Mikael Agricola

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Mikael Agricola
Mikael Agricola
Agricolaren irudia Testamentu Berria itzultzen.
Datu pertsonalak
Izen osoa Mikael Agricola
Jaio c. 1510
Pernå (Kalmarreko Batasuna)
Hil 1557ko apirilaren 9a
Nykyrka (Suediar Erresuma)
Etnia Finn etnia

Mikael Agricola (c. 1510 – 1557ko apirilaren 9a) finlandiar elizgizon, idazle eta itzultzailea izan zen; Erreforma Protestantea Suediar Erresuman zabaltzen eginiko lanagatik eta finlandieraz idazten lehenbizikoa izateagatik ezaguna. Ikasketak Vyborgen eta Åbon egin ondoren, Skyte apezpikuak Wittenbergeko unibertsitatera bidali zuen eta bertan, garaiko erreformatzaile eta humanista ospetsuenen giroan ibili zen; Melanchthon eta Luther beraren eskolak jaso zituen. Hauen gomendioak jarraitu eta Åbora itzuli zen, bertan, aldaketei hasiera emateko; hain zuzen ere, Agricola Finlandia osoko aurreneko apezpiku luteranoa bihurtu zen 1554an, eta ezkontzen ere, lehenbiziko apaiza izan zen (50ean) [1].

Erreforma Protestantea Finlandiara zabaltzeko Gustavo Vasa erregearen onespena izan zuen eta orduan, erlijio-lanak finlandierara itzultzeko lanari ekin zion. Gazte hil zen arren, guztira, bost obra argitaratu zituen bere bizitzan: haien artean, finlandieraz inoiz idatzi den lehena, Abckiria edo Abc-liburua (1543), non hizkuntza honetan irakurtzeko, idazteko eta ahoskatzeko teknikak irakasten diren; Rucouskiria otoitz-liburua (1544); eta bere maisulana izan zen Se Wsi Testamenti edo Testamentu Berriaren itzulpena (1548) [2][3].

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Haurtzaroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Michael Olaui edo Mikkel Olofsson (finlandieraz, Mikael Olavinpoika) Pernå (fin, Pernaja) udalerriko Torsby herrian jaio zen, Finlandia hego-ekialdean. Jaiotzari buruzko berririk agertzen ez den bitartean, jaiotza-data zehatza jakitea ezinezkoa da, hala ere, bere lekukotasunak eta bizitzaren bilakaera jarraituz gero, pentsatzekoa da urtea 1510a dela. Mutikoari izena Pernåko elizaren santu patroiaren omenez datorkio, Done Mikel. Familia oparoa zen Mikaelena; aitaren izena ezaguna da, Olavi (suedieraz, Olof); ama eta hiru alabena, berriz, ezezaguna da. Gurasoak XVI. mendearen erdialdean zendu zirela uste da, aita 40ko hamarkada hasieran eta ama, aldiz, 50ekoan [4].

Antza denez, Mikael oso mutiko adimentsua eta azkarra zen, eta jakin-minari esker eskola erraz jaso zuen 10eko hamarkada bukaerarako. Lehenbiziko irakasleak, Pernåko parrokiako bikarioak, mutikoaren gurasoei hau Vyborgeko Latin Eskolara bidaltzeko proposatu zien, bertan bere gaitasunari Torsby herrian baino etekin handiagoa aterako ziolakoan. Vyborgeko Eskola oso ospetsua zen garaian; besteak beste, Erasmo Rotterdamgoa bertan ikasle izan zen XV. mendearen bukaeran. Izen handiko eskola honetan sartzeko ezinbestekoak ziren heziketa ordaintzeko ahalmena zuten gurasoak, berezko adimena eta bikarioaren gomendioa; beraz, familia xumekoa zen arren, pentsatzen da familiak diru-poltsa nahiko betea zuela buruhauste gabeko bizimodua bizitzeko eta semearen ikasketak ordaintzeko. Vyborgen germaniar merkatari humanisten giroan ibili zen Mikael eta bertan, aitaren bizibidearen latinezko izena abizentzat hartu zuen "Agricola" (alegia, Laboraria) [4].

