Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Lurra

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Artikulu hau eguzki-sistemako hirugarren planetari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Lur (argipena)».
Lurra Lurraren ikur astronomikoa
A planetary disk of white cloud formations, brown and green land masses, and dark blue oceans against a black background. The Arabian peninsula, Africa and Madagascar lie in the upper half of the disk, whereas Antarctica is at the bottom.
Lurraren irudi elkartua, NASAk egina.
Izendapenak
Izen alternatiboa
Mundua, Ludia, Gaia, Amalur
Ezaugarri orbitalak
Garaia: J2000.0
Afelioa
152098232 km
(1.01671388 UA) 
Perihelioa
147098290 km
(0.98329134 UA) 
Erdi-ardatz handia
149598261 km
(1.00000261 UA) [1]
Eszentrikotasuna 0.01671123[1]
365.256363004 egun[2]
(1.000017421 urte)
Batezbesteko abiadura orbitala
29.78 km/s[3]
(107200 km/h)
Batezbesteko anomalia
269.05°[4]
Makurdura orbitala 7.155° Eguzkiaren ekuatorera;
1.57869°[5] plano inbariantera.
348.73936°[3]
Perihelioaren argumentua
114.20783°[3]
Sateliteak 1 (Ilargia)
1070 satelite artifizial
21000 hondakin atal
10 cm baino handiagoak 

(2013-10-24)[6]
Ezaugarri fisikoak
Batezbesteko erradioa
6371.0 km[7]
Ekuatoreko erradioa
6378.1 km[8]
Poloko erradioa
6356.8 km[9]
Zapaltzea 0.0033528[10]
1/298.257222101 (ETRS89)
Zirkunferentzia 40075.017 km (ekuatoriala) [8]
40007.86 km (meridionala) [11][oh 1]
Gainazal azalera
510072000 km2[12][13]
(148940000 km2 (29.2%) lehorra
361132000 km2 (70.8%) ura)
Bolumena 1.08321×1012km3[3]
Masa 5.97219×1024kg[14]
3.0×10-6 Eguzki)
Batezbesteko dentsitatea 5.514 g/cm3[3]
Gainazal grabitatea
9.807 m/s2
(1 g)
0.3307[15]
11.186 km/s[3]
Errotazio periodo siderala
0.99726968 d[16]
(23h 56m 4.100s)
Ekuatoreko errotazio abiadura
1,674.4 km/h (465.1 m/s)[17]
23°26' 21.4119[2]
Albedoa 0.367 (geom.)[3]
0.306 (Bond)[3]
Gainazaleko tenp. min batezbeste max
Kelvin 184 K[18] 288 K[19] 330 K[20]
Celsius −89.2 °C 15 °C 56.7 °C
Atmosfera
Gainazaleko presioa
101.325 kPa (itsas mailan)
Osaera 78.08% nitrogeno (N2)[3] (aire lehorra)
20.95% oxigeno (O2)
0.930% argon
0.039% karbono dioxido[21]
~ 1% ur lurrun (klimaren arabera)

Lurra Eguzki-sistemako hirugarren planeta da, dentsoena eta bizia duen planeta ezagun bakarra. Datazio erradiometrikoa erabilita eta beste ebidentzia iturri batzuk hartuta, Lurra orain dela 4.000 milioi urte baino gehiago sortu zen[22][23][24][25]. Lurraren grabitateak espazioko beste objektu batzuekin elkarrekintza du, bereziki Eguzkia eta Ilargiarekin, Lurraren satelite natural bakarra. Lurrak Eguzkiaren inguruan bira bat ematen du 365,26 egunean behin, urte gisa ezagutzen den denbora. Denbora honetan zehar Lurrak bere buruari 366,26 bira ematen dizkio[oh 2]

Lurraren biraketa-ardatza bere plano orbitalarekiko okertua dago, urtaroak sortuz[26]. Ilargiaren eta Lurraren arteko grabitazio elkarrekintzak itsasaldiak sortzen ditu, Lurra bere ardatzean egonkortzen du eta biraketa abiadura geldotzen du[27]. Lurra da Eguzki-sistemako planetarik dentsoena eta lau planeta telurikoen artean handiena.

