Artikulu hau "Kalitatezko 2.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Droga-trafiko

Wikipedia, Entziklopedia askea
Narkotrafiko» orritik birbideratua)

Kokaina trafikoaren ibilbide nagusiak

Droga-trafikoa substantzia toxikoen merkaturatzea da, hauen fabrikazioan, banaketan, salmentan, merkatuaren kontrolean eta birziklapenean  datza. Hauek osasunarentzat kaltegarriak izateaz gain kasu gehienetan  mendekotasuna ere  sortzen dute.[1]

Trafiko honen atzetik legez kanpoko taldeak, mafiak eta kartelak daude. Hauek modu hierarkikoan antolatzen dira. Goiko postuetan taldearen burua, ekoizpenaren burua edota banaketaren burua aurki ditzazkegu eta beheko postuetan kaleko trafikatzaileak.[2]

NBE-ren (Nazio Batuen Erakundea) arabera droga trafikoak 2003. urtean 321.6 milioi dolarreko  irabazia izan zuen,  munduko BPGaren %1a hain zuzen ere. Irabazi hauen arrazoi nagusia drogen kontsumoak mundu osoan zehar nozitutako hazkundea izan da.[3]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1990eko azaroaren 11an, NBE erakundeak  sinatutako “estupefaziente eta substantzia psikotropikoen trafikoaren debekua”-ri buruzko hitzarmena indarrean sartu zen.[4]

Hitzarmen honek oinarrizko erantzunkizunen inguruko arauak finkatu zituen. Dokumentu honetan, NBEko herrialde bakoitzak narkotrafikoari aurre egiteko onarriak ezarri zituen. Herrialde bakoitzak bere legeak  egiteko aukera ematen zuen eta horregatik estatu bakoitzak, gai honen inguruan  bere legedi propioa du.

Herrialde askok droga-menpekotasunarekin arazo larriak dituzte eta hauen kontsumoa, gizarte  gaitzat ere  jo izan da. Drogen merkatuak 10.000 eta 13.000 milioi dolar mugitzen ditu urtero, eta krimen organizatuaren funtsezko diru-sarrerak dira. Baina gaur egun drogen kontsumoarekin dugun arazora iristeko, fase desberdinak igaro dira.[5]

Opio merkataritza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Europan droga kontsumoa XIX mendean zabaldu zen. Ingalaterrara opioa Indiatik ekartzen zuten eta Frantziara berriz Ipar Afrikako kolonietatik. Europan, narkotrafikoa bi substantzia hauek merkaturatzearekin hasi zen.[6]

Garai haietan, droga, ez zen debekatutako zerbait bezala ikusten. “India Ekialdeko Konpainia Britaniarrak” adibidez, Indiako opioa saltzen zuen Txinan, ohiko zerbait izango balitz bezala. Bertako agintariak hau gelditzen saiatu zirenean opioaren gerra piztu zen, zehazki bi gerra izan ziren. Narkotrafikoa, Erresuma Batuko aristokraten eta errege-erreginaren familiaren menpe zegoen. Hauek, trafikatzaileak  babestearen ondorioz, dirutza handia eskuratu  zuten.[7]

Lo-belar zelaia (Papaver Somniferum), Afganistan

Txinarrentzat opioaren gerra beraien historiako unerik lazgarriena  izan zen. Horregatik, ez da harritzekoa, gaur egun, Txinako drogen aurkako legegintza munduko zorrotzena izatea.[8]

Europan opioa, gutxiengo arriskua zuen biziotzat hartzen zen, alkoholdun edariak baina gutxiago eta azken hauek baino, muga-zerga txikiago ere bazuen. Muga-zergarik ez edukitzeak, alde batetik, biztanleriarentzat eskuragarriagoa egiten zuen eta bestetik,  osasunean  eragin txarrik  ez zuela eta bizitzaren atsekabeak gainditzeko egokia zela uste izateak ere laguntzen zuen.[9]

Urte batzuk geroago, xirangak eta morfina bezalako drogak agertzen hasi ziren, honek drogak zainetan xiringatzea ekarri zuen. Hasiera batean, opioarekin alderatuz, morfinak  menpekotasunik  ez zuela sortzen usten zen. Baina denbora laburrean hori gezurtatu egin zen,  soldadu askok jasandako adikzioaren ondorioz.[10]

XIX. mendearen bukaeran eta XX. mendearen hasieran, kokaina eta heroina bezalako drogak kontsumitzen hasi ziren. Kokaina Estatu Batuetan 1885ean hasi zen saltzen, eta heroina Alemanian 1898an. Kokaina, substantzia estimulatzaile eta energetiko bezala erabiltzen hasi zen, heroina aldiz, Bayer enpresak analgesiko eta lasaigarri bezala aurkeztu zuen.[11]

Garai haietan aditu ugarik argi zuten, drogen kontsumoak menpekotasuna sortzen zuela, bai fisiko, baita psikikoa ere. XX. medearen hasieratik, erabilpen medikoa ez zuten drogen eta substantzien merkaturatze legala mugatzen saiatu ziren.

Aldi berean, droga mota berriak agertzen hasi ziren, droga sintetikoak adibidez, anfetamina eta LSDa. Anfetaminen erabilera, Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuten indar armatuetan artean oso ohikoa zen. Anfetamina XX. mendeko 1970eko hamarkada arte erabiltzen jarraitu zen.[12]

Anfetaminen kontsumoa zabaltzeak adikzioarekin arazoak ekarri zituen, gainera, droga honekin lotutako delituak gorakada nabarmena izan zuten, lapurretak eta hilketak bereziki.[13]

Adituen arabera, anfetaminaren ekoizpenaren jeitsierak, heroinaren kontsumoa igotzea ekarri zuen eta XX. mendeko 50-60. hamarkadetan, Europan eta Asian, droga kontsumituena bilakatu zen.

Droga trafikoa  mundu osoan barrena zabaldutako industria ilegal bilakatu zen. Opio plantazioak, heroina ekoizpena, drogaren garraioa eta salmenta, munduko talde kriminal boteretsuenen kontrolpean zegoen, Asiako triadetatik hasi eta Italiako mafiaraino. Talde hauetaz gain, zerbitzu sekretuko buruek ere interes handia agertu zuten,  narkotrafikotik ateratako dirutik beraien lan ilegalak finantziatzen zituztelako.[14]

Drogazaletasuna, mundu globalizatuaren gaixotasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XXI. mendean drogekiko adikzioaren bilakaera eta honek berekin dakarren arazo larria ulertzeko, bi faktore izan behar ditugu kontuan:

Lehena, globalizazioarekin lotura duena, XX. mendeko iraultza teknologikoa. Komunikazio sareen garapenak, urrun dauden herrialde edo lurraldeak beraien artean irisgarriagoak egin ditu eta honek garraio kostuak txikitu ditu. Bestalde, teknologiak kimikan ekarritako abantailekin, produkzio masiboa erraztu eta merketu da.[15]

Bigarren faktorea, gizartean drogen kontsumoa naturaltasunean errotuta dago. Estresaren goraldiak, ingurune psikologiko erasotzaileak eta eguneroko bizitzaren asperralditik ihes egin nahiak drogaren kontsumora bultzatzen du. Arrazoi hauez gain, talde sozial batean egoteak beste arrazoi batzuk ere gehitzen dizkio adibidez, tradizioa eta atentzioa deitu nahi izateak.[16]

Droga kontsumoa, gizarte-ongizatearen eta gogo-aldartearen mailaren adierazle fidagarria da. Kontsumoak gora egiten du bizitza duin eta lan, hezkuntza eta jolaserako aukeren eskasia dagoen lekuetan. Errusiako hiri babesgabetuak dira hauen adibide argiena, drogazaleen portzentajea, gazteetan bereziki, oso altua da.

Gaur egun droga “gogorrak” herrialde guztietan debekatuta badaude ere, legedia aldatu egiten da herrialde batetik bestera. Herrialde batzuetan heroina dosi bat edukitzea urkarekin zigortzen da, beste batzuetan aldiz,  salerosketa zigortzen dute soilik.

Droga “bigunen” inguruko legedia ere ezberdina da. Marihuanaren kasuan, kontsumoa legalizatzera iritsi dira herrialde batzuetan, Holandan adibidez. Herrialde honetan, droga hau kafetegi berezi batzuetan saltzen da. Duela urte batzuk, droga hau legalizatu ezkero  krimen organizatuaren esku egoteari utziko ziola, droga “gogorren” ospea jetsiko zela eta narkotrafikoa gutxituko zela uste izan zen. Baina, legalizazioaren emaitzak argi azaldu dute, inguruko herrialdeekin alderatuz,  droga “gogorren” kontsumoa murriztu egin dela, baina drogekiko menpekotasunak eragindako delituak aldiz gora egin dutela.[17]

Herrialdearen arabera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mexiko[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mexikoko narkotrafikoaren jatorri gisa, askok, immigrante txinatarrak aipatzen dituzte. XX. mendearen hasieran Mexikora, Sinaloa estatura, opioaren laborantzari eta droga horrekiko mendekotasunari buruz zituzten ezagutzekin iritsi ziren.  Baina, beste batzuek uste dute arazoa hamarkada batzuk geroago hasi zela, Estatu Batuek, Franklin Delano Roosevelten administraziopean, ustez amapola Mexikoko lurretan landatzea bultzatu zutenean. Ustezko plana Bigarren Mundu Gerran estatubatuar militarren minak baretzeko beharrezkoa zen morfina kopuru handia sortzea zen.[18] Bere hedapenean eta herrialdeak bizi zuen indarkeriaren gorakadan lagundu zuen detonatzailea izan zen, segurtasun analisten arabera, 80. hamarkadaren hasieratik droga-trafikatzaileen eta tokiko eta estatuko gobernuen artean zegoen adostasun inplizitu bati egozten zaio, bai eta 2000ko hamarkadaren erdialdetik Mexikoko estatuak kartelei deklaratutako gerraren ondoriozko adostasun honen amaierari ere. "Gobernu-narkotrafioa" akordioaren bidez, Hego Amerikatik Estatu Batuetara droga-kargamentuak aske igaro ahal izango ziren, Mexikoko lurraldearen zati batean zehaztutako mugako ibilbideetan barrena, kargamentu horiek, batez ere lurrez, Estatu Batuetara garraiatuz, Mexikoko agintari eta gobernarientzako eroskeria gisa diru-kopuru handien truke. Kartelen artean ere banaturik zeuzkaten, tokian-tokiko, lurraldeak edo definitutako plazak, hasieran errespetatu egiten zituztenak. Gainera, Mexikon legez kanpoko marihuana eta amapola laboreak ekoizten ziren, batez ere Sinaloa, Durango, Chihuahua, Guerrero, Chiapas eta Veracruz estatuetan.[19]

1900 - 1920[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Joan den mendearen hasieran, opio-erretzaileez hitz egiten zenean, Txinako minoriekin lotzen zen. Mazatlanen, txinatar baten eta mexikar baten arteko dibortzio kasu bat kontatzen da. "Limoiarekin eta horrelako beste gisatu batzuekin sagutxoak jan, Mahomaren gurtza praktikatu eta bainuak hartzeari uko egin. Hau guztia bere bikoteak bizimodutzat har zezan nahi zuen, Txinan erabili ohi diren arropak erabili eta opioa erretzeaz gain".[20]

