María Asunción Català

Wikipedia, Entziklopedia askea
María Asunción Català
Maria Assumpció Català i Poch (MUNCYT, Eulogia Merle).jpg
Bizitza
Izen osoa Maria Assumpció Català i Poch
Jaiotza Bartzelona1925eko uztailaren 14a
Herrialdea  Espainia
Heriotza Bartzelona2009ko uztailaren 3a (83 urte)
Hezkuntza
Heziketa Bartzelonako Unibertsitatea
Hezkuntza-maila doktoretza
Hizkuntzak katalana
gaztelania
Jarduerak
Jarduerak matematikaria, astronomoa, unibertsitateko irakaslea eta ikertzailea
Enplegatzailea(k) Bartzelonako Unibertsitatea
Kataluniako Unibertsitate Politeknikoa
Jasotako sariak

Maria Assumpció Català i Poch (Bartzelona, 1925eko uztailaren 14a - Bartzelona, 2009ko uztailaren 3a) irakaslea, matematikaria eta astronomo katalana izan zen. 1952tik 1991ra irakaskuntzan aritu zen.

Bartzelonako Matematika Mintegiko Astronomia Saileko laguntzaile gisa hasi zen, Alfontso X.a Jakitunaren Patronatuari lotuta, Ikerketa Kontseilu Gorenean. Ondoren, Henri Poincaré Institutuan lan egin zuen eta Kataluniako Unibertsitate Politeknikoko Teknologiako katedra bereziarekin ere kolaboratu zuen.

1970ean, zientzien doktoregoa lortu zuen lehen emakumea izan zen Bartzelonako Unibertsitateko Matematika Sailean (UB), Contribución al estudio de la dinámica de los sistemas estelares de simetría cilíndrica. izeneko tesiarekin.[1] Gainera, eguzki-orbanen behaketa sistematikoak eta orbita eta eklipseen kalkuluak egin zituen hogeita hamar urte baino gehiagoz, eta hamaika lizentziatura tesi eta zazpi doktoretza tesi zuzendu zituen.[2]

15 urtez ordezkatu zuen Espainia astronomiaren irakaskuntzari buruzko Nazioarteko Astronomia Batasunaren 46. batzordean eta, 1997tik 2009an hil zen arte, aholkulari zientifikoa izan zen National Geographic aldizkariaren Espainiako edizioko astronomia sailean.[3]

1984an erretiratu zen, baina Espainiako Astronomia Elkartearen sei hilean behingo bileretara joaten jarraitu zuen, eta horrek astronomia eta unibertsitate komunitateekin harremanetan jarri zuen.[1]

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Haurtzaroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bere aita, Albert Català, bankuan lan egiten zuen, eta bere ama, Assumpció Poch, maistra zen, baina lan egiteari utzi zion ezkondu zenean. Català i Poch bost anai-arreben artean zaharrena izan zen.

Aitaren lana zela eta, familia osoa Montblanchera joan zen Català oraindik txikia zenean. Hala ere, ikasketak bertan hasi zituen arren, bere lehen hezkuntza Bartzelonako Jesusen Bihotza eta Maria Sortzez Garbiaren Eskola Katolikoetan jarraitu zuen, lekualdatu eta gutxira itzuli baitziren.[3]

Goi-mailako ikasketak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gerra Zibila amaitu zenean, Batxilergoa Poeta Maragall Institutuan egin zuen eta 1947an UBn hasi zuen karrera. Emakume batek garai hartan ikastea salbuespenezko zerbait zen, baina Catalàren aitak bere seme-alaba guztiek nahi zutena egiteko aukera izatea nahi zuen.[1]

Hala ere, anaien osaba aitonak erakutsi zizkien unibertsoko bitxikeriak. Jaume Poch i Garí Geografia katedraduna zen, astronomiaren zale amorratua. Irakasleak iloba bilobak mendira eramaten zituen, eta puntu kardinalak bilatzen edo adarren itzalari begira eguneko ordua jakiten irakasten zien, eta, gauez egiten zenean, unibertsoaren sekretuak erakusten zizkien. Geroago, Poch i Garík arazo astronomiko eta filosofikoak ematen zizkion Catalàri institutuan zegoen bitartean konpontzeko. Honela, Catalàri, zientziaren adar honekiko eta izarrekiko zuen grina transmititu zion.[3]

Català UBn hasi zenean, Astronomia ikas zitekeen karrera bakarra Matematika zen, eta, garai hartan, bost emakume baino ez zeuden hura ikasten. Hala ere, emakume ikasleen kopuruak behera egin zuen ikasketak aurrera egin ahala, eta Català hirugarren mailan zegoenean, ikasle bakarra zen. 1953an lizentziatu eta doktoregoa prestatzen jarraitu zuen. Gerraosteko egoera ekonomiko eskasak eta familiaren tradizioari jarraitzeko asmoak bultzatuta, Matematikako Bigarren Hezkuntzako irakasle izateko oposizioetara aurkeztu zen. Lanbide horretan hamabi urtez aritu zen, 1963tik 1975era, Bartzelonako Isabel Infanta Institutuan.[3]

