konposaketa aldatu gabe.
  • D geruza. Mesosfera eta endosferaren arteko trantsizio aldea da. Arrokak asko berotu eta litosferaraino igo daitezke sumendiak sortuz.
  • Endosfera. Eredu geostatikoko nukleoaren parekoa da.

Eremu magnetikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Lurraren eremu magnetikoa»

Lurra iman bat bezalakoa da; iman horren poloak lurburuetatik oso hurbil daude. Horregatik iparrorratzaren orratzak iparraldeko eta hegoaldeko polo magnetikoekin lerroz lerro jartzen dira. Eremu magnetikoak Lurraren kanpoko gunean dabilen burdin urtuaren eroamenak eragiten duen korronte elektrikoan du sorburua. Hala, Lurra eremu magnetiko batek (magnetosferak) inguratua dago; magnetosfera hori atmosferan 140 km-tik gora hedatzen da, eta Eguzkiak igortzen dituen partikula karga elektrikodunak erakartzen ditu eta guztiz garrantzizkoa da hori hala izatea, partikula horiek Lurrera eroriz gero bizitza suntsituko bailukete. Oso gertaera ikusgarriak izaten dira halakoetan: aurorak).

Ura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Ura»

Lurraren azalera handiena urak hartzen du Esan genezake, Lurraren azalerako 4 zatitik 3 ura direla. Ur masa guzti horri hidrosfera deritzo, eta ur gaziz eta ur gezaz osaturik dago. Baina ur gazi eta gezaren arteko banaketa ez da orekatua: ur guztitik %94 ur gazia da eta %6 bakarrik da ur geza. Ura izotz forman egon daiteke (solidoa), glaziarretan eta izotz-kaskoetan gertatzen den bezala, likidoa itsasoetan, lakuetan, ibaietan eta abarretan.

Ilargia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Ilargia»
Lurraren eta Ilargiaren arteko benetako distantzia eskalan marraztuta

Ilargia Lurraren satelite bakarra da. Lurraren inguruan biraka dabilena. Ilargia eta Lurraren artean, batez beste, 380.000 km daude. Ilargia Lurretik lau modu desberdinetan ikus daiteke. Modu bakoitzak aldi izena jaso du. Ilargialdiek ilgora, ilbehera, iargi berria eta ilargi betea dute izena. Lehen alditik laugarrenera 27 egun, 7 ordu, 43 minutu, eta 11,47 segundo pasa behar dira. Denbora horrek hilabete sinodiko izena dauka. Ilargiaren traslazio eta errotazio denborak berdinak dira, horregatik alde bera ikusten da beti Lurretik.

Itsasaldiak Ilargiaren eraginpean doaz, eta hondartzara goazenean aurkitu dezakegu bai itsasgora, itsasoa aurrera doanean; bai itsasbehera, itsasoa atzera doanean.