Lurraren litosfera milioika urtetan gainazalean zehar higitzen diren plaka tektoniko izeneko hainbat atal zurrunetan banatuta dago. Lurraren gainazalaren % 71 urez estalita dago. Beste guztia kontinente eta uharteak dira, bertako aintzira eta ur-ibilguak kontuan hartuta. Poloak gehienbat izotzez daude estaliak, itsas-izotzak eta Antartikako izotz-geruza barne. Lurraren barnea oraindik ere aktibo dago, burdinazko barne-nukleo solidoarekin, eremu magnetikoa eragiten duen kanpo-nukleo likidoarekin eta mantu osatzen duen geruza lodi eta nahiko solidoarekin. Lurreko biodibertsitate milioika urtetan garatu da, era jarraituan hedatuz iraungipen masiboetan izan ezik[28]. Bertan 8 milioi espezie baino gehiago bizi dira[29][30] eta 7.600 milioi gizaki, haren biosferaren eta mineralen mende.

Kronologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Lurraren historia»

Sorrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eguzki-sisteman aurkitutako materialik zaharrenak 4.567,2±0,6 milioi urte ditu[31]. Orain dela 4.540±40 milioi urte Lurraren lehen egitura osatu zen[32][33]. Eguzki sistemaren sorrera eta garapena aldi berean eman zen. Teorian, nebulosa edo disko protoplanetario batetik sortzen dira planetak. Grabitatearen ondorioz disko hori biratzen hasten da, eta biraketarekin lauago egiten sortu berria den izarraren inguruan. Planetak disko horretan ere sortzen hasten dira, grabitazioaren ondorioz. Nebulosa horretan gasak, izotza eta hautsa daude. Teoria nebularraren arabera, planetesimalak sortzen dira akrezioz, eta Lurra bezalako planeta batek 10 eta 20 milioi urte artean behar izan zituen osatzeko[34].

Ilargiaren sorrera ere Lurraren sorrerarekin batera ikertzen da. Ilargia orain dela 4.530 milioi urte inguru sortu zen[35]. Hipotesi nagusiaren arabera Marteren tamaina zuen objektu batek, Tea izenekoa, Lurraren aurka jo zuen eta kanporatutako materialaren akrezioa sortu zen Ilargia[36]. Ikuspegi honen arabera Theia Lurraren masaren %10 inguru zuen[37], eta bere masaren zati bat Lurrean barneratu zen[38]. Orain dela 4.100 eta 3.800 milioi urte artean asteroide kopuru handi batek Lurra eta Ilargiaren aurka jo zuen, Bonbardaketa Handi Berantiarra deitu den fenomenoan. Lurraren inguruan eragin handia izan zuen, baina bereziki Ilargiarenean.

Historia geologikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Garai geologiko»

Lurraren atmosfera eta ozeanoak sumendien aktibitatearen eta desgasifikazioaren ondorioz sortu ziren. Ur lurruna iturri hauetatik atera eta kondentsatu zen ozeanoak sortzeko, eta asteroide, protoplaneta eta kometen izotzarekin kopurua handitu zen[39]. Eredu honen arabera, atmosferako berotegi-efektuko gasek ozenoak ez izoztea ekarri zuen, Eguzkiak garai hartan gaur egun duen Eguzkiaren argitasunaren %70 baino ez baitzuen[40]. Orain dela 3.500 milioi urte Lurraren eremu magnetikoa eratu zen, atmosfera Eguzki haizeak eramatea ekidin zuena[41].

Lurra izotz-bola bat izan zenekoa

Lurraren kanpoaldean zegoen magma urtua solidotzen hasi zen geruza bat sortuz. Bi eredu daude gaur egun prozesu hau azaltzeko[42]: batean lur lehorreko masak pixkanaka sortu ziren gaur egungo formara iritsi arte[43]; bestean, probabilitate handiagoarekin, sorrera hori azkarra izan zen[44] Lurraren historiaren lehen uneetan, eta ondoren mugimendurik gabeko egoera kontinental egon zen[45][46]. Kontinenteak plaken tektonikaren ondorioz sortu ziren, Lurraren barnealdearen bero galeraren ondorioz. Ehunka milioi urte pasa eta gero, superkontinenteak sortu eta bereizi dira behin eta berriz. Orain dela 750 milioi urte Rodinia izeneko superkontinentea hautsi zen. Ondoren berriro elkartu ziren, Pannotia izenekoa sortzeko orain dela 600-540 milioi urte artean. Hau berriro apurtu eta Pangea osatu zen, orain dela 180 milioi urte hautsi zena[47].

Hainbat alditan glaziazioak egon dira, adibidez Neoproterozoikoan ia-ia lur osoa izotzez estali zen[48][49]. Gaur egungo izotzaren distribuzioa orain dela 40 milioi urte inguru hasi zen, eta izotza orain dela 3 milioi urte hasi zen handitzen. Latitude altuko eremuetan glaziazio ezberdinak eman dira ziklikoki hortik aurrera, 40.000 eta 100.000 urtean behin. Azken glaziazio kontinental handia orain dela 10.000 urte amaitu zen[50].