Ama-hizkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Finlandiako hizkuntzalariek aspalditik argitzeko izan duten auzi nagusia, Agricolaren ama-hizkuntza zein izan zen jakitea da. Alde batetik, pentsatzen da suediera izan zela; izan ere, Agricola jaio zen eskualdean -Nilandian-, eta bereziki herrian -Pernån-, suediera zen lurradeko hizkuntza nagusia garai hartan; gainera, autoreak eskutan erabili zuen Martin Lutherren obretako batean, gurera iritsi denean, latinezko hitzen esanahia ulertzeko Agricolak berak eginiko oharrak ikus daitezke marjinetan, 45 suedieraz eta bakarra finlandieraz. Bestalde, autoreak bere obretan erabiltzen duen hizkuntza atsegin, leun eta aberatsa, Turkuko dialektotzat (hego-mendebaldeko finlandiera) hartu izan ohi da; eta honek, finlandiera hiri honetara bizitzera joan zenean ikasiko zuela pentsatzera bultzatu ditu adituak [5][6].

Hala ere, suedieraren hipotesia garatu zuen Ikola hizkuntzalariak berak ere onartzen du Agricola elebiduna izatea dela aukera posibleena, eta etxeko hizkuntza nagusia bietako bat izan litekeela. Beste batzuk, artean Tarkiainen idazleak, esaten dute finlandiera etxeko zerbitzarien eskutik ikasiko zuela; dena dela, Häkkinen hizkuntzalari ezagunak dioen moduan, ziurtasun osoz esatea ezinezkoa den arren, Agricolaren idatziei egin zaizkien hizkuntza probek finlandiera bere jatorrizko hizkuntza dela aditzera ematen dute [7][8][9].

Turkuko katedralaren irudia neguan.

Finlandiera eta suedieraz gain, Agricolak latina eta alemana ere bazekizkien.

Ikasketak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehen esan bezala, gaztaroko ikasketak Vyborgen egin zituen. Ziurrenik Erreforma Protestantearen eta Humanismoaren lehenbiziko berriak ere bertan izango zituen, izan ere, Vyborgeko gazteluko agintaria, Johann izeneko germaniar kontea zen, Gustavo Vasa Suediako erregearen begikoa eta Erreformaren jarraitzaile sutsua [10].

Bertan, merkatarien giro ikasian ibili zen eta, latina menderatu ondoren eta hemezortzi urte bete zituenean, irakaslearekin batera Åbora joan zen 1528. urtean. Åbo (fin, Turku) Suediar Erresumaren hiriburu ekonomiko eta erlijiosoa zen ekialdean -Finlandian, alegia- eta garaiko diozesi bakarra hiri honetan zegoen, Åboko diozesia. Mikael Agricola mutikoak Martti Skytte orduko apezpikua harrituta utzi zuen eta honentzako eskribau-lanak egiten hasi zen [2].

Åbo hiria Vyborg baino handiagoa izateaz gain, herrialdean eragin zuzena zuen. Bertan zeuden garaiko pentsalari ospetsu asko eta Agricolak Martin Lutherren ikasle izandako Petrus Särkilahti finlandiarra bertan ezagutu zuen. Honen eskutik Erreformaren berri guztiak jaso zituen eta 1529. urtean hil zenean, Agricola bera Särkilahtik buruturiko lana jarraitzeaz arduratu zen. Suediar Erresumako Parlamentuak 1527an onartu zuen erlijio-erreforma eta Agricola bihurtuko zen aldaketaren sustatzaile nagusia Finlandian. Azkenean, apezpikuaren laguntzaz, apaiz ordenatu zen 30eko hamarkada hasieran.

1536. urtean, Åboko apezpikuak Wittenbergera bidali zuen erreformatzaile eta teologo nagusien eskolak entzutera; zehazki, Halle-Wittenbergeko Unibertsitatera. Hauen artean, aipatzekoak dira Martin Luther bera eta Philipp Melanchthon, Testamentu Berriaren hizkuntzan -grekoan- aditua zen teologoa. Bi erreformatzaile nagusi hauek Agricolaren alde hitz egin zuten Gustavo Vasa erregearen aurrean eta honek diru-laguntza eman zion Agricolari bere instrukzioa jarrai zezan. Diru-laguntza honekin liburu ugari erosi zituen (haien artean, Aristotelesen obra osoa) eta 1537. urtean Testamentu Berria finlandierara itzultzen hasi zen.

