Makako

Wikipedia, Entziklopedia askea
Makako
SL Bundala NP asv2020-01 img30.jpg
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaAnimalia
FilumaChordata
KlaseaMammalia
OrdenaPrimates
FamiliaCercopithecidae
AzpifamiliaCercopithecinae
Generoa Macaca
Espezieak
Ikus testua
Banaketa mapa
Répartition mondiale des macaques.jpg
Datu orokorrak
Ernaldia165 egun
Elikadura iturri nagusiaomnivorism (en) Itzuli
Kumaldiaren tamaina1
Edoskitzea1 urte

Makakoak, Macaca generoko primateak dira. Catarrhini tximinoen Cercopithecidae familiako genero bat. Gizakiez gain tropikoetatik kanpo bizitzera ohitu diren primate bakarrak dira. Afrika, Gibraltar, Txina edo Japonian bizi dira. 22 espezie ezagutzen dira, euren artean Rhesus makakoa eta Berberia makakoa (Gibraltarreko Tximinoa). Espezieetako batzuk ez dute isatsik, eta beste batzuk badute, nahiz eta garapena ezberdina izan daitekeen.

Espezieetako batzuk esperimentutan erabili dira. 1990eko hamarkadan herpes-Baren garraiatzaile izan zitezkeela aurkitu zen eta, beraz, gizakiak kutsatu ahal dituztela, beste primate batzuen artean.

https://macaques.nc3rs.org.uk/macaques/

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Makako hitza, tximino esan nahi duen portugeseko 'macaco' hitzetik eratorria da. Portugaldarrek XVI. eta XVII. mendeetan barneratu zuten hitz hau, Afrikako kolonizazioaren ondorioz bantu hizkuntzetatik eskuratu zutena eta 'lau hankakoa edo 'piztia basatia' adierazten duena.[1][2]

Habitata[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gizakiez (Homo generoa) gain, makakoek munduan zabalduen dagoen primate generoa osatzen dute;[3][4] Japonetik, Indiako azpikontinentera (Asia kontinenteko hegoaldean zehar) eta Ipar Afrikatik Europar hegoaldera aurkitu daitezkeelarik.[5][6]

Especies[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Macaca generoak 22 espezie ditu:[7]

# Espeziea Irudia Egoera
style='text-align:right' Macaca anderssoni daturik gabe
style='text-align:right' Macaca arctoides
Stump tailed Macaque P1130751 18.jpg
Status iucn3.1 VU.svg
style='text-align:right' Macaca assamensis
Macaca assamensis mâle.jpg
daturik gabe
style='text-align:right' Macaca cyclopis
Formosan macaque.jpg
daturik gabe
style='text-align:right' Macaca fascicularis
Baby Crab-eating Macaque 2.jpg
Status iucn3.1 VU.svg
style='text-align:right' Macaca florentina
Macaca florentina Montevarchi.jpg
daturik gabe
style='text-align:right' Macaca fuscata
Macaca fuscata fuscata1.jpg
daturik gabe
style='text-align:right' Macaca fuscicularis daturik gabe
style='text-align:right' Macaca hecki Status iucn3.1 VU.svg
style='text-align:right' Macaca jiangchuanensis daturik gabe
style='text-align:right' [[Macaca leonina
Macaca leoni]]
Macaca leonina mother with baby - Khao Yai.jpg
Status iucn3.1 VU.svg
style='text-align:right' Macaca leucogenys
Macaca leucogenys female.jpg
daturik gabe
style='text-align:right' Macaca libyca daturik gabe
style='text-align:right' Macaca majori
Macaca majori.JPG
daturik gabe
style='text-align:right' Macaca mulatta
Rhesus macaque (Macaca mulatta mulatta), male, Gokarna.jpg
daturik gabe
style='text-align:right' Macaca munzala
Arunachal macaque on a camera trap in Eaglenest Wildlife Sanctuary.JPG
daturik gabe
style='text-align:right' Macaca nemestrina
Schweinsaffe.jpg
Status iucn3.1 VU.svg
style='text-align:right' Macaca nigra
Crested Black Macaque (Macaca nigra).jpg
daturik gabe
style='text-align:right' Macaca nigrescens
Macaca nigrescens.jpg
Status iucn3.1 VU.svg
style='text-align:right' Macaca nigriscens daturik gabe
style='text-align:right' Macaca ochreata
Macaca ochreata.jpg
Status iucn3.1 VU.svg
style='text-align:right' Macaca pagensis
Beruk Mentawai Macaca pagensis.JPG
daturik gabe
style='text-align:right' Macaca radiata
Arun image19.jpg
Status iucn3.1 VU.svg
style='text-align:right' Macaca selai daturik gabe
style='text-align:right' Macaca siberu daturik gabe
style='text-align:right' Macaca silenus
Lion Tailed Macaque aggression.jpg
daturik gabe
style='text-align:right' Macaca sinica
Toque Macaques.jpg
daturik gabe
style='text-align:right' Macaca sp. daturik gabe
style='text-align:right' Macaca sylvanus
Portrait of a father.jpg
daturik gabe
style='text-align:right' [[Macaca thibetana
Macaca thibeta]]
Male Tibetan Macaque.jpg
daturik gabe
style='text-align:right' Macaca tonkeana
Macaca tonkeana groupe.jpg
Status iucn3.1 VU.svg
style='text-align:right' Macaquiño de Noruega que le gusta cantar
Mâle macaque maure (Macaca maura).jpg
daturik gabe


Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Makako Aldatu lotura Wikidatan
  1. «MACAQUE : Etymologie de MACAQUE» archive.wikiwix.com (Noiz kontsultatua: 2022-09-23).
  2. archive.wikiwix.com (Noiz kontsultatua: 2022-09-23).
  3. (Ingelesez) Meurant, Gerard. (2013-10-22). Primate Adaptation and Evolution. Academic Press ISBN 978-1-4832-8850-5. (Noiz kontsultatua: 2022-09-23).
  4. (Ingelesez) Nowak, Ronald M.; Walker, Ernest Pillsbury. (1999-10-28). Walker's Primates of the World. JHU Press ISBN 978-0-8018-6251-9. (Noiz kontsultatua: 2022-09-23).
  5. (Ingelesez) «Monkeys on the Edge | Biological anthropology and primatology» Cambridge University Press (Noiz kontsultatua: 2022-09-23).
  6. Evolution and ecology of macaque societies. Cambridge University Press 2005 ISBN 0-521-02171-5. PMC 62780874. (Noiz kontsultatua: 2022-09-23).
  7. Don E. Wilson & DeeAnn M. Reeder (editors). 2005. Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed), Johns Hopkins University Press, 2,142 pp.