1971n bere doktore tesia gainditu zuen, UBn Matematika doktoregoa lortu zuen lehen emakumeak izanik,[4] eta, urte horretan bertan, irakasle bezala hasi zen lanean UBko Astronomia Sailean.[1]

Ibilbidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ibilbide profesionala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Doktoretza lortzeko falta zitzaizkion eskoletara joaten zen bitartean hasi zen lanean. 1952 eta 1970 artean, UBko Zientzien Fakultatean lan egin zuen, Astronomia Orokorra eta Topografia, Astronomia Esferikoa eta Geodesia, Matematika, Matematika Bereziak, Kimikarientzako Matematika Zabaltzea eta Mekanika arrazionala Mekanika Zelesteari buruzko nozioekin ikasgaietako klase praktikoen laguntzaile gisa.

Bestalde, UBko Zientzien Fakultateko arduraduna izan zen 1957-1958 ikasturteetan eta 1968tik 1971ra. 1960 eta 1974 artean Zientzien Fakultateko irakasle laguntzailea izan zen eta 1965etik 1967ra Farmazia Fakultateko Matematika irakaslea.

1971tik 80ko hamarkadaren hasiera arte, Kataluniako Unibertsitate Politeknikoko Espazioko Teknologien Katedra Bereziarekin elkarlanean aritu zen Astrodinamika eta Zeleste Mekanika eskolak emanez.

1975ean, irakasle laguntzaile numerario gisa hasi zen lanean UBko Fisika Fakultatean, astronomiako irakasle izateko oposizioak gainditu ondoren.[1] Postu horren ondorioz, Espainiako unibertsitate batean irakasle numerario gisa lan egiten zuen lehen emakume astronomoa izan zen.[5] Beste alde batetik, 1982 eta 1984 artean, irakasle agregatu gisa lan egin zuen Astronomia, Astrofisika, Geofisika eta Geodesia irakasten; azken hau, berriz ere UBko Astronomia eta Meteorologia Fakultatean irakasten hasi zenean, Kataluniako Institutu Kartografikoarekin zientifikoki kolaboratzea eragin zuena. Unibertsitate honetan 65 urterekin erretiratu zen arte lan egin zuen, garai hartan legeak ezarritako erretiro-adina zena.[1]

Aldi berean, doktoreak astronomiari buruzko mintegi espezifikoak eta ikastaro monografikoak eman zituen,[1] eta, era berean, emakumea astronomiaren arloan ikusarazteko lanean aritu zen, Ella es astrónoma taldean parte hartuz. Talde hori emakumeak astronomian duen papera aldarrikatzeko sortu zen, eta beste astronomo batzuekin batera, Mujeres en las estrellas lanean parte hartu zuen, UNEDeko telebista-kate batean.[6]

Bigarren hezkuntzako eta unibertsitateko irakasle izateaz gain, nazioarteko eta nazioko erakunde garrantzitsuetan ere izan zituen karguak. Adibidez, Nazioarteko Astronomia Batasuneko (UAI) kide izan zen 1976tik eta, 15 urtez, elkarte horretako astronomia irakasteko 46. Batzordeko espainiar ordezkaria. Bestalde, Europako Astronomia Elkarteko, Espainiako Astronomia Elkarteko, Kataluniako Zientziaren eta Teknikaren Historiako Elkarteko eta Kataluniako Matematika Elkarteko kide izan zen.[3] 1978tik Zientzien Historiako Ikerketa Taldeko eta 1985etik Arabiar Zientziaren Historiako Millàs Vallicrosa Institutuko kide ere izan zen.[1] Gainera, 1997tik, National Geographic-en edizio espainiarreko Astronomia Saileko aholkulari zientifikoa izan zen.[3]

Era berean, Batxillerateko Zuzendaritza Nagusia sortu zuen eta 1983an UBko Lurraren Fisika eta Kosmologia Departamentua sustatu zuen Astronomia Irakaskuntzako Batzordeko kide izan zen.

Bere ibilbide profesionala deskribatzen duen beste ezaugarrietako bat zientzia mediko eta arabiarrarekin egindako lana da, baita liburu eta apunte moduan sortu zuen ikasmateriala ere, hala nola Astronomia oharrak, astronomo belaunaldiek erabili dutena eta oraindik ere erabiltzen jarraitzen dena.