Mexikoren eta Txinaren arteko migrazioari buruzko itunen garaian, herrialdera iritsi ziren lehen txinatarrek opioa Mexikora eraman zuten, Mazatlango portutik sartuz; hala ere, jatorrizko herrialdean erabilitako substantzia naturala zen. Berehala konturatu ziren Sinaloako baldintza klimatikoek landare hau ongi landatzea ahalbidetzen zutela, eta bere erabilera desbideratu zen; horrela hasi ziren narkotrafikoaren lehen ibilbideak Estatu Batuetara Mexikoko lurraldean zehar, non espioi nazi alemaniarrek aurkitu zituzten ekialdekoen droga trafikoaren bide horiek Mexiko iparraldean.[21]

1920 - 1930[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Egunkari garrantzitsuenetako batek, Sinaloense demokratak, honako izenburu hau argitaratu zuen 1922ko uztailaren 10ean: "Ez da onartuko Sinaloan lo-belarrak landatzea". Txinatarrei buruz zeharka hitz egiten zen ohar bati bide ematen zion, "Opioa eta marihuana bezalako gai toxikoak legez kanpo saldu eta ereiten zituzten atzerrian" aurre egingo zitzaiela esanez. 1926an, El Demócrata Sinaloensek jada ez zuen lo-belarren amaiera iragartzen bere argitaletxe batean Mazatlango opio-erretzaile baten existentzia salatzen zuen sutsuki. "Bertako agintariek zaintzaile bat jarri dute, legez kanpoko droga negozioak babesteko, hil egin duten eta bertan “droga bortitza" arnasten duten biziosoak bijilatzeko”.[22]

1930 - 1940[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hogeita hamarreko hamarkadako erregistroen arabera, herrialdeko hainbat tokitan opioa erre zitekeen establezimenduak zeuden. Honako kale hauetan aurkitzen ziren erretokiak: Peña y Peña eta Mesones kalea (Mexiko Hiria); Kolon kalean (Juarez); Juarez etorbidea (Mexikali); eta Inauterietako eta Benito Juarezeko kaleetan (Tampico eta Tijuana). Lo-belarrari dagokionez, landaketak Xochimilcon, Altar basamortuan, Sonoran, Michoacan eta Guanajuatoren mugetan, eta Villa Mariano Escobedon, Jaliscon agertzen ziren. Sinaloan zeuden parrokianoak opioaren inguruan biltzen ziren.

Naziak, Mexikora, Führerren aginduz iritsi ziren, espioi bezala, herrialdeko klase politikoan sartzea lortuz. Hilda Krüger aktore berlindar bat zen, 27 urte zituen eta diplomazia mexikarraren eta alemaniar espioitza naziaren arteko interpretea zen. Soldadu nazi asko Mexikoko lurraldean zehar joan ziren, drogak Estatu Batuetara egiten zituen bide ezberdinak ikertzera. Alemaniarrek mexikarren tokiko kultura eta euren portaera menderatu eta ezagutu behar zuten. Gobernu mexikarra, 1942an Estatu Batuetako itsas inteligentziak emandako informazioaren ondorioz zelatatuak izaten ari zirela ohartu ziren, eta berehala nazien ehiza bat hasi zuten.

Mexikoko kartelak

Berehala, Estatu Batuetako gobernuak aholkatuta, Mexikoko gobernuak kanpaina “xenofobiko” bat bultzatu zuen alemaniarren kontra. Mexikon Chapultepec-en Kanpaina Panamerikarra sinatu zen, eta bertan erabaki zen ez zela onartuko Alemaniako herritar bakar bat ere Latinoamerikako herrialdeetan sartzea.[23]

1940-1960[aldatu | aldatu iturburu kodea]

40ko hamarkadan, ezjakintasunak nahiz izugarrizko pobreziak bultzatu zituzten Sinaloa, Durango eta Chihuahuako nekazariak landatzen ari zen drogaren "urrezko triangelua" delakoa osatzera, lur menditsu, mariguana eta amapola eremu handietan. Jarduera hau, denboraren poderioz, urre meategi erraldoi bat bihurtu zen droga kartelentzat, baina etorkizunerako ondorio kaltegarriak ere ekarri zituen, labore hauen kontrolagatik indarkeria piztu zen.[24]

Manuel Lazcano Ochoa, Francisco Bastidaren gobernu garaiko gobernu idazkaria, XX. mendeko Sinaloako behatzaile pribilegiatuetako bat da. Bere memoriak argitaratu zituen, "Una vida en la vida sinaloense" izeneko liburuan. Lehen orrialdeetan, txinatarrei eta drogari buruzko hausnarketa egiten du: "Beti esaten da txinatarrak oso emanak direla droga jardueretan lan egiteko. Nik txinatarrak ezagutu nituen, horretan aritzen zirenak, denboraldi batean bai eta bestean ez, oso ezegonkorrak ziren. Denbora bat ematen zuten han, eta gero, zerbaitetarako behar zirenean, ez ziren inon aurkitzen. Goitik behera zebiltzan. Gainera, jendeak trafikatzaile nagusitzat jo ditu txinatarrak. Izan ere, droga ezagutzen zuten, amapola ekarri zuten, bagenekien Asiako eskualdeetan opio asko kontsumitzen zela eta, gainera, etorkin horiek beren kasinoak ireki zituzten Mexikon. Orduan, jendeak txinatar batengan pentsatzen zuenean, paper horretan sartzen zuen, nahiz eta arrazoirik eta frogarik ez izan". Txinatarrak ez ziren drogen munduarekin nolabait zerikusia zuten atzerritar bakarrak, Manuel Lazcanok aurrerago adierazi zuenez: "Amerikar asko Mexikora ere etortzen ziren zuzenean droga erostera. Garai hartan, bazirudien trafikoa gerrako negozioekin lotuta zegoela ".

Sinaloarrak eurak ziren, ordea, urte haietako trafiko hasiberriaren eragile nagusiak. "Nik ereiten zuten hainbat pertsona ezagutu nituen. Nire adiskideak ziren, babak lantzen zituztenak, eta uztaren ondoren Nogalesera joaten ziren, baserritarrak bezala jantzita, eta bitxiena da mugan inolako arazorik gabe pasatzen zirela aduanan, inolako arriskurik gabe, aduanazainak ikusita.", kontatzen du Lazkanok. Denak berdin jarraitzen du narkoaren munduan.[25]

“Mitoa”[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Estatu Batuetako gobernuak Sinaloan mariguana eta lo-belarra ereitea modu formalean bultzatu zuela dabil hainbaten ahotan.

Carlos Resa Nestares irakasle eta ikerlari espainiarrak eta Resa Nestaresek, Estatu Batuetako gobernuak Bigarren Mundu Gerran Mexikon drogak landatzea baimendu eta are bultzatu zuela dioen ideia Mexikoko narkotrafikoari buruzko hamar mitoetako bat dela uste dute. Mexikoko Defentsa Nazionaleko idazkari batek, Kanpo Harremanetarako idazkari batek, Errepublikako fiskal nagusi batek, Interpoleko Mexikoko buruak eta Estatu Batuetako Estatu Departamentuko goi funtzionario batek egitzat eman dute, ordea, “mito” hau.

Ustezko “Mitoa” honako hau da: Franklin Delano Roosevelten gobernu estatubatuarrak hogeita hamarreko hamarkadan eta berrogeiko hamarkadaren hasieran amapola lantzea bultzatu eta finantzatu zuen Bigarren Mundu Gerran. Guduetan zauritutako soldadu estatubatuarren mina arintzeko morfina beharrak, Roosevelten administrazioa lo-belarraren ekoizpena Mexikora kanporatzera bultzatu zuten. Manuel Ávila Camachoren Mexikoko gobernuarekin egindako akordio ofizial baten bidez, Sinaloa zonalde zerratarra aukeratu zen, bere baldintza onuragarriengatik.

Eskualdean mariguana eta lo-belarra ereitea eta saltzea bizitza bera bezain negozio serioa da jada. Berrogeiko hamarkadan, Alfonso Leyzaola Polizia Judizialeko burua buru zuen talde bat Los Alisos herrira iritsi zen, Badiraguatoko herri batera, eta amapola lorez betetako ereite bat suntsitu zuen. Culiacanera itzultzean, zerrategiko sastraken artean dozena bat gizon armatu agertzen dira, judizialak segatzen. Francisco Uriasek, Poliziako buruaren idazkariak, Leyzaolara eramango du Santiago de los Caballeros herritik gertu dagoen txabola batera. Gainerako epaitegiek ihes egiten dute. Poliziaburua etxolan sendatzen ari diren bitartean, pistoladun taldea iritsi eta beste etxe batera eramaten dute. Han, zuhaitz batetik zintzilikatu eta torturatu egiten dute, Badiraguatok drogak sortzen zituen lekua izateari utziko ez ziola ohartarazteko.

1960 - 1970[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Miguel Aleman Mexikoko presidentearen gobernuan, desagertutako Segurtasun Zuzendaritza Federala berriz jaio zen. Komunista mexikarren eta PRI erregimenaren etsaien aurkako espioitza politikoa praktikatzen zuen, baita narkotrafikoaren aurkako borroka ere. Aurrerago, zuzendaritzako goi agintariak narkotrafikoan sartu zirela egiaztatu zen. 60ko hamarkadan, Avandaroko Rock eta Ruedas Jaialdian, droga banatzen da gazteen artean, Mexikoko gizartearen aurrean zigortu ahal izateko; garai horietan, "Mari, marihuana" abestia entzuten zen rock erritmoetan.

1963an, Alberto Mariscalek “División narcóticos” filma filmatu zuen, bertan legez kanpoko estupefazienteen trafikoaren ekintzen zati bat erretratatu zuen. Hamarkada horretan bertan, Estatu Batuetako gobernuak Mexikori buruzko zenbait adierazpen egin zituen, estatutik zetorrela, Estatu Batuetara droga ezberdinak pasatzen uzteko, horien artean ezagunenak, marihuana eta LSD kasu, nahiz eta Estupefazienteei buruzko Konbentzio Bakarreko bi nazio horien arteko hitzarmena Lyndon B. Johnson eta Gustavo Díaz Ordaz presidenteekin sinatu, eta Johnchson presidenteak horren aurka egin zuen. Horren aurrean, Diaz Ordazek esaldi gogoangarri hau itzuli zien Estatu Batuei: "Mexiko drogaren tranpolina da Estatu Batuetarantz, itxi ateak eta amaitu da tranpoliña”. 1970 aldera, ereitearen eta trafikoaren aurkako kanpainari ekin zitzaion.[26]

1976 inguruan, PRI alderdiko, José López Portillok errepublikako presidente kargua hartu zuen. Arturo Durazo Moreno, bere gaztetako lagun on bat, Mexiko Hiriko Polizia eta Trantsitoko Zuzendaritza Nagusiko buru izendatu zuen. Honek, agintean zegoen erakundea korrupzioaren sinbolo bihurtu zuen, legez kanpoko ekintzekin aberastu baitzen hainbat bitartekoren bidez, besteak beste, armen eta drogen trafikoa baimendu eta bertan lagundu izanagatik.[27]

1980-1990[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1983an, Miguel de la Madrid expresidentearen gobernuak Arturo Durazo Moreno preso hartu zuen, eta narkotrafikoarekin zuen harremana leporatu zion. Hau, presidente izateko egin zituen promesen barruan zegoen, non herrialdea aldatuko zuen ustelkeria desagerraraziz bere "berrikuntza moralarekin".