Ikasketak hiru urtetan burutzea lortu zuen eta promozioko hamabost ikasleetan hirugarrena izan zen.

Lan nagusia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1539an Agricola Åbora itzuli zen eta bertako katedraleko eskolako errektore izendatu zuten. Ez zuen lana atsegin, etsigarria iruditzen zitzaion ikasleei doktrina irakastea, baina, hala ere, 1544an bere ikasleen alde egin zuen Gustavo Vasa erregearen aurrean; izan ere, erregea suediar monarkiaren boterea hedatzen ari zela Åboko katedralaren lurrak konfiskatu zituen eta Agricolari ikasle talentudunenak Stockholmera bidaltzeko agindu zion; honek, aldiz, agindua ikasleen abilezien kontra zihoala ulertu eta errefusatu egin zuen. Gertaera honek Gustavo Vasa erregearen eta Mikael Agricolaren harremana gaiztotu zuela esan daiteke [2].

Gustavo Vasa erregea.

Urtebete lehenago, 43an bere lehenbiziko lana eta finlandieraz idatzitako aurreneko liburua argitaratu zuen, Abckiria edo Abc-liburua. Lan honek katixima eta alfabeto bana ditu eta bertan, irakurtzeko, idazteko eta ahoskatzeko teknikak irakasten dira finnen hizkuntzan. Lan hau, eta urtebete beranduago argitaratuko zuen Rucouskiria otoitz liburua, bere maisulana izango zen Testamentu Berria itzultzen ari zela egin zituen. Bestetik, aipatzekoa da garai hartan (1546an, zehazki) etxea eta eskola erre egin zirela Åboko sute handian eta bederatzi urte ondoren, 1548an, Gustavo Vasak errektore kargua uztera behartu zuela [11].

Bere lan garrantzitsuena, hain zuzen ere, azkeneko urte horretan argitaratu zuen 718 orrialdeko Se Wsi Testamenti edo Testamentu Berria finlandieraz. Liburua Stockholmen bertan inprimatu zen eta itzulpenaz gain, Agricola beraren zenbait azalpen eta idatzi zituen; haien artean, kristautasuna Finlandara nola iritsi zenari buruzkoa edo Turkuko dialektoa (hego-mendebaldeko finlandiera) erabiltzearen arrazoia. Testamentu Berria grekotik itzuli zuen Agricolak eta hizkuntza molde berri bat asmatu behar izan zuenez, hitz asko finlandierara egokitzeko neologismo ugari ere asmatu behar izan zituen. Hil baino lehenago, hiru liturgia liburu gehiago ere argitaratuko zituen 1549an: Käsikirja Castesta, Messu eli Herran echtolinen eta Se meiden Herran Jesusen Christusen Pina.

1550ean Agricolak Pirjo Olavintytär (suedieraz, Birgitta Olafsdotter edo Brigida Olaui) emaztetzat hartu zuen eta abenduaren 11an, 1584an Tallingo katedraleko apezpiku izendatuko zuten seme bakarra jaio zen, Kristian Agricola (Christianus Michaelis Agricola). Esan beharra dago, Agricola ezkondu zen lehen apaiz finlandiar luteranoa izan zela.

Martti Skytte Åboko apezpikua 1550. urtean hil zen eta Agricolak apezpikuaren lana hartu zuen Gustavo Vasa erregeak erabaki bat hartzen zuen bitartean. Azkenik, 1554an, erregeak Finlandiako eliza bi diozesitan banatzea erabaki zuen: Vyborgeko diozesia eta Åboko diozesia. Mikael Agricola Åboko apezpiku izendatua izan zen 1554an eta apezpikutza hartzen zuen lehenbiziko apaiz luteranoa izan zen. Vyborgeko katedraleko apezpiku, aldiz, Paavali Juusten elizgizona izendatu zuten. Agricolak aldaketa gutxi egiteko denbora izan zuen, dena den, Canon Missæ edo erromatar meza-liburua alde batera uztea izan zen bere eginkizun nagusia.