1990ean erretiratu zen.[1]

Ikerketa ibilbidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1954an, Catalák CSICen beka bat jaso zuen posizio astronomian iker zezan, kometen orbitak kalkulatuz eta zuzenduz. Gainera, Nazioarteko Geofisika Urtean (1957-1958), behaketa-astronomian, kometen orbiten kalkuluan eta zuzenketan eta eguzki-orbanen eta eguzki-protuberantzien eguneroko behaketan lan egin zuen UBko Astronomia Katedraren Behatokian, Behatoki Astronomiko Nazionalarekin lankidetzan.[1] Ikerketa lankidetza hauek emaitza garrantzitsuak izan zituzten, Van Allenen gerrikoaren erradiazioaren aurkikuntza eta Sputnik I lehen satelitearen jaurtiketa kasu.[2]

1957tik 1969ra arte, Bartzelonako Matematika Mintegiko Astronomia Saileko laguntzailea izan zen, CSICeko Alfonso X. Jakituna Patronatuan,[1] nahiz eta bere ibilbide zientifikoa leku horretan bekadun gisa hasi zen.[7] 1965ean, Zientziaren Historiako Unibertsitatean Ikerketarako Laguntza emateko Astronomia Arabiarraren espezialitateko ikerketan lagundu zuen.[1]

1974 eta 1990 artean, posizio astronomiari buruz ikertzeaz gain, izar sistemen dinamikaren ikerketan lan egin zuen.[2]

1978an Ajut per al Foment de la Investigació beka jaso zuen Unibertsitatean. Beka honek posizio astronomian, eklipseetan, ezkutaketa eta igarobideen kalkuluetan, izar sistemen dinamikan eta dinamika galaktikoan ikertzeko aukera eman zion. Aldi berean, 1976 eta 1979 artean, Henri Poincaré Institutua bisitatu zuen, lan arrazoiengatik, Frantziako Hispaniar Lankidetza Zientifikoko Programaren barruan, Parisko VI. Unibertsitatea.

Catalàk kometen Oorten hodeiaren egitura ikertu zuen Meudongo Observatoiren, eta diruz lagundutako hainbat proiektutan parte hartzeko aukera ere izan zuen, adibidez, Europako Espazio Agentziaren proiektuan, izarren eta planeten posizioak aukeratzea eta zehaztea, Hipparcos satelite astrometrikoari laguntzeko.[1]

Bere ikerketa lanaz gain, arabiar zientziari buruzko ikerketak ere utzi dizkigu, hala nola Las obras matemáticas de Maslama de Madrid (1965), Arquímedes árabe: el tratado de los círculos tangentes (1968) y Dos tratados del Arquímedes árabe: tratado de los círculos tangentes y el libro de los triángulos (1971).[1]

Sariak eta ohoreak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eponimoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • 2016ko martxotik, Lleidako Centre d 'Observació de l' Univers behatokiko Dall-Kirham teleskopio islatzailea Telescopio Asunción Catalán deitzen da.[2] Estatu espainiarrean emakume izena zuen lehen teleskopioa izan zen.[8]
  • 2018ko apiriletik aurrera, Bartzelonako Comte Borrell 305 etxadiak "Jardí d 'Assumpció Català" izena du.[9]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d e f g h i j k l m n Aguilar, Roser Puig; Nebot, Carme Jordi. (2009). «Professor Maria Assumpció Català Poch (1925-2009)» Contributions to science: 203–208. ISSN 2013-410X. Noiz kontsultatua: 2021-04-06.
  2. a b c d e f «Maria Assumpció Catalá i Poch | Información y Actualidad Astronómica» revista.iaa.es Noiz kontsultatua: 2021-04-06.
  3. a b c d e f (Gaztelaniaz) de 1925Barcelona, María Assumpció CatalàNombreMaría Assumpció Català i PochNacimiento14 de julio; de 2009Barcelona, EspañaFallecimiento3 de julio; EspañaNacionalidadespañola. «María Assumpció Català - EcuRed» www.ecured.cu Noiz kontsultatua: 2021-04-06.
  4. (Gaztelaniaz) «Maria Assumpció Català i Poch, astrónoma | Efemérides» Mujeres con ciencia 2014-07-14 Noiz kontsultatua: 2021-04-06.
  5. «Astrónomas pioneras: Maria Assumpció Català i Poch (Barcelona, 1925-2…» archive.ph 2016-08-12 Noiz kontsultatua: 2021-04-06.
  6. «Maria Assumpció Catalá i Poch, astrónoma pionera» web.archive.org 2016-08-12 Noiz kontsultatua: 2021-04-06.
  7. (Gaztelaniaz) «Fallece Maria Assumpció Catalá i Poch, astrónoma pionera» El País 2009-07-08 ISSN 1134-6582. Noiz kontsultatua: 2021-04-06.
  8. (Katalanez) ub. «Telescopi ‘Assumpció Català’: el primer amb nom de dona - Universitat de Barcelona» www.ub.edu Noiz kontsultatua: 2021-04-06.
  9. «Inici | ServiAstro» serviastro.ub.edu Noiz kontsultatua: 2021-04-06.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: María Asunción Català Aldatu lotura Wikidatan