1987tik, Ameriketako Estatu Batuetako CIAren informazioak, Carlos Salinas de Gortak, PRIko presidentegaiak, Raul anaiarekin batera, narkotrafikatzaileekin lotura zuen susmoa zuen, bereziki Golkoko Kartelarekin eta Juan Garcia Abregorekin, eta, ziur asko, Carlos Salinasek presidentzia iruzurraren bidez irabazu zuen, baina soilik presuntzioetan geratu zen, ezin izan ziren inoiz frogatu Miguel de la Madrid expresidenteak informazio ezkutuarengatik.[28]

Jarduera honen inguruan ehuntzen den azpiegituraren kasuan, banaketa-lekuetara eta azken helmugara iristeko trazatzen diren ibilbideak daude. 1980ko eta 1990eko hamarkadetan, Kolonbiak kokainaren ekoizpenean zuen lidergoa agerikoa zen, herrialde honetako nekazariek zaintzen eta prozesatzen zuten. Hau Mexikotik igarotzen zen, Cancún, Guerrero edo Karibetik sartuz.

AEBk Kolonbiako operazioetan izandako eraginak eragindako aldaketek eragin sektoreak ere aldatu zituzten. Mexikon kokaina hautsezko orea erein eta eraldatzeko taldea eta erakundea garatzen joan zen, banatzaile eta kontsumitzaileen artean onarpenik izan ez zuena.

1989an, Jesus Gutierrez Rebollok, 9. gune militarreko buru zenak, Amado Carrillo Fuentes atxilotu zuen, "Zeruetako jauna" deitua,[29] gobernu federalean errekonozimendua eman zion narkotrafikatzaile ezaguna. Postu handia eman zioten arlo militarrean eta jeneralaren gradua, Drogen aurkako borrokarako Institutu Nazionaleko zuzendari bihurtu zen. Hala ere, Zedillista izeneko seiurtekoan, 1997an, berak akusatutako narkotrafikatzailearekin lotura izateagatik akusatua izan zen eta atxilotu egin zuten. 31 urteko kartzela-zigorra ezarri zioten Altiplanoko Espetxe Federalean. Urte horretan bertan, Irma Lizette Ibarra Naveja Guadalajaran hil zuten, Gutierrez Rebollo jeneralak lotura horiek narkoarekin zituela zioen informazioa zabaldu zuelako.

Miguel Ángel Félix Gallardoren marrazkia

Historikoki, Kolonbiako kartelek droga trafikoa menderatu dute munduan, Estatu Batuetara eta Europara esportatzen zuten kokaina kopuru handiari esker. 1970eko eta 1980ko hamarkadetan eta 1990eko hasieran, Pablo Escobar munduko droga-esportatzailerik handiena izan zen, batez ere munduko beste erakunde kriminal batzuekin egindako aliantzen ondorioz. Florida hegoaldean eta Kariben droga-trafikoa geldiarazteko ahaleginek emaitzak eman zituztenean, Kolonbiako erakundeak Mexikoko trafikatzaileekin aliantzak egiten hasi ziren, kokaina Mexikotik zehar Estatu Batuetara eramateko.[30] Hau, zailtasun handirik gabe lortu zen Mexikon, heroina (Mexikoko “Triangulo Dorado” deritzonean kontzentratutako amapola edo lo-belar laboreei esker ekoiztua[31]) eta cannabisa ( merkataritza binazionalean garrantzia galduz, Estatu Batuetako hainbat estatutan legeztatu zenetik, helburu medizinalekin) ekoiztu baitziren. 1980ko hamarkadaren erdialderako, trafikatzaileen interesei berehala lagundu zien azpiegitura oso batek. Mexikon zeuden erakundeek nahikoa fidagarritasun eta garapen lortu zuten Kolonbiatik zetorren droga-trafikorako.

Hasieran, Mexikoko taldeek eskudirutan jasotzen zituzten drogen garraio-zerbitzuen ordainketak, baina 1990eko hamarkadaren amaieran, Mexikoko garraio-erakundeak eta Kolonbiako droga-trafikatzaileak beren zerbitzuen ordainketa ehunekoen bidez adosten hasi ziren. Oro har, Mexikoko trafikatzaileei kokaina bidalketa bakoitzaren %35 eta %50 artean ordaintzea adostu zen. Akordio horien ondorioz, hasieran droga-garraioan bakarrik aritzen ziren Mexikoko erakundeak trafikatzaile bihurtzen hasi ziren. Miguel Ángel Felix Gallardok talde hauek antolatu zituen, Mexikon botere handia lortu zuen erakunde kriminal bakar bat osatuz: Guadalajarako kartela, azteken lurretan narkotrafikoaren lehen aitabitxi eta buruzagi handia 1989an harrapatu zuten arte. Felix Gallardo harrapatu ondoren, Guadalajarako kartela desegin egin zen, eta negozioa lau erakunde kriminalen artean banatu zen. Erakunde kriminal horiek, hasieran lurraldeak mugatzea eta espazioak errespetatzea erabaki bazuten ere, elkarren artean erabateko kontrolagatik borrokatu zuten, eta antzinako bazkideen aurkako atentatuak eragin zituzten, zibil errugabeei ere eragin zietenak.

Mexiko, droga igarotzeko herrialde nagusietako bat izateaz gain, marihuana ekoizlerik handiena eta Estatu Batuetarako metanfetamina hornitzaile nagusietako bat ere bihurtu zen.[32] Munduko heroina ekoizle nagusietako bat izaten ere jarraitu zuen, batez ere Estatu Batuetan banatzen dena. Mexikoko droga kartelek AEBra legez kanpo sartzen den droga trafikoaren %70 kontrolatzen dute. Ameriketako Estatu Batuetako Estatu departamenduaren arabera, herrialde horretara sartzen den kokaina trafikoaren %90 Kolonbian hasi eta Mexikotik igarotzen den ibilbide batetik igarotzen da, eta egoera horrek urtero 13.6 eta 48.4 milioi dolar arteko irabaziak eragiten ditu. Era berean, Mexikoko droga-kartelek droga salmentaren ondorioz Mexikora itzultzeko diruaren legez kanpoko trafikoa areagotu dute, eta gainera, dirua lehorretik garraiatzeko maniobrak hobetu dituzte, Estatu Batuetako transferentzia elektronikoetan monitorizazioak duen eraginkortasunaren ondorioz.

1990-2000[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1993ko maiatzean, Guadalajarako Nazioarteko Aireportuko aparkalekuan, Juan Jesús Posadas Ocampo kardinal katolikoa hil zuten, bere aurkako ekintza zuzen batean. PGRren bertsio ofizialek, zenbait urtez, hilketa narkotrafikatzaile boteretsuen zerbitzura zeuden bi sikarioen banden artean gertatu zela adierazi zuten. Baina beste hainbat hipotesi ere argitaratu ziren eta azkenean ez ziren inoiz argitu haren heriotzaren benetako arrazoiak.

Juan Jesús Posadas Ocampo

1994 inguruan, PRI alderdi ofizialaren presidente izateko kanpainan, Luis Donaldo Colosio Murrieta, Carlos Salinas de Gortari presidentearen kolaboratzaile ohia, Tijuanako Lomas Taurinas kolonian hil zuten. [33]1994ko martxoaren 6ko kanpainako hitzaldia, askok, bere alderdiaren erregimen hegemonikoaren desmarkatzat eta inplizituki aipatutako krimen antolatu eta narkotrafikoarekin zerikusia duten botere kupulentzako mehatxutzat jo zuten.[34] Bere hilketatik 24 ikerketa lerro sortu ziren, horietako bat narkotrafikori bideratua. Gobernu Zedillista amaitu aurretik, errepublikako prokuradoretzak txosten bat argitaratu zuen, eta, bertan, Kolonbiako droga-karteletatik bere presidentetza-kanpaina finantzatuko zela uste zen. Hori Kolonbiako eta Peruko polizia-agentziekin egindako lankidetza-ikerketetan oinarrituta dago, eta, beraz, droga-kartelen arteko konspirazioa egin zela uste zen, Estatu Batuekiko trafikoa kontrolatzeko. Bestalde, El Financiero egunkariak ohar bat argitaratu zuen, non aipatzen duen Ameriketako Estatu Batuetako CIA izan zela hilketaren egilea.

Urte horretan bertan, Mario Ruíz Massieu Errepublikako prokuradore zela, bere anaia José Francisco Ruiz Massieu Guerreroko Estatuko gobernadore ohiaren heriotza ikertzea agindu zitzaion.[35] Raul Salinas de Gorta akusatu zuten, eta 1995ean 27 urteko espetxe-zigorra ezarri zioten. Espetxeratuaren anaiak zuzendutako gobernu federalak, eroskeria jasotzeaz eta narkotrafikoarekin bere prokuradore postuari esker loturak izateaz akusatu zuen Mario, Estatu Batuetan preso izan arte jazarria izan zen, non, azkenean, 1999an bere buruaz beste egin zuen. Raul Salinas de Gortari libre dago eta Carlos Salinas de Gortari presidente ohia Mexikora itzuli zen bere agintaldi polemikoaren ondoren. Hamabost urte geroago, Miguel de la Madrid presidente ohiak Carmen Aristeguirekin egindako elkarrizketa batean esan zuen Salinas presidente ohiak eta bere anaiak "narkotrafikatzaileekin nolabaiteko harremana" zutela, izan ere, Raul Salinasek dirua jaso eta Estatu Batuetako bankuen bidez garbitzen zuen. Salinas presidente ohiak adierazpen hori gutxietsi zuen, eta De la Madrid "gaixorik" zegoela adierazi zuen, "Eta ezin zirela bere adierazpenak sinesgarritzat hartu zahartzaroko gizon batengandik etorrita".

1999ko ekainaren 7an, Mexiko Hiriko “Eraztun Periferikoa” hiribide jendetsuan, egun argiz, buruan hainbat tiro emanaz, garai hartan “Una tras otra” (TV Azteca) programa ezagunaren gidaria zen Paco Stanley. [36]Honi, ikerketa forentseak egin zizkioten, eta bere gorpuan kokaina aurkitu zioten, bere gauzen artean. Nekropsiaren ikerketa kimikoek, ikerketan jasotako testigantzez gain, droga hau maiz kontsumitzen zuela eta armak eramateko baimenarekin modu irregularrean emandako identifikazio batzuk aurkitu zizkioten. Hilketaren garrantzia handitu egin zen, ikerketetan Paco Stanley garai hartako narkotrafikatzaile boteretsuenetako batekin lotura estua zuela zehaztu baitzen.

Komunikabide nazionalak Mario Villanueva Madrid Quintana Roo estatuko gobernadorea narkotrafikoarekin nahasten zuten frogak aurkezten hasi ziren, droga Kolonbiatik AEBetara bere lurraldean zehar garraiatzeko erraztasunak ematen zituela adieraziz. Berak beti ukatu zituen karguak, baina Gobernu Federaletik ikerketak hasi ziren, eta orduko prokuradoreorde Mariano Herrán Salvati, Chetumaleko Gobernu Jauregira bidali zuten Villanueva galdekatzera.

Aurkitutako frogen aurrean, Villanuevaren atxiloketa suposatu zen Gobernadore kargua utziko zuen unean, karguaren immunitate prozesala galtzearen ondorio (1999ko apirilaren 5ean). Azkenean, Villanueva bi egun lehenago desagertu zen, Joaquin Hendricks Diazi agintea transmititzeko ekitaldian ez zen egon. Justiziaren iheslari izan zen zenbait urtez, azkenean Alfredo V. Bonfil herrian harrapatua izan zen arte. DEAko agenteek, PGR taldeko agenteekin batera, atxilotzea lortu zuten.