Vyborgeko katedral zaharra, Mikael Agricolaren atsedenlekua dena.

Garai hartan etengabe ari ziren errusiarrak eta suediarrak euren artean borrokan ekialdeko mugan eta 1557an, Gustavo Vasa erregeak bake-ordezkaritza bat bidaltzea erabaki zuen Moskura -ordezkarien artean, Mikael Agricola-. Moskutik zaldi gainean bueltan, Agricola gaixotu eta finlandiar muga igaro ondoren hil zen Kareliako istmoan dagoen Nykyrka udalerrian, apirilaren 9an. Finlandieraren aita izan zen Mikael Agricola Vyborgeko katedralean lurperatua izan zen urte berean, gaur egun zutik dirauen arren, Neguko Gerran ia erabat suntsitua izan zen katedralean. Hil zen tokian bertan oroitarri bat eraiki zen bere omenez.

Elias Lönnrot idazle ospetsua Agricola hil zen egun berean jaiotakoa da eta ondorioz, Finlandiako Gobernuak apirilaren 9a "Finlandieraren eguna" izendatzea erabaki zuen.

Obrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kronologikoki hauek dira Mikael Agricolaren obra nagusiak:

Abckiria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Abckiria (finlandiera garaikideaz, Abc-kirja; euskaraz, Abc-liburua) finlandieraz inoiz argitaratu den lehenbiziko liburua da. Agricolak Testamentu Berria itzultzen ari zen bitartean idatzi zuen eta 1543an kaleratu zen Stockholmen. Lan honek katixima eta alfabeto bana ditu eta bertan, finlandieraz irakurtzeko, idazteko eta ahoskatzeko teknikak irakasten dira. Hain zuzen ere, liburuaren helburu nagusia finlandiarrak euren hizkuntzan trebatzea zen Erreforma Protestantearen ideia nagusia gauzatzeko, alegia, testu sakratuak herri xehearen eskura iristea. Abckiriaren lehenengo edizioak 16 orrialde ditu eta zortzi urte beranduago argitaratuko zen bigarrenak, aldiz, 24. Aurreneko itzulpenak katixima osatzen duten Hamar Aginduak, Aita Gurea, Apostoluen sinboloa, Agur Mariaren lehenbiziko zatia, Itun Berriaren bataio, aitortza eta eukaristiari buruzko erreferentziak, eta Lutherren Katixima Txikiaren hiru otoitz (Angelusa ordezkatzeko sortuak) izan ziren [12][13].

Gaur egunera obraren zati solteak iritsi dira, ez dago liburu osorik. Dena den, Agricolaren lana berreraikitzea lortu da Uppsalako Unibertsitateko Liburutegi Nagusian aurkitu diren atalei esker. Hurrengoa, obraren poema ezagunena da, lehenbiziko orrialdean dagoena [14]:

Agricolaren testua,
Oppe nyt wanha ia noori / joilla ombi Sydhen toori.
Jumalan keskyt / ia mielen / iotca taidhat Somen kielen.
Laki / se Sielun Hirmutta / mutt Cristus sen taas lodhutta.
Lue sijs hyue lapsi teste / Alcu oppi ilman este.
Nijte muista Elemes aina / nin Jesus sinun Armons laina.
Finlandiera garaikideaz,
Opi nyt vanha ja nuori / joilla ompi sydän tuore.
Jumalan käskyt ja mielen / jotta taidat suomen kielen.
Laki se sielun hirmuttaa / mut Kristus sen taas lohduttaa.
Lue siis, hyvä lapsi, tästä / alkuoppi ilman estettä.
Niitä muista elämässä aina / niin Jeesus sinulle armonsa lainaa.
Euskaraz,
Ikas ezazue orain, zahar eta gazte / bihozbera zaretenok (bihotz samurra duzuenok).
Jainkoaren manamenduak eta adimena / horrela finlandiar hizkuntza ezagutuko duzue.
Legeak arima beldurtzen du / baina Kristok berriro ere baretzen du.
Hortaz, jarrai ezazu irakurtzen, seme ona / oztoporik gabeko ikasketaren hasiera.
Gogora ezazu bizi guztian / horrela, Jesusen errukia izango duzu.