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Lurraren zirkunferentzia ia zehazki 40.000 kilometrokoa da, izan ere metroa neurri honen arabera kalibratu zen, Polotik Ekuatorera dagoen distantziaren 10 milioirena. Informazio gehiagorako, irakurri Sistema metriko hamartarra artikulua.
  2. Bi neurketa hauen arteko tartea Lurrak Eguzkiaren inguruan bira oso bat ematen duenean ardatzarekiko bira gehigarri bat suposatzen duelako egiten da.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b   Simon, J. L.; Bretagnon, P.; Chapront, J.; Chapront-Touze, M.; Francou, G.; Laskar, J. (1994-02-01), «Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and the planets», Astronomy and Astrophysics (282): 663–683, ISSN 0004-6361, http://adsabs.harvard.edu/abs/1994A%26A...282..663S. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  2. a b   USEFUL CONSTANTS, http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  3. a b c d e f g h i   Earth Fact Sheet, http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  4.   Earth mean anomaly|website=Wolfram Alpha - Wolfram|Alpha Results, http://m.wolframalpha.com/input/?i=Earth+mean+anomaly%7Cwebsite=Wolfram%20Alpha. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  5.   Allen, C. W. (2000), Allen's astrophysical quantities (4th ed. argitaraldia), AIP Press, ISBN 0387987460, https://www.worldcat.org/oclc/40473741 .
  6. (Ingelesez)  «How Many Satellites are in Space? - Universe Today», Universe Today, 2013-10-24, http://www.universetoday.com/42198/how-many-satellites-in-space/. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  7.   CRC handbook of chemistry and physics, 2000-2001 (81st ed. argitaraldia), CRC Press, 2000, ISBN 0849304814, https://www.worldcat.org/oclc/44440496 .
  8. a b   NGA: (U) World Geodetic System 1984 (UNCLASSIFIED), http://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  9.   Global earth physics : a handbook of physical constants, American Geophysical Union, 1995, ISBN 0875908519, https://www.worldcat.org/oclc/31753729 .
  10.   Petit, International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) Conventions Centre. US Naval Observatory (USNO). Bureau International des Poids et Mesures (BIPM). Hrsg.: Dennis D. McCarthy ; Gerard (2004), IERS Conventions (2003), Bundesamt für Kartographie und Geodäsie, ISBN 3898888843, https://www.worldcat.org/oclc/746001655 .
  11.   How WGS 84 defines Earth, 2011-04-24, https://web.archive.org/web/20110424104419/http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  12.   8(o) Introduction to the Oceans, http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  13. (Ingelesez)  The World Factbook — Central Intelligence Agency, https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  14.   Earth - By the Numbers | Planets - NASA Solar System Exploration, http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth&Display=Facts. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  15.   Williams, James G. (1994-08-01), «Contributions to the Earth's obliquity rate, precession, and nutation», The Astronomical Journal (108): 711–724, doi:10.1086/117108, ISSN 0004-6256, http://adsabs.harvard.edu/abs/1994AJ....108..711W. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  16.   Walter), Allen, C. W. (Clabon (2000), Allen's astrophysical quantities (4th ed. argitaraldia), AIP Press, ISBN 0387987460, https://www.worldcat.org/oclc/40473741 .
  17.   Walter), Allen, C. W. (Clabon (2000), Allen's astrophysical quantities (4th ed. argitaraldia), AIP Press, ISBN 0387987460, https://www.worldcat.org/oclc/40473741 .
  18.   World: Lowest Temperature | ASU World Meteorological Organization, 2010-06-16, https://web.archive.org/web/20100616025722/http://wmo.asu.edu/world-lowest-temperature. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  19. (Ingelesez)  Temperature may hit high in 2010, 2009-12-10, http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8406839.stm. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  20.   World: Highest Temperature | ASU World Meteorological Organization, 2013-01-04, https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  21. National Oceanic & Atmospheric Administration (NOAA) – Earth System Research Laboratory (ESRL), Trends in Carbon Dioxide.
  22.   Geologic Time: Age of the Earth, http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  23.   Lurraren adina - Zientzia.eus, http://zientzia.eus/artikuluak/lurraren-adina/. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  24.   Dalrymple, G. Brent, «The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved», Geological Society, London, Special Publications (1): 205–221, doi:10.1144/gsl.sp.2001.190.01.14, https://doi.org/10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  25.   Manhes, Gérard; Allègre, Claude J.; Dupré, Bernard; Hamelin, Bruno, «Lead isotope study of basic-ultrabasic layered complexes: Speculations about the age of the earth and primitive mantle characteristics», Earth and Planetary Science Letters (3): 370–382, doi:10.1016/0012-821x(80)90024-2, https://doi.org/10.1016/0012-821X(80)90024-2. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  26.   Sahney, Sarda; Benton, Michael J.; Ferry, Paul A. (2010-08-23), «Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land», Biology Letters (4): 544–547, doi:10.1098/rsbl.2009.1024, ISSN 1744-957X, PMID 20106856, PMC PMC2936204, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20106856. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  27. (Ingelesez)  «How many species on Earth? About 8.7 million, new estimate says», ScienceDaily, https://www.sciencedaily.com/releases/2011/08/110823180459.htm. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  28.   Biodibertsitatearena, 1 Noe zaharraren legatua - Zientzia.eus, http://zientzia.eus/artikuluak/biodibertsitatearena-1-noe-zaharraren-legatua/. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Lurra Aldatu lotura Wikidatan