Madeira

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Madeirako uhartedia.

Madeira[1] Portugalgo eskualde autonomoa da, Azoresekin batera. Uhartedia da, eta Ozeano Atlantikoan kokatuta dago, Europa eta Afrika artean, Lisboatik 978 km ingurura, hego-mendebaldean. Hiriburua Funchal da. Portugalen mende dago, autonomia-estatutua badu ere.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uhartediak jatorri bolkanikoa du, eta oso menditsua da (Ruivo mendia, 1.861 m).

Uharteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Madeirako uhartedia 4 uhartek osatzen dute:

Azken bietan, izenek iradokitzen duten moduan, ez da inor bizi.

Kontzejuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Madeirako bandera.
  1. Funchal: 100.847 biztanle 2006an.
  2. Camara de Lobos: 35.150.
  3. Santa Cruz: 32.696.
  4. Machico: 21.321.
  5. Ribeira Brava: 12.523.
  6. Calheta: 11.856.
  7. Santana: 8.491.
  8. Ponta do Sol: 8.189.
  9. São Vicente: 6.063.
  10. Porto Santo (Vila Baleira): 4.388.
  11. Porto Moniz: 2.762.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Madeirak klima gozoa du: tenperatura-alde gutxi izaten da neguaren eta udaren artean.

Datu klimatikoak (Funchal)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 25.5 27.0 30.5 32.6 34.2 34.7 37.7 36.0 38.4 34.1 29.5 25.9 '
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 19.7 19.7 20.4 20.6 21.6 23.4 25.1 26.4 26.4 24.9 22.6 20.7 22.6
Batez besteko tenperatura (ºC) 16.7 16.6 17.2 17.5 18.6 20.6 22.2 23.2 23.2 21.8 19.6 17.9 19.6
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) 9.2 7.4 8.1 9.8 9.7 13.2 14.6 16.4 16.6 13.4 10.8 9.4 '
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 13.7 13.4 13.9 14.4 15.6 17.7 19.2 20.0 20.0 18.6 16.6 15.0 16.5
Pilatutako prezipitazioa (mm) 74.1 83.0 60.2 44.0 28.9 7.2 1.6 2.0 32.9 89.5 88.8 115.0 627.2
Prezipitazio egunak (≥ 0.1 mm) 12 10 19 8 6 3 1 2 6 9 10 13 87
Eguzki orduak 167.4 171.1 204.6 225.0 213.9 198.0 244.9 260.4 225.0 204.6 168.0 164.3 2447.2
Iturria: Instituto de Meteorologia,[2] ClimaTemps.com[3] eguzki orduen datuak

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Genovatarrak, uste denez, XIV. mendean heldu ziren Madeirara, baina uhartedia ez zen ezagutu Portugalgo Henrike printzeak 1418-20 inguruan aurkitu zuen arte. João Gonçalves Zarcok eta Tristão Vazek berehala kolonizatu zituzten uharteak. Azukrearen merkataritzak laster hartu zuen garrantzia, baina Pombalgo markesak esklaboak izateko eskubidea indarrik gabe utzi ondoren, 1775ean, atzerakada handia izan zuten azukrearen eta ardoaren industriek.

1660 ingurutik 1835 arte, eragin handia izan zuten britainiarrek uharteetan. 1801ean, ingelesen eskuetan egon zen uhartedia, denbora laburrez izan baldin bazen ere, eta, berriro, 1807tik 1814 arte, Portugalek Frantziari eskainitako laguntza aitzakiatzat hartuz.

1931n, hutsean geratu zen matxinada txiki bat, eta, 1974an, Salazar aginpidetik erori ondoren, autonomia-eskaerak indarberritu egin ziren; hala, Portugalgo Parlamentuak autonomia-estatutua onartu zion uhartediari 1976ko urrian.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Madeira (ardoa)»

Ekonomia-jarduera nagusiak nekazaritza, abeltzaintza, arrantza eta turismoa dira. Barrualdean, nekazaritzak ematen duen produktu garrantzizkoena mahatsa da, ardo-produkzio bikainarekin. Kostaldean, azukre-kanabera, platanoak, fruituak, barazkiak eta batatak ekoizten dira.

Gizateriaren Ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Madeirako Laurisilva1
UNESCOren gizateriaren ondarea
Laurisilva Madeira2.jpg
Mota Naturala
Irizpideak ix, x
Erreferentzia 934
Kokalekua  Portugal
Eskualdea2 Europa / Ipar Amerika
Izen ematea 1999 (XXIII. bilkura)
1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua)
2 UNESCOren sailkapena

1999an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen Madeirako Laurisilva. Bertako landaretza mota babesteko izendatu zen, izan ere hasierako basoaren %10 inguru mantentzen baita. Hala ere Europan dagoen laurisilva basoo handiena da. Portugalen izendatu den Gizateriaren Ondare Natural bakarra da.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Funchaleko katedrala.
  • Madeirako lorategi botanikoak (Funchal).
  • Laurisilva.
  • Hondartzak.

Iruditegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Madeira Aldatu lotura Wikidatan