Rucouskiria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1544an argitaratu zen Rucouskiria, otoitz-liburu bat da. 877 orrialdeko lan hau Agricola beraren lan propioa da, erreferetzitzat Luther, Melanchthon edo Erasmo Rotterdamgoa hartu bazituen ere. Guztira, 700 otoitz inguru daude eta hitzaurrean autoreak hezkuntzak egin beharko lituzkeen aurreratzei buruz hitz egiten du, dena Erreforma Protestantea Finlandian sustraitzeko asmoarekin. Barruan, Agricolak berak eginiko egutegi astrologiko-astronomikoa dago [15].

Agricolak Gustavo Vasari Itun Berriaren finlandierazko itzulpena ematen dio; Ekmanen margolana.

Finlandieraz inoiz idatzi den bigarren liburua da.

Se Wsi Testamenti[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Se Wsi Testamenti (finlandiera garaikideaz, Uusi testamentti; euskaraz, Itun Berria) Agricolaren obra nagusia da. Lan hau Testamentu Berriaren finlandierazko lehen argitalpena da, 1548an Stockholmen inprimatua, eta Agricolak Erreforma Protestantea Finlandiara zabaltzeko eginiko lan sutsuaren erakusgarri nagusiena da. Wittenbergen ikasten zebilela hasi zuen itzultzearen lan neketsua eta bertan, Erreformaren jarraitzaile nagusien laguntza izan zuen. Guztira, hamaika urte behar izan ziren Itun Berri osoa finlandierara itzultzeko, baina ez zen 48ra arte behin betiko kaleratuko, zuzenketek eta ikusmolde berriek argitalpena bost urtez atzeratu baitzuten [16].

Obra honek 718 orrialde eta ilustrazio ugari ditu; guztira, bi hitzaurre daude, bata praktikoa eta bestea teologikoa. Lehenengoan, Agricolak Åboko dialektoa (hego-mendebaldeko dialektoa) erabiltzeko arrazoiak ematen ditu eta kristautasuna Finlandiara nola iritsi zen ere kontatzen du. Teologia hitzaurrean, aldiz, autoreak lana zuzenean grekotik (Melanchthon irakasleari esker bereganatutako hizkuntza), Vulgatatik, Erasmoren grekozko kolekziotik (1516), Martin Lutherren alemanezko itzulpenetik (1534), Olaus Petri suediarraren bibliatik (1526) eta Gustavo Vasarenetik (1541) itzuli zuela argitzen du. Azkeneko honetan ere, sortu zituen hainbait neologismoren arrazoia eman eta hauek zabaltzeko nahia erakusten du, gehienak finlandiarrek sekulan ikusitako animalien izenak dira; hala nola, "jalopeura" (orein prestua) "lehoi" adierazteko (finlandiera garaikideaz, leijona) edota "kamelikurki" (gamelu kurriloa) "ostruka" adierazteko (f.g., strutsi) [17].

Beste lan batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wittenbergen zegoela, Agricolak hiru liturgia liburu txiki ere itzuli zituen finlandierara, 1549an argitaratuko zirenak. Lehenengoa, Käsikirja Castesta (osorik Käsikirja Castesta ia muista Christikunnan Menoista; euskaraz, Bataio eta beste zenbait kristau errituren gidaliburua) izan zen. Bataio, ezkontza eta hiletari buruzko lanek osatzen dute eskuliburu hau eta bertan, gaixotasunei, doluari eta hil zorian daudenei zuzendutako pasarteak daude. Atal gehienak Olaus Petriren lanetik itzulitako testuak dira, baina Lutherren zenbait lanen (batik bat, bataio eta ezkontzari buruzkoak) eta Caspar Huberinusek idatzitako gutunen eragina nabaria da. Bigarren liturgia liburua Messu eli Herran echtolinen (euskaraz, Meza edo afari santua) da, Olaus Petriren lanetatik ondutako obra. Bertan, Agricolak bere hurrengo helburua Testamentu Zahar osoa itzultzea izango dela adierazten du, heriotzak bertan behera utziko zuen proiektua. Argitaratu zuen azkeneko lana, Jesukristoren sufrimenduaz diharduen Se meiden Herran Jesusen Christusen Pina, ylesnousemus ia taiuaisen astumus, niste Neliest Euangelisterist coghottu (eusk., Gure Jauna Jesukristoren pasioa, berpizkundea eta igoera, lau ebanjelioetatik osatua) izan zen. Lan hau, Wittenbergen Johannes Bugenhagen irakasle izan zuenaren alemanezko idatzietatik zuzenean itzuli zuen eta badirudi, lan hauen suedierazko itzulpenen berri ere izan zuela [18][19].