2000-2010[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Indarkeriaren intentsitateak behera egin zuen 1990eko hamarkadaren amaieran, baina indarkeriak okerrera egin zuen, Vicente Fox Quesadak 2000. urtean kargua hartu zuenetik. 2001eko irailaren 11ko atentatuen ondoren, oso zaila izan zen Mexikoko kartelek Estatu Batuetara drogak eramatea, Estatu Batuetako nazioak bere mugak zigilatzen baititu, estupefazienteen trafikorako eta terroristen ehizarako edozein saiakera indartuz eta kontrolatuz. Egoera horren ondorioz, Mexikon ekoizten zen drogaren zati bat edo Hego Amerikatik ekarritakoa, Estatu Batuetan sartzerik ez zegoenez, Mexikoko lurraldean banatzen eta saltzen hasi ziren, eta, ondorioz, Mexiko drogak ekoizten zituen herrialdea izatetik drogak kontsumitzen dituen herrialdea izatera igaro zen, aurreko hamarkadetan identifikatutako gutxiengo bat soilik baitzen kontsumitzailea; gaur egun, berriz, gazteria adikto bihurtzea da helburu nagusia, doako dosiak eskainiz, kontsumitu ondoren, erosle berriak zihurtatuta dauzkate. Bestalde, herrialdeko gizarte eta ekonomia baldintzak direla eta ikasten eta lan egiten ez duten gazteen zati bat tentatua da, eta herrialdean sikarioak, informatzaileak eta droga-banatzaileak errekrutatzeko erreserba nagusia dira.[37]

Vicente Fox presidente ohiak bere agintaldian tropa kopuru txikiak bidali zituen Nuevo Laredora, Mexiko eta Estatu Batuen arteko mugara, kartelen aurka borrokatzeko, ondorio gutxi batzuk lortuz. Gutxi gorabehera 110 pertsona hil ziren Laredo Berrian 2005eko abuztutik urtarrilera bitartean, Golkoko eta Sinaloako kartelen arteko borrokaren ondorioz. 2005ean, indarkeriak gora egin zuen, Michoacan estatuan (Michoacana familia) kartel bat ezarri nahi baitzen. Kartelen arteko indarkeria gerra hasi baino askoz lehenago hasi bazen ere, gobernuak jarrera pasiboa izan zuen kartelen indarkeriarekin 1990eko hamarkada osoan eta 2000. urtearen hasieran. Egoera hori 2006ko abenduaren 11n aldatu zen, Felipe Calderon presidente hautetsi berriak Michoacanera 6,500 tropa federal bidali zituenean erakunde horretan sortutako indarkeria “geldiarazteko”. 2006ko abenduan Calderonek agintea hartu zuenetik, 19,500 pertsona inguru hil dira Mexikon narkotrafikatzaileen indarkeriaren ondorioz, bata bestearen aurka nahiz segurtasun indarren aurka borrokatzen, Estatu Batuetarako trafikoaren ibilbideak kontrolatu nahian. Kartelak ez dira soilik droga kargamentuen zirkulazioa zaintzen eta babesten aritzen, baizik eta gatazkan sartzen dira lurraldea kontrolatzeko. Boterera iritsi eta gutxira, Poliziak eta armadak narkotrafikoaren aurkako borroka batean parte hartzea erabaki zuen presidenteak, "Narkotrafikoaren aurkako gerra Mexikon" izenarekin.[38]

Drogaren kapotak esan zuen, elkarrizketaren arabera, presidentearen laguntzaileek engainatu egiten zutela trafikoaren aurkako borrokaren aurrerapenei dagokienez. Ekintza hau, kartelek sortutako indarkeriaren aurkako lehen zuzeneko borrokatzat hartzen da, eta orokorrean, Mexikoko gobernuaren eta droga kartelen arteko gerraren hasieratzat hartzen da. Denborak aurrera egin ahala, Calderón presidenteak drogen aurkako kanpaina areagotzen jarraitu zuen, eta 45,000 soldadu bildu zituen zuzenean, polizia-indar federalez eta tokikoez gain. Hala ere, kanpainaren eraginkortasuna mugatzen duen faktore bat hainbat funtzionario publikoren inpunitate eta ustelkeriaren iraupena da.

Narkotrafikoaren arazoari aurre egiteko, 2008ko ekainean Mexikoko Gobernu Federalak justizia penalaren sistema erreformatzea onartu zuen. Erreforma hori gizarteko hainbat sektorek egin zuten (botere exekutiboak, legegileak eta gaian interesa duten gizarte zibileko taldeek, hala nola Krimen Politikako Azterketen Zentroak, CEPOLCRIMek), eta hiru ardatz nagusi ditu: sistema penala, akusaziozkoa eta ahozkoa ezartzea, gailentzen den inkisizio-sistemaren ordez. Epai argiagoak eta gardenagoak ezartzea; irizpide homologo eta zorrotzak ezartzea polizia-kidegoak ziurtatu, hautatu, mantendu eta sustatzeko, eta, azkenik, delinkuentzia-delituei buruzko tokiko legeak eta lege federalak erreformatzea. Erreforma horretan parte hartu zuten sektore gehienen adostasuna badago ere, bere helburuak lortzeko zenbait erronka bete behar ditu, horietako bat eta, agian, lehenengoa eta garrantzitsuena, Mexiko osatzen duten estatu guztietan inplementatu behar den moduari buruzko iritzi desberdinak bateraraztea da.

Jakina da kartelek armak erabiltzen dituztela botere handiko metrailadore, bazuka eta zatikatze-granadak, esaterako. Ameriketako Estatu Batuetako zein Mexikoko agintariek onartzen dute Mexiko dela kokaina eta beste droga batzuk igarotzen diren bide nagusia, Estatu Batuak helmuga dituztenak, eta Kolonbian hazten direla koka-landare gehienak, Erdialdeko Amerikan zehar Mexikora bidali eta prozesatzeko. Mexikoko Armada, rebisio guneak, ibilgailu armatu eta blindatuak,  helikoptero armatuak eta itsasontziak erabiltzen ari da. Calderonek egindako eraso militarra gatazkaren hasieratik izan den handiena izan da.

2010 - Gaur egun[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Horren ondorioz, gaur egun indarkeria areagotu egin da herrialdeko hainbat estatutan, hala nola, Chihuahuan, Sinaloan, Nuevo Leonen, Nayariten, Michoacanen eta Tamaulipasen, kontrol-lurraldeen ondorioz. Gatazka dagoen estatu horietan, droga-trafikoa kontrolatzeko borroka handia dago, eta herrialdeko gobernuak indarkeria geldiarazteko “ahaleginari” ekiten dio, "Narkotrafikoaren aurkako gerra" izeneko barne-gatazka baten bidez. Gatazka horrek, 2006tik gaur egunera arte, krimen-olde etengabea eragin du, 50.000 hildako eragin dituena, eta indarkeriaren maila eta krudelkeria areagotu egin dira, baita erasoak ere. Muturreko indarkeriarik edo ezohiko indarkeriarik ez duten estatuak Estatu zentralak dira (Mexikoko Estatua izan ezik), gehienak kartel bakar batek kontrolatzen zituenak ("Michoacana familia"), Mexikoko Estatuaren Ekialdearen zati handi bat hartzen zuena (Chalco, Nezahualcoyotl, Texcoco, La Paz eta Ecatepec), eta, beraz, ez zuten kartel inbaditzaileekin lehiatu. Gaur egun, hilketa ugari izan dira, eta 2010eko urriaren amaieran Tijuana hirian 135 tona marihuana konfiskatu ondoren, gazteen sarraskiak izan ziren, eta horien sikarioek poliziaren irrati-seinaleak oztopatu zituzten, 135 hilketarekin mehatxu egiteko.[39]

Barne gatazka amaitzetik urrun dago oraindik, ez zaio konponbide azkarrik ikusten, eta ONUk adierazi du mehatxu eta hilketa mota horiek herritarrak beldurtu eta desmoralizatu nahi dituztela agintariak mendean hartzeko. Bien bitartean, Janet Napolitano AEBetako segurtasun idazkariak ohartarazi zuen Los Zetas taldeak lotura izan zezakeela Al Kaidako zelularekin. Hau, Mexikoko ezkerreko politikari batzuk aitzakia gisa hartu zuten, geroago Mexikon inbasio militarra egiteko, AEBetako historian gatazkak pizteko armamentu ugaritzearen bidez egindako beste gerra eta inbasio batzuen antzekoa, Panama edo Nikarahan gertatu bezala. Mexiko beste herrialde batzuetara arma gehien esportatzen duen herrialdeetako bat da.

Kolonbia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Marihuanaren laborantza, trafikoa eta kontsumoaren fenomenoa errealitate kezkagarria izaten hasi zen Kolonbian 1970etik aurrera. Ordutik, marihuana-trafikoa lehorreko ibilbideen bidez hasi zen hiri handietara iristen, elikagai-kargamentuetan ezkutatzeko moduko kantitate txikietan. Kokak, 1970 baino lehen, Caucako haraneko indioen erritu edo sendagai helburuetarako erabiltzen hasi ziren, eta ordutik aurrera hasi ziren koka ereiten Andeetako eskualdean.[40]

Marihuana inkautazioa Bogotan

Turbayen Gobernua, 1978-1982[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ipar Amerikako merkatua estupefazienteen hartzaile nagusia da. Kokainara bideratzen hasiko zen, jatorriz Bolivian eta Perun landatua bertatik ekartzen zuten. Baina, urte batzuk geroago, narkotrafikatzaile kolonbiarrek landareak beren herrialdean landatzea sustatu zuten, ezkutuan inportatzea beharrezkoa ez izateko. Alkaloidearen kargamentuak  herrialdearen hegoaldean zeuden laborategietatik iristen ziren, eta tokiko mafiek AEBetan birbanatzen zuten. 70eko hamarkadaren lehen zatian sortutako narkotrafikatzaileen lehen taldeak, batez ere Medellin eta herrialdearen erdialdean zeudenak (neurri handi batean, antzinako kontrabandistak ziren), barne-gerretan likidatu ziren. Belaunaldi berri bortitzago baina aktiboago eta ekintzaileago bat izango zuen oinordeko, Pablo Escobar.[41]

Ipar Amerikan eta Kolonbiako diasporan zituzten sare oparoek negozio ia guztia kontrolatzea eta etekin ekonomiko handiak lortzea ahalbidetu zieten. Lopezen Administraziotik aurrera, kokaren lurrazpiko ekonomiak bere goraldia hasiko zuen. Turbay-en gobernuak honen aurkako lehen ekintzei ekin zien, Estatu Batuek presionatuta, Ipar Kostan marihuana-laboreen aurkako erasoaldi gogor bat eginez (Ipar Amerikan sortutako etxeko landaketen aurrean, balio estrategikoa galdu zuten laboreak), eta gainera, 1979ko amaieran, Extradizioko Itun ospetsua sinatu zuen Jimmy Carterren Administrazioarekin.[42]