Biziaren jatorria eta eboluzioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Biziaren jatorria»

Orain dela 4.000 milioi urte inguru euren burua erreakzio kimikoz erreplikatzeko gai ziren lehen molekulak sortu ziren. 500 milioi urte beranduago azken arbaso unibertsal komuna bizi izan zen[51]. Fotosintesiari esker Eguzkiaren energia zuzenean eralda zitekeen biologian. Sortutako oxigeno molekularrak () atmosferan metatu zen, eta eguzki-erradiazioaren izpi ultramoreen ondorioz ozono geruza () sortu zen atmosferaren goiko geruzatan[52]. Zelula txikiak beste handiagoen barruan sartuz eukarioto izeneko zelula konplexuak sortu ziren[53][54]. Zelula-koloniak geroz eta espezializatuago bilakatu ziren, eta horrekin lehen organismo zelulaniztunak sortu ziren. Ozonoak eteten zuen erradiazio ultramorea gutxituz, Lur lehorra kolonizatu zuen biziak[55]. Bizitzaren lehen ebidentzia fosila Austaliako Mendebaldeako hareharri batean aurkitutako orain dela 3.480 milioi urteko mikrobioak daude[56]. Groenlandiako arroka metasedimentario batzuetan orain dela 3.700 milioi urteko grafito biogeniko arrastoak aurkitu dira[57]. Australian ere orain dela 4.100 milioi urteko material biotikoa aurkitu da[58][59]. Hala ere mikroorganismoak zuzenean erakusten dituen ebidentzia zuzenik zaharrena orain dela 3.450 milioi urtekoa da[60][61].

Neoproterozoikoan, orain dela 750 eta 580 milioi urte, Lurraren gehiengoa izotzez estali zen. Elur-bola Lurra deitu den hipotesi hau oso interesgarria da ondoren gertatutako Kanbriarreko leherketa aztertzeko, fosilizatzen ziren lehenengo animalia eta landareak azkar konplexuago egiten hasi baitzen[62]. Kanbriarreko leherketaren ostean, orain dela 535 milioi urte, bost iraungitze masibo izan dira[63]. Horietatik azkena orain dela 65 milioi urte gertatu zen, Kretazeo eta Tertziarioa bereizteko balio duen meteorito batek dinosauroak eta beste hainbat animalia hil eta ugaztunei bidea utzi zienean. Ugaztunak orain dela 66 milioi urte hasi ziren dibertsifikatzen, eta hainbat milioi urte beranduago Orrorin tugenensis izeneko primate bat zutik ibiltzeko gaitasuna eskuratu zuen[64]. Honek tresnen erabilera eta komunikazioa bultzatu zuen, burmuin handiago estimulatuz, giza eboluzioaren oinarrian. Duela 20.000 urte, gizakiak nekazaritza garatu zuen, Neolitoko iraultzan, eta harekin batera lehenengo zibilizazioak sortu ziren orain dela 10.000 urte: horrek Lurraren itxura guztiz eraldatu zuen[65].

Etorkizuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Egitura eta osagaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Lurraren egitura»

Lurraren konposizioa elementu ezberdinen masaren arabera honako hau da:

Burdina: % 34,6
Oxigenoa: % 29,54
Silizioa: % 15,2
Magnesioa: % 12,7
Nikela: % 2,4
Sufrea: % 1,9
Titanioa: % 0,05
Bestelakoak: % 3,65

Lurra hainbat geruzatan zatika daiteke. Geruza horiek konposaketa kimiko eta izaera geologiko ezberdinak dituzte. Euren izatea uhin sismikoen bitartez ikas daiteke, eta baita hainbat neurri grabitazionalekin ere.

Lurraren barne geruzen eskema

Eredu geostatikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Mantua. Lurrazalaren eta nukleoaren artean dagoen geruza da. 2900 km.ko sakonerara iristen da. Mantua batez ere peridotitaz osatua dago. Lurrazalaren eta Mantuaren arteko banaketa Mohorovičić etenunean egiten da. Mantua goi eta behe mantuan bana daiteke. Biak ezberdintzen diren puntua Repettiren etenunea da.
  • Nukleoa: 3.475 kmko lodiera duen geruza da. Mantutik Gutenberg etenuneak bereizten du. Burdina eta Nikelez osatutako aleazio batez osatuta dago eta eremu magnetikoa sortzen deneko lekua da. Barne eta kanpo nukleoan bereiz daiteke. Barne nukleoa solidoa dela uste da eta kanpo nukleoa likidoa da. Bien arteko ezberdintasuna Lehman etenunean ematen da.