Hil ondoren, Agricolari tematika bera zuten beste itzulpen batzuk ere argitaratu zizkioten 51-52 urte bitartean.

Ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mikael Agricola finlandieraz idatzi zuen lehenbiziko autorea da eta ondorioz, finlandiarrek euren hizkuntzaren aitatzat dute. Pertsonaia historiko oso maitatua da herrialdean eta bere omenez, hainbat oroitarri, ikastaro eta sari daude; hauen artean, Helsinki hiriburuan dagoen Mikael Agricola eliza, edota izen handiko Mikael Agricola saria eta Mikael Agricola gurutzea. Bere heriotzaren eguna (eta Lönnrot idazle ospetsuaren jaiotza eguna), gainera, "Finlandieraren eguna" izendatu zuten; apirilaren 9a, hain zuzen ere.

Dena den, ez da ahaztu behar, Euskal Herrian Joanes Leizarraga erudituaren modura, bere itzulpenen helburu nagusia Erreforma Protestantea Finlandian hedatzea izan zela, eta ez hainbeste helburu linguistikoa -arlo honetan bere ekarpena izugarria izan bazen ere-. Martin Lutherrek proposatutako tesietako bat edozeinek bere hizkuntzan testu sakratua irakur ahal izatea zen, eta hain zuzen ere, Agricolaren helburua Biblia guztia finlandierara itzultzea izan zen testu sakratuak finlandiarrek irakur ahal izateko; baina, Testamentu Berri osoa eta Zaharraren lehenengo zatiak itzultzeko astia baino ez zuen izan bere bizitza motzean [4][2].

Agricolak, suediera, alemana eta latina eredutzat hartuta, finlandierarentzat hizkuntza molde bat sortu zuen. Aditu askok finlandieraren jatorrizko egiturak bortxatu izana leporatu diote, izen handiko beste hizkuntzek dituzten egituren mesedetan; esate baterako, finlandieraz inoiz erabili ez den "se" artikuluaren erabilpena (Se Wsi Testamenti, egungo finlandieraz Uusi testamentii). Dena den, onartu behar da hizkuntza molde bat sortzea ez dela eginkizun erraza; eta are gutxiago ia ezerezetik hizkuntza idatzi bat asmatzea. Gainera, onartu behar da finlandieran txertatzen saiatu zen egitura arrotzak gutxi izan zirela eta hauen ibilbidea ere oso motza izan zela; bestetik, sortutako moldeak gaur egungo hizkuntzan irauten du. Esatekoa da baita ere, Agricolak b, c, w eta x hizkiak erabili zituela bere testuetan, finlandieran egitura arkaikoenetan eta azken urteotan sartu diren maileguetan baino erabiltzen ez diren hizkiak [4].

Azkenik, Agricolak oharkabean finn kulturari (zehazki, finn paganismoari) eginiko ekarpena ere aipatu beharra dago. Izan ere, Dauidin Psalttari edo Daviden salmoak izeneko atalean, autoreak finn jainkoen zerrenda eta deskripzioa egin zuen eta bere helburua paganismoaren zentzugabekeria salatzea izan zen arren (beharbada paganorik izango zen oraindik XVI. mendean Finlandian), lortu zuena, finlandiarren folklore eta erlijioaren lekukotasun garrantzitsua biltzea izan zen.