M-19ko kideek Martha Nieves Ochoa bahitu zuten Antioquian 1981ean, Medellingo karteleko narkotrafikatzaileen, Ochoa Vásquez anaien, arreba zena. Kapoek "MAS" taldea sortuz erreakzionatu zuten (Muerte a Secuestradores), Kolonbian egungo paramilitarismoaren hazia izango zena. Bakoitzak armak, dirua eta gizonak ekarri zituen Pablo Escobar Gaviriaren agindupean. Bere bilaketan 200 pertsona baino gehiago hil ondoren, miliziano, laguntzaile eta hauen senideen artean, Martha Nieves Ochoa 1982ko lehen hilabeteetan askatu zuten. Laster, erakunde paramilitarra, Indar Publikoko kideen babes aktiboa izan zuena, Magdalena Erdiko eskualdean aplikatuko zen, non ACDEGAM (Magdalena Erdiko Abeltzainen eta Nekazarien Elkarte Kanpesinoa) sortu zen, autodefentsa legaleko indar bat, gerrillaren presentziari armadaren laguntzarekin aurre egiteaz arduratzen zena. Hilketa eta sarraskiak ugaritu egin ziren 1982tik aurrera.[43] Gerrillako kide aktiboak hiltzetik ezkerreko politikariak hiltzera pasa ziren. Hain zuzen ere, 1983ko abuztuaren 4tik 12ra, Remedios udalerriko (Antioquia) Cañaveral eta Altos de Manila bidezidorretan izandako prozesu paramilitarraren exazerbazioaren lehen froga izan zena, Fidel Castaño Gilen soldadu-patruila misto eta paramilitar batek 20 nekazari hil zituen. Aldi berean, Aliantza Amerikar Antikomunista (AAA) eratu zen, talde matxinatuen aurkako "gerra zikina" egiten zuten armadako kideez osatutako gorputz paramilitar bat, era guztietako tortura fisiko eta psikologikoekin esperimentatuz.

Talde hau, gatazka nazionalaren parte izateaz gain, Condor Operazioaren parte zen, Ameriketako Estatu Batuek planifikatua kontinentean komunisten aurrerapena eragozteko. Jarduera horiei hasiera batean uko egin ondoren, eskualdean dauden FARC-EPko fronteek txertoak, estortsioak eta "gramaje" ospetsua kobratuko liekete kapotei, laborariei eta karrakatxinei. Hori izango litzateke Gonzalo Rodríguez Gachak, Medellingo Kartelaren kapo zenak, gerrillako kideekin 1983an izandako liskarraren jatorria, kokaina prozesatzeko laborategiak suntsitu zizkioten, kargamentuak eta eskudirua lapurtzeaz gain. Gachak kontrainsurgentziaren banderak hartu zituen eta Puerto Boyako paramilitarrei erabiliz, entrenamendu eta arma ugarirekin laguntzen hasi zen.[42][44]

Betancurren Gobernua, 1982-1986[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1983ko zerga-erreformak harreman berri bat planteatu zuen narkotrafikoaren eta Estatuaren artean, diru beroak Kolonbiako ekonomia legalean sartzeko aukera eskainiz. Gainera, drogak legeztatzeko eta kokaren baroiei herrialdeko bizitza sozialean, legalean eta politikoan parte hartzea ahalbidetuko zien lege-esparru bat emateko aukera aztertu zen. Carlos Lehderren Mugimendu Latino Nazionalaren eta Pablo Escobarren Martxan Civismoaren sorrera, Ordezkarien Ganberan postu bat izan zuena, prozesu honen adierazpen bat izan zen. Baina zirriborro horrek porrot egin zuen, sektore tradizionalek gertaera horiek onartzeko aurka egin zutelako. Liberalismo Berria, Luis Carlos Galan eta Rodrigo Lara Bonilla (Betancur Justizia ministro izendatua) buru zituen mugimendua, narko-politikaren aurkako gurutzada honen gidari izan zen, bere kritiken helburu nagusi Pablo Escobar bilakatu zuen.[45]

Esparru horretan, droga-trafikatzaileen eta Gobernuaren arteko lehen elkarrizketa-saiakerak egin ziren Estatu Batuetara estradizio Itunari buruz. Hala ere, Kongresuan Lara ministroaren ekintza saboteatzen saiatu arren, Evaristo Porras Amazonaseko narkotrafikatzailearekin zuen ustezko harremana salatu zuen, eta Escobarrek jarduera politikoari behin betiko uko egin behar izan zion. Lasaitzen ari zela zirudien egoera zaila konplikatu egin zen, polizia antinarkotikoak (Lara ministroa operatiboaren atzean zegoela), 1984ko martxoan, Tranquilandiako kokalero konplexua desegin zuenean. Medellingo Kartelari emandako kolpe hura 1984ko apirilak 30ean itzuli zen, bi sikariok Bogotan justizia ministroa hil zutenean.[46]

Pablo Escobar

Lara Bonillaren hilketaren ondoren, gobernuak herrialdeko setio-egoera handitu zuen, Extradizioko Ituna berretsi eta ezarri zuen, eta Estupefazienteen Estatutu Nazionala sortu zuen (1986ko 30. Legea). Lege-esparru horrekin, Betancurek narkotrafikoaren aurkako lehen gerra handia hasi zuen. Kartelaren buruzagi nagusiak Panaman babestu behar izan ziren Manuel Antonio Noriega diktadorearen laguntzarekin eta 1984ko maiatzean Estatura azken hurbilketa bat egiten saiatu ziren, Panamako Elkarrizketak bezala ezagutua. Bere porrotak ondorio garrantzitsu bat ekarri zuen: dirua izuak ordezkatu zuen, liskar eta elkarrizketarako baliabide nagusi bezala. Hilabete batzuk geroago, ezkutuan itzuliko ziren herrialdera, eta erabateko gerra, denbora kontua izango zen.[47]

Nahiz eta Lara Bonillaren krimenaren eta estradizio prozesuaren ondorengo erasoaldia, 1985eko urtarrilean gauzatu zena Estatu Batuetara lehen harrapatuak bidalita, Medellingo kartelaren narkotrafikatzaileak zigorrik gabe geratu ziren, euren aparatu kriminalaren kontrola hartuz eta euren ibilbideak Mexiko, Nikaragua eta Kubara hedatuz, Europan merkatu berriak irekitzeaz gain. Modu paraleloan, narkotrafikatzailearen ondorio korrosiboek hazten jarraitzen zuten, gobernuaren barruan ustelkeriaren aurrerabidean lagunduz, alderdi politikoak, eta, batez ere, segurtasun indarrak, Escobarrek eta bere segidakoek asko erosiak.[47]

"M 19"k justizia jauregiari eraso egin ondoren, Kartelaren izu kanpainak Gobernuan zituen etsaien aurka jarraituko zuen, Extradizioko Ituna babesten dutenen aurka eta euren negozio eta sare mafiosoak salatzen dituzten guztien aurka. Gainera, beren ustelkeria-ahalmena erakutsiko lukete, espainian harrapatutako narkotrafikatzaile gisa ezagututzen diren, Jorge Luis Ochoa eta Gilberto Rodríguez Orejuela, Estatu Batuetara estraditatzea saihestu zutenean eta Kolonbiara itzultzeko deportatuak, non kartzela zigor “barregarriak” ordaindu zituzten.[47][48]

Ordura arte, droga esportatzen zuten bi talde nagusiak ez ziren lehian sartu eta euren merkatuak eta lurraldeak errespetatzen zituzten, nahiz eta agintarien arreta Medellingo buruzagi bortitzengan jartzen zen, irabazizko negozioaren %80 kontrolatzen baitzuten. Caliko karteleko buruek ustelkeria eta erakundeen barruan infiltratzea aukeratu zuten, batez ere, Estatuari aurre egiteko.

Medellingo kartela, bere garaian, Kolonbiako eta munduko erakunde kriminalik arriskutsuena bezala katalogatua izan zen, bere "modus operandi" aren ondorioz, Pablo Escobar narkotrafikatzailea buru izateaz gain, Kolonbiako kongresista izan zena, ondoren, garai hartan Justiziako ministro zen Rodrigo Lara Bonillak mozorrotzeagatik, errepresalia bezala hil zuena.

Barcoren Gobernua, 1986-1990[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Narkotrafikatzaileen terrorismoa, zuzendua edo bereizi gabea, beste gerra baten ezaugarriak hartzen joan zen. 1986ko amaieran “Los Extraditables” bezala berrizendatuak, euren borroka bandera bezala, Extradizioko Itunaren indargabetzea markatu zuten, aldi berean, bere aparatu militar eta ekonomikoa sendotzen dutelarik, etorriko zen eta aurreikus zitekeen mailaketa finantzatu ahal izateko. Hain zuzen ere, Virgilio Barco lehendakaritzara igo ondoren, Gustavo Zuluaga epailearen 1986ko urriko sikario motorizatuen, Jaime Ramírez Gómez Poliziaren Koronelaren eta, batez ere, Guillermo Cano El Espectador egunkariko zuzendariaren heriotzak, abenduaren 17an (azken hori 2010ean deklaratu zuen Fiskaltzak gizateriaren aurkako delitu gisa, salaketa jarri zuen kazetari bat zelako) gehi Budapesten (Hungaria) jasan zuen atentatua, Enrique Parejo González Justizia ministro ohiak 1987ko urtarrilean, presidenteari zein arazori aurre egin behar zion ikusten utzi zioten. Arazo hau areagotu egin zen paramilitar autodefentsa indarren eta “Los Extraditables”-en kupularen arteko kontaktuengatik: orduan narkoak lurraren jabe handiak zirenez eta euren negozio eta azpiegitura ilegalak babestu behar zituztenez, eta autodefentsek finantziazioa bilatzen zutenez, interes elkarketak aliatu egin zituen.[49]

1987ko otsailaren 4an mafiako kapo nagusietako bat harrapatu zuten, Carlos Lehder Medellingo kartelaren kide eta sortzailea preso hartu ondoren. Lehder Estatu Batuetara estraditatu zuten eta 135 urteko espetxe zigorra ezarri zioten, baina zigorra 55 urtera murriztu zioten, Estatu Batuetako justiziarekin kolaboratu ostean. Harrapaketaren unean, droga-trafikatzailea beste hamazazpi kiderekin zegoen Los Toldos bidezidorrean, Antioquiaren zuzenketa batean. Lehder, DEAk gehien bilatzen zuen kriminaletako bat zen. Horren erakusgarri, agentziak Gyio Normanen egindako bortxaketa izan zen, Bahametan zegoen uharte batean, non Lehderrek bere operazio guztiak egiten zituen.

Juan Gomez Martinez, Medellingo alkategaia, “Los Extraditables”-en bahiketa saiakera batetik salbatu zen. Eta Ochoa, Habeas Corpusen zuzenbidean babestua izan bazen ere, gatazkaren dinamika areagotu egin zen, gobernuak, 1988ko urtarrileko lehen egunetan, erakundeko kide nagusien aurkako estradizio aginduak eman zituenean. Helmer "Pacho" Herrerak, Caliko kartelaren buruzagietako batek, Escobar bere etxean erasotu zuen hil bereko 13an. [50] Erantzuna bi kartelen arteko sikario-gerra odoltsu baten moduan iritsi zen, eta Rodriguez Orejuelatarren Drogas La Rebaja farmazia-katean petardo ugari lehertuta. Estatuaren aurka, berriz, Bogotako alkategaia zen Andrés Pastrana Arangori, urtarrilaren 16an, eta Nazioko Prokuradore Nagusi Carlos Mauro Hoyosi, hurrengo 25ean, bahituz erantzun zuten.