Eredu geodinamikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Litosfera. Modu elastikoan jarduten duen goiko azala da. 250 km-ko lodiera du eta lurrazal osoa eta mantuaren zati bat hartzen ditu.
  • Mesosfera edo behe mantua. Mineralak dentsoagoak bilakatzen dira euren konposaketa aldatu gabe.
  • D geruza. Mesosfera eta endosferaren arteko trantsizio aldea da. Arrokak asko berotu eta litosferaraino igo daitezke sumendiak sortuz.
  • Endosfera. Eredu geostatikoko nukleoaren parekoa da.

Eremu magnetikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Lurraren eremu magnetikoa»

Lurra iman bat bezalakoa da; iman horren poloak lurburuetatik oso hurbil daude. Horregatik iparrorratzaren orratzak iparraldeko eta hegoaldeko polo magnetikoekin lerroz lerro jartzen dira. Eremu magnetikoak Lurraren kanpoko gunean dabilen burdin urtuaren eroamenak eragiten duen korronte elektrikoan du sorburua. Hala, Lurra eremu magnetiko batek (magnetosferak) inguratua dago; magnetosfera hori atmosferan 140 km-tik gora hedatzen da, eta Eguzkiak igortzen dituen partikula karga elektrikodunak erakartzen ditu eta guztiz garrantzizkoa da hori hala izatea, partikula horiek Lurrera eroriz gero bizitza suntsituko bailukete. Oso gertaera ikusgarriak izaten dira halakoetan: aurorak).

Ura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Ura»

Lurraren azalera handiena urak hartzen du Esan genezake, Lurraren azalerako 4 zatitik 3 ura direla. Ur masa guzti horri hidrosfera deritzo, eta ur gaziz eta ur gezaz osaturik dago. Baina ur gazi eta gezaren arteko banaketa ez da orekatua: ur guztitik %94 ur gazia da eta %6 bakarrik da ur geza. Ura izotz forman egon daiteke (solidoa), glaziarretan eta izotz-kaskoetan gertatzen den bezala, likidoa itsasoetan, lakuetan, ibaietan eta abarretan.

Ilargia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Ilargia»
Zenbat Ilargi du Lurrak?
Lurraren eta Ilargiaren arteko benetako distantzia eskalan marraztuta

Ilargia Lurraren satelite bakarra da. Lurraren inguruan biraka dabilena. Ilargia eta Lurraren artean, batez beste, 380.000 km daude. Ilargia Lurretik lau modu desberdinetan ikus daiteke. Modu bakoitzak aldi izena jaso du. Ilargialdiek ilgora, ilbehera, iargi berria eta ilargi betea dute izena. Lehen alditik laugarrenera 27 egun, 7 ordu, 43 minutu, eta 11,47 segundo pasa behar dira. Denbora horrek hilabete sinodiko izena dauka. Ilargiaren traslazio eta errotazio denborak berdinak dira, horregatik alde bera ikusten da beti Lurretik.

Itsasaldiak Ilargiaren eraginpean doaz, eta hondartzara goazenean aurkitu dezakegu bai itsasgora, itsasoa aurrera doanean; bai itsasbehera, itsasoa atzera doanean.

Mugimenduak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Lurraren mugimenduak»
Lurraren errotazio mugimendua.

Lurra, gainerako planetak bezala, bi higidura nagusiren mendean dago, errotazio higiduraren eta translazio higiduraren mendean, hain zuzen. Lurrak errotazioa, hots, bere ardatzaren gaineko jira osoa egiteko, 23 ordu, 56 minutu eta 4 segundo behar ditu (egunaren iraupena). Halaber, Eguzkiaren grabitazio indarrak erakarrita, Lurrak segundo bakoitzeko 29,8 km egiten ditu Eguzkiaren inguruko orbita eliptikoan zehar (translazioa), eta 365,25 egun behar ditu itzuli osoa egiteko (urtearen iraupena). Lurraren bi higidura horien planoek 23° 27'-ko angelua eratzen dute, ekliptikaren angelua deitua. Planetaren errotazioak sortzen duen indar zentrifugoa dela eta, Lurrak esfera baten eitea du, zapalagoa Ipar eta Hego buruetan Ekuatore aldean baino.

Ikuspegi historikoa eta kulturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Grekoek Lurra esfera bat zela zeritzoten, hasieran filosofia zela kausa (filosofian, esfera, formarik petoena baita), baina gero behaketen bidez ere baieztatu zuten.