Ondoko hauek dira Agricolaren obren azalak:

Käsikirja...
Messu eli...
Se meiden...












Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Häkkinen, Kaisa: "Mikael Agricolan elämä ja elämäntyö". Teoksessa Häkkinen & Vaittinen 2007, o. 16
  2. a b c d Mikael Agricola - sanojensa mittainen mies Postimuseo Viitattu 29.3.2010
  3. Häkkinen 2007: 16-18
  4. a b c d Heininen, Simo: Agricola, Mikael Kansallisbiografia-verkkojulkaisu. 16.9.1997. Helsinki: Suomalaisen Kirjallisuuden Seura
  5. The Father of Standard Finnish. Universitas Helsingiensis, 2007, znb. 12, o. 16
  6. Häkkinen, Kaisa: "Mikael Agricolan elämä ja elämäntyö". Teoksessa Häkkinen & Vaittinen 2007, o. 16
  7. Heininen & Heikkilä 1996, o. 77
  8. Ikola 1988
  9. Häkkinen 2007: 16-18
  10. Agricola ei pyrkinyt kirjakielemme isäksi. Kansan Uutiset/Viikkolehti, 2007, znb. 16.3, o. 35
  11. Lipasti 2007, o.6
  12. Agricola.utu.fi Abc. 2011.12.08
  13. Koulumuseo Helsinki
  14. Abckiriaren kopia digitalizatua 2011.12.08
  15. Gummerus, Jaakko: Mikael Agricolan rukouskija ja sen lähteet. SKHS XLIV:1-3, 1941, 1947 eta 1955
  16. Lehikoinen, Laila & Kiuru, Silva: Kirjasuomen kehitys. Helsinki: Hakapaino Oy, 1989. ISBN 951-45-5073-0
  17. Nuorteva, J.: Biblia 350 v: suomalainen Raamattu ja Suomen kulttuuri. Helsinki: Suomalainen kirjallisuuden seura, 1992
  18. Mikael Agricola Käsikirja Castesta ia muista Christikunnan Menoista. 2011.12.10
  19. Messu eli Herran echtolinen Kirjallinen tyo. 2011.12.10

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Agricola, Mikael: Jumalan aijnoan olcohon kijtos: Rukouksia Agricolan Rukouskirjasta. Mikael Agricolan rukoukset on nykysuomeksi toimittanut Juhani Holma. Helsinki: Kirkkohallitus, 2007. ISBN 978-951-789-220-9.
  • Heininen, Simo & Heikkilä, Markku: Suomen kirkkohistoria. Helsinki: Edita, 1996. ISBN 951-37-1839-5.
  • Häkkinen, Kaisa & Vaittinen, Tanja (toim.): Agricolan aika. Helsinki: BTJ-kustannus, 2007. ISBN 978-951-692-682-0.
  • Ikola, Osmo: Mikael Agricolan äidinkieli. Teoksessa: Mikael Agricolan kieli. Helsinki: Suomalaisen kirjallisuuden seura, 1988. ISBN 951-717-533-7.
  • Lipasti, Roope: ABCkiria. Agricolaa a:sta ö:hön. Lingsoft Oy, 2007. Kirjanen.
  • Tarkiainen, Viljo & Tarkiainen, Kari: Mikael Agricola. Suomen uskonpuhdistaja. Helsinki: Otava, 1985.
  • Heininen, Simo: Mikael Agricola ja Erasmus Rotterdamilainen. Suomalaisen kirjallisuuden seuran julkaisu 192. Helsinki: SKS, 2006.
  • Heininen, Simo: Mikael Agricola: Elämä ja teokset. Helsinki: Edita, 2007. ISBN 978-951-37-4869-2.
  • Pernajan poika. Lasten- ja nuortenkertomus valikoimassa Lukemisia lapsille, suom. V. Tarkiainen, Valter Juva ja Ilmari Jäämaa. WSOY, 1932.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Mikael Agricola Aldatu lotura Wikidatan

Lanak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Agricolari buruzko webguneak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikuluak[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Aurrekoa
Martti Skytte
Turun arkkihiippakunta.svg
Åboko apezpikua
1554-1557
Ondorengoa
Pietari Follingius