1988ko uztailean, Lehendakaritzako Idazkari Nagusia, Germán Montoya, “Los Extraditables”-eko buruzagiekin harremanetan jarri zen. Narkotrafikatzaileek elkarrizketarako gonbidapen gisa interpretatu zituzten, eta, beraz, hurrengo irailaren 15ean, gutun batekin erantzun zioten Barco administrazioari, eta indultuaren lege-proiektu bat eta desmobilizazio-plan bat helarazi zizkioten Montoyari. Hala ere, Estatu Batuen intransigentziaren aurrean, narkoekin hitz egiteko aukerari uko eginez, elkarrizketak luzatu egin ziren, eta, azkenean, bitartekariaren ekimen pertsonal bezala aurkeztu ziren, hauen lehen agintaria bananduz. Emaitzarik gabeko elkarrizketa horren aurrean, Medellingo Kartelak epaileen, gobernuko funtzionarioen, kazetarien eta bizitza publikoko pertsonaien krimenen kate bat hasi zuen.[51]

1989ko martxoan, Los Extraditables taldeak Hector Giraldo Galvez hil zuen, Lara auziko ahalduna, eta maiatzean Mundo Visión telebista-katearen egoitza dinamitatu zuten. Maiatzaren 30ean, Miguel Maza Marquez jeneralaren karabanak eztanda egin zuen Bogotan. Medellinen, uztailaren 4an, Antonio Roldan Betancur Antioquiako gobernadorea hil zen atentatu batean eta 28an Maria Helena Diaz epailea sikarioen biktima izan zen. Egun horietan bertan, Gachak esmeralderoen aurka egindako borrokaren erdian, ekintza terrorista ugari izan ziren hiriburuan: lau pertsona sarraskitu zituzten Atariko garaietan, eta bi leherketek Tecminasen instalazioak suntsitu zituzten (Víctor Carranzaren jabetzakoak).[52]

Abuztuaren 16an Carlos Ernesto Valencia Cundinamarcako Auzitegi Nagusiko magistratua erori zen, eta 18an, Medellinen, Valdemar Franklin Quintero koronela. Goizeko orduetan gertatutako krimenaren albistea ez zen ondo eman, izan ere, gauean, Soachako mitin politiko batean, Rodriguez Gacharen zerbitzura zeuden pistolariek Luis Carlos Galan Alderdi liberalaren presidentetza aurrekaria hil zuten. Narkotrafikatzaileen etsaia, nazioaren lehen magistratura lortzeko aukeratuena zen. Jaime Eduardo Rueda Rocha hil egin zen, odoljario handi baten ondorioz. Kolonbiako estatuak Medellingo kartelaren eta “Los Extraditables”-en aurka egindako gerra osoaren hasiera izan zen. Handik denbora batera, Estatu Kontseiluak gizateriaren aurkako delitutzat jo zuen Galanen hilketa, eta, beraz, ez dute preskribatuko krimenean inplikatutakoak ikertu eta epaitu. Medellingo kartelaren beste biktima bat Jorge Enrique Pulido kazetaria da, 1989ko urriaren 29an sikarioek Bogotako kaleetan hil zutena.[51][53]

1989ko abuztuak 23an, “Los Extraditables”-ek gobernuari erantzun zioten gutun baten bidez, erabateko gerra onartuz. 3.000 sikario zituzten armetan, banda paramilitarren elkartea eta gutxienez kokaina trafikoaren % 80ren kontrola ematen zion finantza-giharra, Medellingo kartela Kolonbiako Estatuaren aurka borrokatu zen. Terrorismoa biderkatu egin zen 1989ko iraila eta abendua bitartean, 100 lehergailuk baino gehiagok eztanda egin zuten Bogota, Medellin, Cali, Bucaramanga, Cartagena, Barranquilla eta Pereiran, gobernuaren, bankuen, merkataritzaren, zerbitzuen eta azpiegitura ekonomikoen aurka.

Alfonso Lopez Michelsen presidente ohiak narkoterroristekin negoziatzeko Batzorde bat osatzea proposatu zuen. 1990eko urtarrilaren 17an, proposamen horri erantzun zioten. Berehala askatu zituzten bahituak, dinamita tona bat zeraman autobus bat eta droga prozesatzeko laborategi bat entregatu zituzten Chocon. Kontraparte bezala, narkoek gobernuaren aldetik goi mailako batzordea sortzea espero zuten, bere errenditzea ahalbidetuko zuten lege prozedurez arduratuko zena. Hala ere, hori ez zen inoiz gertatu, eta elkarrizketarako eta negoziaziorako saiakera terrorismo bolada berri batean amaitu zen; Envigadoren, Harold Bedoya jeneralaren agindupeko Armadaren IV. Brigadaren operazio-gunean, eraso militar bati aurre eginez, Estatuarekin zuten tregoari amaiera ematen ziotela iragarri zuten “Los Extraditables” taldekoek, eta hildako polizia bakoitzeko 2 milioi peso eskaini zituzten. Ordutik aurrera, Medellin eta bere metropoli-eremua, hiri gerra batean murgildu ziren, uniformedunen exekuzioekin eta Elite Taldearen aurkako atentatuekin. Horietako lehena, Itaguiko zubi batean gertatu zena apirilaren 11n.[51] Eraso horrek 13 hildako eta 100 zauritu utzi zituen, eta uztailaren amaierara arte gertatu ziren 18 erasoetatik lehena izan zen. 1990eko apirila eta uztaila bitartean hildako 215 polizien hilketagatik errepresalia gisa, agintariekin lotutako kaputxadunen eskuadroiek "garbiketa operazio" odoltsuak hasi zituzten komunetan, eta hamarnaka gazte hil zituzten. Kartelak bere erara erantzun zuen, gero eta zakarrago: maiatzaren 12an, Bogotako bi merkataritza-gunetan 21 hildako utzi zituzten bonbak lehertu ziren; egun berean, Calin, beste ekintza terrorista bat izan zen, eta 9 zibil hil ziren.

Hilaren amaieran, Medellingo Intercontinental hotelaren aurrean izandako atentatu batek 12 hildako utzi zituen, Federico Estrada Velez senataria eta haren gidaria hil zituzten. John Jairo Arias Tascón Escobarreko buruzagi militarra, 'Pinina' ezizenez ezaguna, 1990eko ekainaren 14an hil zuten agintariek El Pobladon, eta outiarren aurkako eliteko 17 gazte Oporto tabernan sarraskitu zituzten, eta bonba-auto batek eztanda egin zuen Poliziaren Geltoki askatzailearen aurrean, 13 hildako. Uztailaren amaieran, Magdalena Medio Antioqueñon beste behin ere Escobarrek ihes egin zuen operatibo baten ondoren, “Los Extraditables”-ek beste su-eten bat ezarri zuten Zesar Gaviriaren administrazio berriak har zitzakeen erabakien zain.[54]

Medellingo kartela zibilen, indar publikoko kideen eta pertsona ospetsuen aurka egindako hilketa batzuen arduraduna izan zen, Luis Carlos galan politikaria eta presidentegaia, hauteskunde kanpainan hil zuten Kolonbiar Alderdi Liberalaren izenean. Pablo Escobarri egotzitako beste eraso bat DAS eraikinaren aurkako atentatua izan zen, 1989an gertatutako eraso terrorista bat, hirurogeita hamar hildako eta bostehun zauritu baino gehiago utzi zituena. Honek eta beste eraso batzuek, bilaketa blokea sortzea bultzatu zuten, Escobar harrapatzeko asmoz. Bestalde, karteleko buruzagiak nazionalitate ezberdinetako mertzenarioak errekrutatzen hasi ziren estatuko indarrei aurre egiteko, herrialdea 20.000 heriotza baino gehiago eragin zituen gerra batera eraman zuena.[51]

Gaviriaren Gobernua, 1990-1994[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Medellingo kartelak, 90eko hamarkadaren hasieran desegin zen arte, Estatu Batuetara eta beste herrialde batzuetara bidalitako kokainaren kontrola eta banaketa mantendu zuen. Kazetaritza-txosten batzuen arabera, kokainaren %95 inguru kartelak kontrolatzen zuen. “Los Extraditables” taldeak 1990eko uztailean iragarritako aldebakarreko su-eten mugagabearen atsedenaldia aprobetxatuz, Jaime Giraldo Ángel Justizia ministroak setio-egoeraren legedia diseinatu zuen, "justiziari men egiteko politika" gisa argitaratuko zena. Politika horren helburua zen, modu sinplifikatuan, beren borondatez beren burua entregatu eta delitua aitortzen zuten narkotrafikatzaileei zigorra murrizten laguntzea, kasu batzuetan, baldintzapean, herrialdean epaitu eta segurtasun handiko pabiloietan giltzaperatuko zituztela bermatuta. Escobarrek, gobernuaren asmoez arduratuta, bahiketa batzuk antolatu zituen (Diana Turbay, Marina Montoya, Francisco Santos, Maruja Pachón, Beatriz Villamizar eta beste 5 kazetari), honela, presidentea, gaizkile politiko bezala tratatua izan zedin presionatuz, gerrillarientzat gordetako indultuen onuradun bihurtuz.[55]

Ochoa anaiak

1990eko abendutik 1991ko otsailera, Ochoa anaiak izan ziren eskaintzari heldu zioten lehenak: Jorge Luis, Juan David eta Fabio, Escobarren gertuko bazkideak. Hala ere, azken horrek bere neurrira egindako akordio bat kendu nahi zion exekutiboari, eta bide armatutik presio egiten jarraitu zuen, bahituak exekutatzeko eta erasoaldi terrorista berriz hasteko mehatxua eginez. 1990eko abenduaren 12an, bonba batek 7 polizia hil zituen Medellinen, eta beste 7 sikarioek hil zituzten urtarrilaren lehen 3 egunetan. Handik gutxira, 22an, Antioquia departamenduan jaurtitako operatibo bikoitz batean eraitsiak izan ziren, Prisco anaietako bi, kapoaren beso armatuan eraldatutako banda bateko buruzagiak zirenak. Horiek salatu zituen informatzaileak, ondoren, bahitutako bi lagunen kokapena eman zuen, baina urtarrilaren 24an aurreratu zen erreskate operazio nahasian, Diana Turbay eta bere 3 harrapatzaile hil ziren.