Aristoteles iparralderantz bidaiatuz aurrean izar berriak agertzen eta atzean utzitakoak desagertzen zirela ohartu zen. Aldi berean, Lurrak Ilargian uzten zuen itzala esfera bat zelako eta ontzi bat itsasoratzen denean lehenengoz kroskoa eta gero mastak desagertzen direlako fenomenoak egiaztatu zituen. Horiek guztiak ez lirateke izango Lurra esfera bat ez balitz.

Grekoek ere Lurra bira egiten zuela iradoki zuten baina Erdi Aroko jakitun guztiek deitoratu zuten uste hori. Hori dela kausa, Galileo sutean hiltzear egon zen.

Hala eta guztiz ere, Kopernikoren teoriek Lur higige baten teoriak okerrak zirela agertu zuten. 1851n Jean Bernard Leon Foucault jakitun frantziarrak esperimentu ospetsu bat egin zuen: Parisko eliza baten sabaitik pendulu handi bat eseki zuen eta lurrean zirkulu bat marraztu zuen. Lurrak biratu ezean, penduluak bere planoa gordeko zukeen, hau da, ez zukeen bira egingo zirkuluan, baina Lurrak biratu balu, penduluak bira egingo zukeen zirkuluan. Eta penduluak bira egin zuen! Hortaz, Lurrak bira egiten zuen, baina penduluak bere bideari eusten zion. Ekuatorretik iparralderantz norabide baterantz bira egiten du, eta Ekuatoretik hegoalderantz, aurkako norabiderantz. Ekuatorean ez du batere birarik egiten eta lurburuetan eguneko bira bat egiten du. Lurburuen eta Ekuatorearen artean motelago egiten du bira.

Haizea ere Lurrarekin batera mugitzen da Ekuatorearen abiadurarekin mugituko balitz Lurra motelago doala Ekuatoretik iparralderantz eta haizeak ekialderantz joko balu, arinago joango litzateke eta beraz, espiral baten moduan ezkerretarantz egingo luke bira. Ekuatoretik hegoalderantz berriz, eskumatarantz egingo luke bira. Horri Coriolis efektua deritzo, Gaspard-Gustav Coriolis hori behatu zuen lehena izan baitzen.

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Lurraren zirkunferentzia ia zehazki 40.000 kilometrokoa da, izan ere metroa neurri honen arabera kalibratu zen, Polotik Ekuatorera dagoen distantziaren 10 milioirena. Informazio gehiagorako, irakurri Sistema metriko hamartarra artikulua.
  2. Bi neurketa hauen arteko tartea Lurrak Eguzkiaren inguruan bira oso bat ematen duenean ardatzarekiko bira gehigarri bat suposatzen duelako egiten da.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b   Simon, J. L.; Bretagnon, P.; Chapront, J.; Chapront-Touze, M.; Francou, G.; Laskar, J. (1994-02-01), «Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and the planets», Astronomy and Astrophysics (282): 663–683, ISSN 0004-6361, http://adsabs.harvard.edu/abs/1994A%26A...282..663S. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  2. a b   USEFUL CONSTANTS, http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  3. a b c d e f g h i   Earth Fact Sheet, http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  4.   Earth mean anomaly|website=Wolfram Alpha - Wolfram|Alpha Results, http://m.wolframalpha.com/input/?i=Earth+mean+anomaly%7Cwebsite=Wolfram%20Alpha. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  5.   Allen, C. W. (2000), Allen's astrophysical quantities (4th ed. argitaraldia), AIP Press, ISBN 0387987460, https://www.worldcat.org/oclc/40473741 .
  6. (Ingelesez)  «How Many Satellites are in Space? - Universe Today», Universe Today, 2013-10-24, http://www.universetoday.com/42198/how-many-satellites-in-space/. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  7.   CRC handbook of chemistry and physics, 2000-2001 (81st ed. argitaraldia), CRC Press, 2000, ISBN 0849304814, https://www.worldcat.org/oclc/44440496 .
  8. a b   NGA: (U) World Geodetic System 1984 (UNCLASSIFIED), http://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  9.   Global earth physics : a handbook of physical constants, American Geophysical Union, 1995, ISBN 0875908519, https://www.worldcat.org/oclc/31753729 .
  10.   Petit, International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) Conventions Centre. US Naval Observatory (USNO). Bureau International des Poids et Mesures (BIPM). Hrsg.: Dennis D. McCarthy ; Gerard (2004), IERS Conventions (2003), Bundesamt für Kartographie und Geodäsie, ISBN 3898888843, https://www.worldcat.org/oclc/746001655 .
  11.   How WGS 84 defines Earth, 2011-04-24, https://web.archive.org/web/20110424104419/http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  12.   8(o) Introduction to the Oceans, http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  13. (Ingelesez)  The World Factbook — Central Intelligence Agency, https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  14.   Earth - By the Numbers | Planets - NASA Solar System Exploration, http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth&Display=Facts. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  15.   Williams, James G. (1994-08-01), «Contributions to the Earth's obliquity rate, precession, and nutation», The Astronomical Journal (108): 711–724, doi:10.1086/117108, ISSN 0004-6256, http://adsabs.harvard.edu/abs/1994AJ....108..711W. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  16.   Walter), Allen, C. W. (Clabon (2000), Allen's astrophysical quantities (4th ed. argitaraldia), AIP Press, ISBN 0387987460, https://www.worldcat.org/oclc/40473741 .
  17.   Walter), Allen, C. W. (Clabon (2000), Allen's astrophysical quantities (4th ed. argitaraldia), AIP Press, ISBN 0387987460, https://www.worldcat.org/oclc/40473741 .
  18.   World: Lowest Temperature | ASU World Meteorological Organization, 2010-06-16, https://web.archive.org/web/20100616025722/http://wmo.asu.edu/world-lowest-temperature. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  19. (Ingelesez)  Temperature may hit high in 2010, 2009-12-10, http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8406839.stm. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  20.   World: Highest Temperature | ASU World Meteorological Organization, 2013-01-04, https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  21. National Oceanic & Atmospheric Administration (NOAA) – Earth System Research Laboratory (ESRL), Trends in Carbon Dioxide.
  22.   Geologic Time: Age of the Earth, http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  23.   Lurraren adina - Zientzia.eus, http://zientzia.eus/artikuluak/lurraren-adina/. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  24.   Dalrymple, G. Brent, «The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved», Geological Society, London, Special Publications (1): 205–221, doi:10.1144/gsl.sp.2001.190.01.14, https://doi.org/10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  25.   Manhes, Gérard; Allègre, Claude J.; Dupré, Bernard; Hamelin, Bruno, «Lead isotope study of basic-ultrabasic layered complexes: Speculations about the age of the earth and primitive mantle characteristics», Earth and Planetary Science Letters (3): 370–382, doi:10.1016/0012-821x(80)90024-2, https://doi.org/10.1016/0012-821X(80)90024-2. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  26.   Global earth physics : a handbook of physical constants, American Geophysical Union, 1995, ISBN 0875908519, PMC 31753729, https://www.worldcat.org/oclc/31753729. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  27. (Ingelesez)  Laskar, J.; Robutel, P.; Joutel, F.; Gastineau, M.; Correia, A. C. M.; Levrard, B. (2004-11-23), «A long-term numerical solution for the insolation quantities of the Earth», Astronomy & Astrophysics (1): 261–285, doi:10.1051/0004-6361:20041335, ISSN 0004-6361, https://doi.org/10.1051/0004-6361:20041335. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  28.   Sahney, Sarda; Benton, Michael J.; Ferry, Paul A. (2010-08-23), «Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land», Biology Letters (4): 544–547, doi:10.1098/rsbl.2009.1024, ISSN 1744-957X, PMID 20106856, PMC PMC2936204, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20106856. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  29. (Ingelesez)  «How many species on Earth? About 8.7 million, new estimate says», ScienceDaily, https://www.sciencedaily.com/releases/2011/08/110823180459.htm. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  30.   Biodibertsitatearena, 1 Noe zaharraren legatua - Zientzia.eus, http://zientzia.eus/artikuluak/biodibertsitatearena-1-noe-zaharraren-legatua/. Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  31. (Ingelesez)  Bowring, S. A.; Housh, T. (1995-09-15), «The Earth's early evolution», Science (5230): 1535–1540, doi:10.1126/science.7667634, ISSN 0036-8075, PMID 7667634, http://science.sciencemag.org/content/269/5230/1535. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  32.   Brent., Dalrymple, G. (1991), The age of the earth, Stanford University Press, ISBN 0804715696, PMC 22347190, https://www.worldcat.org/oclc/22347190. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  33.   Dalrymple, G. Brent (2001), «The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved», Geological Society, London, Special Publications (1): 205–221, doi:10.1144/gsl.sp.2001.190.01.14, ISSN 0305-8719, https://doi.org/10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  34. (Ingelesez)  Yin, Qingzhu; Jacobsen, S. B.; Yamashita, K.; Blichert-Toft, J.; Télouk, P.; Albarède, F. (2002-08), «A short timescale for terrestrial planet formation from Hf–Wchronometry of meteorites», Nature (6901): 949–952, doi:10.1038/nature00995, ISSN 0028-0836, https://doi.org/10.1038/nature00995. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  35. (Ingelesez)  Kleine, Thorsten; Palme, Herbert; Mezger, Klaus; Halliday, Alex N. (2005-12-09), «Hf-W Chronometry of Lunar Metals and the Age and Early Differentiation of the Moon», Science (5754): 1671–1674, doi:10.1126/science.1118842, ISSN 0036-8075, PMID 16308422, http://science.sciencemag.org/content/310/5754/1671. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  36.   Controversial Moon Origin Theory Rewrites History : Discovery News, 2010-01-09, https://web.archive.org/web/20100109042800/http://news.discovery.com/space/moon-earth-formation.html. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  37. (Ingelesez)  M., Canup, R.; E., Asphaug, (2001-12), «An impact origin of the Earth-Moon system», AGU Fall Meeting Abstracts, http://adsabs.harvard.edu/abs/2001AGUFM.U51A..02C. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  38. (Ingelesez)  Canup, Robin M.; Asphaug, Erik (2001-08), «Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation», Nature (6848): 708–712, doi:10.1038/35089010, ISSN 0028-0836, https://doi.org/10.1038/35089010. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  39. (Ingelesez)  Morbidelli, A.; Chambers, J.; Lunine, J. I.; Petit, J. M.; Robert, F.; Valsecchi, G. B.; Cyr, K. E. (2000-11), «Source regions and timescales for the delivery of water to the Earth», Meteoritics & Planetary Science (6): 1309–1320, doi:10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x, ISSN 1086-9379, https://doi.org/10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  40.   The evolving Sun and its influence on planetary environments : proceedings of a workshop held at Instituto de Astrofísica de Andalucía, Granada, Spain, 18-20 June 2001 (1st ed. argitaraldia), Astronomical Society of the Pacific, 2002, ISBN 1583811095, PMC 51893229, https://www.worldcat.org/oclc/51893229. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  41.   Oldest measurement of Earth's magnetic field reveals battle between Sun and Earth for our atmosphere, http://www.physorg.com/news186922627.html. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  42.   1930-2015., Rogers, John J. W. (John James William), (2004), Continents and supercontinents, Oxford University Press, ISBN 1423720504, PMC 61341472, https://www.worldcat.org/oclc/61341472. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  43. (Ingelesez)  Hurley, Patrick M.; Rand, John R. (1969-06-13), «Pre-Drift Continental Nuclei», Science (3885): 1229–1242, doi:10.1126/science.164.3885.1229, ISSN 0036-8075, PMID 17772560, http://science.sciencemag.org/content/164/3885/1229. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  44.   De Smet, J.; Van den Berg, A.P.; Vlaar, N.J. (2000-07), «Early formation and long-term stability of continents resulting from decompression melting in a convecting mantle», Tectonophysics (1-2): 19–33, doi:10.1016/s0040-1951(00)00055-x, ISSN 0040-1951, https://doi.org/10.1016/S0040-1951(00)00055-X. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  45. (Ingelesez)  Harrison, T. M.; Blichert-Toft, J.; Müller, W.; Albarede, F.; Holden, P.; Mojzsis, S. J. (2005-12-23), «Heterogeneous Hadean Hafnium: Evidence of Continental Crust at 4.4 to 4.5 Ga», Science (5756): 1947–1950, doi:10.1126/science.1117926, ISSN 0036-8075, PMID 16293721, http://science.sciencemag.org/content/310/5756/1947. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  46.   