Erantzuna ez zen atzeratu, German Montoya Presidentetzako idazkari ohiaren arreba Marina Montoya exekutatu eta atentatu-bolada berri batekin: hamar bat polizia sikariatoaren biktima izan ziren; autobus batean izandako leherketa batek 6 hildako utzi zituen; eta otsailaren 16an, F-2ko patruila baten aurkako bonbazo bat, Medellingo zezen-plazaren aurrean. Bi hilabete geroago, Enrique Low Murtra Justizia ministro ohiak bizia galdu zuen Errepublikako hiriburuan. Estrategia horrek emaitza bikainak eman zizkion Escobarri, zeinak, exekutiboari pultsua irabazita, bahitutako gainerakoak askatu zituen "fede oneko" keinu gisa.[56] Hala ere, Konstituziogileak 1991ko ekainaren 19an kolonbiarren estradizioa debekatzen zuen artikulua bozkatu eta onartu zuela ziur egon zenean, Medellinen entregatu zen, Rafael García Herreros eta Alberto Villamizar apaizekin batera. Gero, Escobar Katedraleko kartzelan sartuko zuten, Envigadoren. Baina, handik, legez kanpoko negozioaren hariak kontrolatzen jarraitu zuen, entregatu ez ziren bere bi aliaturen bidez: Fernando Galeano, 'El Negro' eta Gerardo Moncada, 'Kiko'.[57]

Zigorrak negoziatzeko politikak paramilitarrak ere babesten zituenez, Kordoban, Magdalena Ertainean, Sierra Nevadan, Boyacan, Caucako haranean eta ekialdeko lautadetan bizi ziren erakundeetako kide askok armak legez kanpo eramatearen delitua soilik aitortu zieten agintariei. Ariel Oteroren agindupeko talderik handienak 400 kide desmobilizatu zituen Puerto Boyacan, Kordoban Fidel Castañoren egiturak 600 fusil eta lur zati batzuk ematen zituen bitartean, lursailik gabeko nekazariei ustezko konpentsazio gisa. Era berean, Gonzalo Rodríguez Gachak zuzendutako 200 gizon inguruk amnistiari heldu zioten Pachoren (Cundinamarca). Ondorioz, 1992tik aurrera, zibilen hilketak nabarmen murriztu dira, aurreko urteetan autodefentsei egotzitakoak, nahiz eta baina praktikan egitura horiek aktibo jarraitu zuten.[58]

1992ko uztailaren hasieran itxialdia egiteko ia urtebete falta zenean, Escobar estortsiogile handia bihurtu zen. Kokaina esportatzeari utzi eta beste narkotrafikatzaileei dirua kobratzen hasi zen. Bere aliatuak susmatuta, Galeano Berrio eta Gerardo 'kiko' Moncada Cuartas exekutatu zituen, hauek 20 milioi dolar ezkutatzen zizkiotela esanez. Ondorengo purgak 50 hildako utzi zituen bi kapotatik hurbilen zeudenen eta haien senideen artean. Gobernuak eta Estatuko Fiskaltza Nagusiak, gertakarien berri izatean eta 'zaindariak' bere kartzelatik delituak egiten jarrai ez zezan, beste zigor bat ezartzea agindu zuen. Baina, beste behin ere narkotrafikatzaileak sortzen zuen ustelkeria-boterea eta beldurra erakutsi zuten baldintza ilunetan, bera, bere anaia Roberto eta bere 8 ordezkari Katedraletik ihes egin zuten 1992ko uztailaren 22an. Orduan, gobernuak Bilaketa Blokea sortu zuen, Polizia eta Armadako kideek osatua, iheslariak ehizatzeko.

Orduan, Caliren narkoek gerra piztu zuten berriro, Medellinen bonba-auto bat aktibatu zutenean. Hauek, estatuko indarren erasoaren aurrean, euren kanpaina berraktibatu zuten, 30 uniformedun eta epaile bat exekutatu zituzten eraso batzuekin, 1992ko iraila eta urria bitartean. Baina oraingoan egoera bat-batean aldatu zen Kartelarentzat: Galeno eta Moncadaren heriotzak haustura eragin zuen erakundearen barnean. Diego Fernando Murillo, hildako kapoen eta Castaño anaien segurtasun burua, haraneko narkoekin lerrokatu ziren Escobarren aurka, Bilaketa Blokeko ofizialak eta euren bazkide eta testaferro izandako batzuk barne hartzen zituen aliantza batean. Urriaren 28an, Brances Alexander Muñoz, karteleko buruzagi militar garrantzitsuenetako bat, operazio berezi batean hil zuten.

Escobarrek, une horretan bere entrega negoziatzen saiatzen ari zena eta bere ordezkari hurbilenetako batzuen errenditzea baimendu zuena, horien artean, bere anaia Roberto, 'Popeye', 'Otto' eta 'Mugre', erantzunetan, erabateko gerra berri bat eragin zuen. Dozenaka pistolarik ehun polizia exekutatu zituzten otsailera arte eta bonba-autoak berriro agertu ziren hiri handietan 1992ko abendutik aurrera. Giza galerak eta galera materialak handiak izan ziren, atentatuak jada ez baitzeuden helburu zehatz batera zuzenduta, baizik eta erabat bereizi gabeak. Medellinen 19 pertsona hil ziren, Bogotan 41 eta Barrancabermejan 16. Aburará haranean hiru eraso izan ziren 1992ko abenduan eta Bogotan leherketak 1993ko urtarriletik aurrera gertatu ziren: 20an iparraldean, 30ean Merkataritza Ganberaren aurrean, otsailean bi merkataritza-gunetan bitartekari lanetan, martxoaren 5ean Telecomen instalazioetan eta apirilaren 15ean 93 kalean.

Agintariek 1993ko martxora arte baja eman zieten Karteleko 100 sikario eta 10 buruzagi militarri, horien artean Mario Alberto Castaño Molina, 'El Chopo', Hernan Dario Henao, 'Hh' eta Jhonny Edison Rivera, 'El Palomo', denak ere Escobarren konfiantzazko gizonak. 1900 susmagarri ere atxilotu zituzten eta bere hegal militarreko 18 goi agintari errenditu ziren. Horrek, bere gatillari taldeen talde arerioen porrotarekin batera, 300 hildako utzi zituen gerra batean, Medellingo taldea ahuldu zuen, 8 hilabetetan bere gerra-gaitasunaren% 80 galdu baitzuen. Gehigarri bezala, urtarrilaren 30ean, bere agerpen publikoa egin zuen bere buruari "Pepeak" deitu zion egitura paramilitar batek ("Pablo Escobarrek jazarriak"), honen atzean Castañotarrak zeudelarik, eta testaferroak, kontadoreak, abokatuak eta kapoaren senideak hiltzen arituko zena, baita bere ondasunak suntsitzen eta bere finantzak hondatzen ere.[59]

Escobarrek, indar armatuek eta bere familiarengan zeuden mehatxuek baztertuta, erabat eten zuen bere kanpaina terrorista. Bere errenditzea negoziatzen saiatu zen, bere emaztea eta seme-alabak herrialdetik irtetea baldintzatuz, baina oraingoan bere proposamenak ez zuen oihartzunik izan Gobernuaren artean. Beste 6 hilabetez Bilaketa Blokea saihestea lortu zuen arren, 1993ko urrian Leon Puerta Muñoz, 'El angelito' ezizenez ezaguna, segurtasun buruaren heriotzak babesik gabe utzi zuen, jada sikario arrastoen agindupean. Azkenik, poliziaren zaintzapean Tequendama Hotelean errefuxiatutako emaztearen egoeraz kezkatuta, komunikazio-erradioa erabili zuen, non zegoen azalduz. 1993ko abenduak 2ko arratsaldean, Hugo Aguilar maiorrak zuzendutako 20 gizoneko komando batek hil zuen.

Medellingo kartela desagertu ordez, egitura txikietan banatu zen, Envigado Bulegoa bezala, gainera, Caliren taldearen zeharkako indartzea sustatuz, honek, negozioaren %80a kontrolatzeaz gain, bere inteligentzia metodoak hobetu eta agintarien barnean bere infiltrazioa indartu zuelarik. Eta iritzi publikoaren arreta Escobar eta bere bazkideengan jarri bazen ere, narkotrafikatzaileen beste sareak, bereziki haranaren iparraldekoa, ez ziren hain bortitzak. Trujillon (Valle) Henry Loaiza (El alacrán) eta Diego Montoya (Don Diego) kapoek 90eko hamarkadaren hasieran 250 pertsona exekutatu zituzten, bertako agintarien isiltasunaren erdian.

Justiziari men egiteko politikaren emaitzak zuhurtziaz aztertu zituen Estatu Batuetako gobernuak, narkotrafikoaren nagusi berrien aurkako ekintzetan irmotasun handiagoa eskatzen hasi zitzaion Kolonbiari, eta Bilakuntzako Blokeak Jaime Orejuela eta Ivan Urdinola harrapatzean zenbait arrakasta lortu zituen arren. Gainera, orain ekuazioari osagai berri bat gehitzen zitzaion: legez kanpoko laboreak euren muga azkar hedatzen hasi ziren Gaviria laurtekoaren amaieran. Kokaina trafikoaren plaka birakaria izatetik munduko lehen ekoizlea izatera pasa zen, bere postutik Peru eta Bolivia kenduz. Caliko kartelaren bultzadarekin eta, batez ere, FARC-EPk eta paramilitarrek negozioan gero eta gehiago parte hartzearekin, fenomenoa azkar hedatu zen lurraldearen zati handi batean, hegoaldeko oihanetan batez ere, baina baita beste eremu batzuetan ere, hala nola Catatumbo eta Antioquian. Nahiz eta Estatu Batuek arkotikoen aurkako borrokari egindako ekarpenak murriztu, gobernuak koka eta babaz ereindako eremuen erauzketa biderkatu zuen, 1992an glifosatoarekin fumigatze polemikoak hasiz, laboreak ordezteko programak garatuz.[60]

Bestalde, Magdalena Ertaineko paramilitarrak euren bazkide narkotrafikatzaile izandakoekin borrokan aritu ziren 1990etik aurrera. Henry Perez, bere lehen komandantea, pistolari batek hil zuen 1991ko uztailean, eta Ariel Otero, Caliko kartelarekin lerrokatu zen bere oinordekoa, zorte bera izango zuen 1992ko hasieran. Bizirik atera zen indarra banatu egin zen, eta bere gorpuzki batzuk Escobarren zerbitzura sartu ziren, Ramon Isaza buru zuen beste talde batzuk ingurutik atzera egin zuten bitartean. Bien bitartean, eskualdearen hegoaldean, Hondatik (Tolima) gertu, Jaime Eduardo Rueda Rocha izan zen protagonista, Luis Carlos Galanen hiltzailea, duela urtebete kartzelatik ihes egin zuena eta orain 150 gaizkileko partida bateko burua. Buruzagi nagusi izateko asmoz, Puerto Boyako alkatea hil zuen 1992ko martxoan. Baina bere igoera Operazio Berezien Taldeko patruila batek moztu zuen, bera eta bere segurtasun kidegoko 6 kide hil zituena urte bereko apirilak 23an, Hondan. Bere heriotzaren ondoren, autodefentsen jarduerak nabarmen egin zuen behera zonaldean, hauek euren delinkuentzia jarduerak mimetizatzea erabaki baitzuten.

1993ko abenduan Escobar kanporatuta, Ramón Isazak lurralde estrategikoaren kontrolari berrekingo zion.[61] Hala ere, azkenean, egitura boteretsuenen desintegrazioa lortzeko laurogeita hamarreko hamarkadaren lehen urteetan egindako ahaleginak gorabehera, talde paramilitarrek bultzada berri bat izan zuten Gaviria laurtekoaren amaieran. Horrela, Escobar hil ondoren, Kordobako eta Urabako Autodefentsa Campesinoek (ACCU), Fidelen eta Carlos Castañoren agindupean, hedapen esanguratsu bat izan zuten, hau EPLko ehunka desmobilizaturen laguntzarekin, FARC-EPk metodikoki sarraskituak eta Francisco Caraballoren disidentziarekin. Azkenik, eta huts egindako bakearen albo-ondorio gisa, paramilitarrak liskar latzetan trabatu ziren gerrillarekin, eta horrek gutxienez 600.000 lagunen desplazamendu behartuan eta sarraskiak biderkatzen lagundu zuen, Manuel Cepeda Vargas senataria sikarioen biktima erori zen Bogotan 1994an. UPko beste kideen hilketak bezala, krimen hori gizateriaren aurkako delitutzat jo zuen Fiskaltzak 2014an.