Hong, Dawei; Zhang, Jisheng; Wang, Tao; Wang, Shiguang; Xie, Xilin (2004-09), «Continental crustal growth and the supercontinental cycle: evidence from the Central Asian Orogenic Belt», Journal of Asian Earth Sciences (5): 799–813, doi:10.1016/s1367-9120(03)00134-2, ISSN 1367-9120, https://doi.org/10.1016/S1367-9120(03)00134-2. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  47.   Murphy, J. Brendan; Nance, R. (2004), «How Do Supercontinents Assemble?», American Scientist (4): 324, doi:10.1511/2004.4.324, ISSN 0003-0996, https://doi.org/10.1511/2004.4.324. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  48. (Ingelesez)  Pu, Judy P.; Bowring, Samuel A.; Ramezani, Jahandar; Myrow, Paul; Raub, Timothy D.; Landing, Ed; Mills, Andrea; Hodgin, Eben et al. (2016-09-28), «Dodging snowballs: Geochronology of the Gaskiers glaciation and the first appearance of the Ediacaran biota», Geology (11): 955–958, doi:10.1130/g38284.1, ISSN 0091-7613, https://doi.org/10.1130/G38284.1. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  49. (Ingelesez)  Harland, W. B. (1964-05), «Critical evidence for a great infra-Cambrian glaciation», Geologische Rundschau (1): 45–61, doi:10.1007/bf01821169, ISSN 0016-7835, https://doi.org/10.1007/BF01821169. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  50.   «Paleoclimatology», www.lakepowell.net, http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  51.   Doolittle, W. F. (2000-2), «Uprooting the tree of life», Scientific American (2): 90–95, ISSN 0036-8733, PMID 10710791, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10710791. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  52. (Ingelesez)  Zimmer, Carl, The Mystery of Earth’s Oxygen, https://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  53. (Ingelesez)  http://journals.ametsoc.org/doi/abs/10.1175/1520-0469%281965%29022%3C0225%3AOTOARO%3E2.0.CO%3B2, doi:10.1175/1520-0469(1965)022%3C0225:otoaro%3E2.0.co;2, http://journals.ametsoc.org/doi/abs/10.1175/1520-0469%281965%29022%3C0225%3AOTOARO%3E2.0.CO%3B2. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  54.   Gray, Michael W. (2017-05-15), «Lynn Margulis and the endosymbiont hypothesis: 50 years later», Molecular Biology of the Cell (10): 1285–1287, doi:10.1091/mbc.E16-07-0509, ISSN 1059-1524, PMID 28495966, PMC PMC5426843, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5426843/. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  55. (Ingelesez)  «NASA - Early Life on Land», www.nasa.gov, http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  56. (Ingelesez)  Noffke, Nora; Christian, Daniel; Wacey, David; Hazen, Robert M. (2013-12), «Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in theca.3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia», Astrobiology (12): 1103–1124, doi:10.1089/ast.2013.1030, ISSN 1531-1074, PMID 24205812, PMC PMC3870916, https://doi.org/10.1089/ast.2013.1030. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  57.   Ohtomo, Yoko; Kakegawa, Takeshi; Ishida, Akizumi; Nagase, Toshiro; Rosing, Minik T. (2013-12-08), «Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks», Nature Geoscience (1): 25–28, doi:10.1038/ngeo2025, ISSN 1752-0894, https://doi.org/10.1038/ngeo2025. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  58.   «Excite News - Hints of life on what was thought to be desolate early Earth», apnews.excite.com, http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  59. (Ingelesez)  Bell, Elizabeth A.; Boehnke, Patrick; Harrison, T. Mark; Mao, Wendy L. (2015-11-24), «Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon», Proceedings of the National Academy of Sciences (47): 14518–14521, doi:10.1073/pnas.1517557112, ISSN 0027-8424, PMID 26483481, PMC PMC4664351, http://www.pnas.org/content/112/47/14518. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  60. (Ingelesez)  «Oldest fossils ever found show life on Earth began before 3.5 billion years ago», news.wisc.edu, https://news.wisc.edu/oldest-fossils-ever-found-show-life-on-earth-began-before-3-5-billion-years-ago/. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  61. (Ingelesez)  Schopf, J. William; Kitajima, Kouki; Spicuzza, Michael J.; Kudryavtsev, Anatoliy B.; Valley, John W. (2018-01-02), «SIMS analyses of the oldest known assemblage of microfossils document their taxon-correlated carbon isotope compositions», Proceedings of the National Academy of Sciences (1): 53–58, doi:10.1073/pnas.1718063115, ISSN 0027-8424, PMID 29255053, PMC PMC5776830, http://www.pnas.org/content/115/1/53. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  62.   The Proterozoic biosphere : a multidisciplinary study, Cambridge University Press, 1992, ISBN 0521366151, PMC 23583672, https://www.worldcat.org/oclc/23583672. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  63. (Ingelesez)  Raup, David M.; Sepkoski, J. John (1982-03-19), «Mass Extinctions in the Marine Fossil Record», Science (4539): 1501–1503, doi:10.1126/science.215.4539.1501, ISSN 0036-8075, PMID 17788674, http://science.sciencemag.org/content/215/4539/1501. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  64.   Gould, Stephen Jay (1994-10), «The Evolution of Life on the Earth», Scientific American (4): 84–91, doi:10.1038/scientificamerican1094-84, ISSN 0036-8733, https://doi.org/10.1038/scientificamerican1094-84. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  65. (Ingelesez)  Wilkinson, B. H.; McElroy, B. J. (2007-01-01), «The impact of humans on continental erosion and sedimentation», Geological Society of America Bulletin (1-2): 140–156, doi:10.1130/b25899.1, ISSN 0016-7606, https://doi.org/10.1130/B25899.1. Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Lurra Aldatu lotura Wikidatan