Samperren Gobernua, 1994-1998[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Caliko kartela, Medellingo kartela erori ondorengo urrezko garaian, Estatu Batuetako agintariek, herrialde horretako kaleetara iristen zen kokainaren% 35 bidaltzearen arduraduna zela adierazi zuten, eta, horregatik, Kolonbiako erakunde kriminal arriskutsuena bezala katalogatua izan zen. 1985etik 1995era arte egon zen, Rodríguez Orejuela anaiak harrapatu zituztenetik.

1995ean, Rodríguez Orejuela anaiak, Caliren kartelaren sortzaile eta kide nagusiak, Ernesto Samperren presidentetzan harrapatu zituzten. Gilberto Rodríguez Orejuela, anaietan zaharrena eta El Ajedrecista ezizenez ezaguna, negozioak maneiatzeko eta agintariak saihesteko zuen modu bereziagatik, 2004ko abenduaren 3an Estatu Batuetara estraditatu zuten bere anaia Miguel Rodríguez Orejuelarekin batera, El Señor ezizenez. Hogeita hamar urteko kartzela-zigorra ezarri zieten Pennsylvanian, baina murriztu egin zuten karguak onartu eta agintari estatubatuarrekin kolaboratu ondoren. KDAren hainbat txostenen arabera, erakundeak hamar bilioi peso kolonbiar (zazpi mila milioi dolar) irabazten zituen urtean.

"Kartelaren kupula nagusia" osatzen zuten zenbait kide hil egin zituzten urteen poderioz. Jose Santacruz Londoño eta Pacho Herrera hil zituzten, eta Victor Patiño eta Henry Loaiza Estatu Batuetara estraditatu zituzten. Phanor Arizabaleta Arzayus, karteleko azken buruzagia, Kolonbiako kartzela batean dago. 1998an, Ernesto Samperren presidentetza amaitu zenean, Alberto Orlandez Gamboa, El Caracol, Kostaldeko Kartelaren burua, harrapatu zuten.[62]

Kokainaren negozioaren kontrola Gilberto eta Miguel Rodríguez Orejuela anaiek, José Santacruz Londoñok eta Helmer Pacho Herrerak zuzendutako Cartel de Caliren esku geratu zen, Los Extraditables taldearen aurkako gerraren onuradun nagusia izan zena, honen itzalean eta etsai komunari aurre egiteko aitzakiarekin, estatuko segurtasun erakunde eta erakunde politiko askok infiltratzea lortu zutelarik. Haranaren iparraldean, eta Caliren taldeari lotuta, kapoak Ivan Urdinola eta Orlando Henao Montoya ziren, 'Don h' ezizena zutenak, bere bi anaiekin batera, Arcangel eta Fernando, botere ertaineko narkoen sare batez gain (Diego Montoya, Henry Loaiza, Víctor Patiño Fomeque), El Dovio, El Águila eta Zarzal udalerrietatik jarduten zuen. 1994tik aurrera, Estatu Batuetako gobernua, Kolonbiari, narkotrafikoaren nagusi berrien aurkako ekintzetan irmotasun handiagoa eskatzen hasi zitzaion, baita koka eta anapola laboreak herrialdearen hegoaldean esponentzialki hazten hasi zirelako ere. "Bilaketa-blokea" delakoaren erreplika batek eragindako presioak (militarrak, poliziak, DAS eta Fiskaltza) eta Fiskaltzak aldarrikatutako entrega- eta negoziazio-politikaren ekintzak Caliko kartelaren kupula harrapatzea eta entregatzea lortu zuten 1995eko erdialdean. Ekainean Gilberto Rodríguez Orejuela eta Phanor Arizabaleta atxilotu zituzten, uztailean José Santacruz Londoño eta abuztuan Miguel Rodríguez Orejuela. Hilabete horietan, Tulio Enrique Murcillo, Henry Loaiza eta Víctor Patiño Fómeque ere entregatu ziren.

Harrapatu eta hurrengo hilabeteetan, kartelaren kupula, kokainaren negozioaren gaineko kontrola apurka-apurka galtzen ari zela ikusten hasi zen, haranaren iparraldeko bere aliatu ohiek independizatu eta obeditzeari uzten zioten bitartean, Kolonbiako eta AEBetako agintariei informazio konfidentziala eman zietelako aitzakiarekin; horrela, ibilbideez, ereite-eremuez eta ereite-eremuez jabetu ziren. Haustura honek, haranaren iparraldeko kartelaren sendotzea eragin zuen, Ivan Urdinola eta bere koinatu Orlando Henao buru zituena. Poliziaren zenbait elementuren laguntza, Danilo González koronelarena kasu, erabakigarria izan zen prozesu horretan. Hala ere, Helmer Herrera ez zegoen bere negozioen kontrola lagatzeko prest, senide eta ordezkari batzuen bitartez kontrolatzen jarraitu nahi baitzuen. 1996ko martxoan hasi ziren liskarrak, Palmiratik gertu Wílber Varela, Jabon, Orlando Henaoko sikarioen buruzagia, baleatu zutenean. Bi hilabete geroago, maiatzaren 24an, Valle iparraldeko sikarioak Caliko jatetxe batean sartu ziren eta William Rodriguez Abadia hiltzen saiatu ziren, Rodriguez Orejuelatarren semea. Erasotik bizirik atera zen, baina 5 pertsona hil ziren.

Ordutik aurrera, Helmer Herrera eta Orlando Henao klanen arteko gerra areagotu egin zen, atentatuak, sikarioen erasoak eta maniobra juridikoak ugarituz. Iparraldeko kartelak, ondo trebatutako armada pertsonal bat zuen eskura, Poliziako kide ohiak eta haraneko sikario ugari osatzen zituztenak, baina agintarien presioak eta erakunde judizialen aurreko inkriminazioek, "Overolaren gizona" 1997ko irailean entregatzea behartu zuten. Hala ere, bere errenditzea estrategia kontua baino ez zen, espetxetik erakunde narkotrafikatzailearen agindupean jarraitzen baitzuen. Egoerak okerrera egin zuen, Estatu Batuetako gobernuak presio politiko handia egin ondoren, 1997ko abenduaren 1eko egintza legegilearen bidez, Kongresuak estradizioa onartu zuenean, atzeraeraginik gabe eta delitu politikoak aplikatu gabe. Osagai berri honek, Cali eta Haraneko mafien arteko indarkeria are gehiago sustatu zuen, bere puntu gailena izan zuena, 1998ko azaroan, hurrenez hurren, Hélmer Pacho Herrera (Jabonen aginduz) eta Orlando Henao (José Manuel Herrera 'elbarrituaren' eskuetatik) kapoak hil zituztenean.

Azken honen hilketaren ondoren, haranaren iparraldeko kartela Wilber Alirio Varelaren inguruan berrantolatu zen, 'Jabon' ezizena zuena, sikarioen buruzagi bihurtutako polizia ohi bortitz bat, Lorena Henao Montoyaren babesa zuena, Orlandoren arreba eta Ivan Urdinolaren emaztea zena; hala ere, baziren beste talde boteretsu batzuk, Diego Leon Montoya 'Don Diego' eta Hernandorena kasu. Varelak, Herrera klanarekin gerran jarraitu zuen arren, 'Cuchilla', 'Chupeta' eta Luis Ocampo Fómeque 'Tocayo' bezalako beste kapo batzuekin aliantzan, bere erakundea herrialdeko talde narkotrafikatzailerik handiena bezala sendotzen ikusi zuen, urtean batez beste 300 tona koka esportatzeaz arduratzen zena, orduko ekoizpen osoaren% 50 edo 60 inguru. Paradoxikoki, agintarien ekintzak, 1998ko ekainean Kostaldeko Kartela eta 1999ko urrian aurreratutako Milurteko Operazioa desegitearekin batera (Medellingo kapo garrantzitsuak harrapatzea ahalbidetu zuena, Alejandro Bernal Madrigal, 'Joal' ezizena eta Fabio Ochoa Vásquez kasu), zeharka, kartelaren lehiakide posibleak desagerrarazi zituen, 60ren batzuk taldekatzera iritsi zena. Azkenik, 2001ean Jabonen klanak Patxoei gerra irabazi zien. Herrera anaietako batzuk hil egin ziren eta beste batzuek Kolonbiatik ihes egin behar izan zuten.[63]

Pastranaren Gobernua, 1998-2002[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kostaldeko kartelaren burua: Alberto Orlandez Gamboa, "Barraskiloa". 2000. urtean Estatu Batuetara estraditatu zuten. Kartel horrek Barranquillan eta Kolonbiako iparraldeko Karibe eskualdean funtzionatzen zuen, eta herrialdeko beste eskualde batzuekiko eta herrialde mugakideekiko droga-merkataritza kontrolatzen zuen, tokiko ekoizpenaz gain. Gobernu honetan "Despeje gunea" deritzona eman zen, epizentrotzat San Vicente del Caguango biztanleria hartuz FARCeko gerrillarekin bake prozesu bat lortzeko, prozesu honek porrot egin zuelarik matxinatuek narkotrafikoaren negozioan zuzenean sartu izanagatik, Despeje gunea kokaina ekoiztu eta trafikatzeko erabili baitzen, erakundea "narkogerrilla" bezala ezagutua izan zelarik. Erantzun gisa, Kolonbiako gobernuak alde biko akordio bat ezarri zuen Estatu Batuekin narkotrafikoari eta horren onurak jasotzen dituztenei eraso egiteko, talde matxino eta paramilitarrak barne, “Kolonbiako Plana” bezala ezagutzen dena.

Bill Clinton

1999ko abuztuan, Kolonbiara egindako bisitan, Thomas Pickering Estatu idazkari estatubatuarrak Kolonbiako Gobernuari iradoki zion bere "baketze politika eta bere estrategia antinarkotikoak" berriz ebaluatzea, Estatu Batuek helburu zehatz batzuetan eskainitako laguntza eraginkortasunez bideratzeko. Elkar ulertze hori Kolonbia Plana idaztean gertatu zen. Jatorrizkoa ez bezala, legez kanpoko laboreen ordezkapenean eta lekualdatutako herritarren arretan oinarritzen zena, drogen aurkako gerra eta, ondorioz, izaera militarreko asistentzia lehenesten zituen bikote berria, azken batean, gerrillak zapaltzera zuzenduko zena.

2000ko urtarrilaren 11n. Bill Clintonek Kolonbia Plan berriaren berri eman zuen jendaurrean, eta maiatzaren 5ean, Ameriketako XXX. Kontseiluan, azaldu zuen Kolonbiak eskatutako laguntza ezinbestekoa zela Estatu Batuen segurtasunerako. 2000ko uztailaren 13an, 106-246 Legea sinatu zuen, Hego Amerikako nazioari zuzendutako laguntza-paketearen zenbatekoa onartzen zuena: US $1.3 milioi,% 82rekin Estatuko segurtasun-indarrak indartzeko legez kanpoko laboreak desagerrarazteko lanetan, nagusiki Putumayo eta Caquetá,% 9 garapen alternatiborako,% 3 desplazatuei laguntzeko,% 2 erreforma judizialerako, % 1 giza eskubideen defentsarako eta % 1 baino gutxiago, bakerako.[64]

Abuztuaren 22an, Kolonbiari emandako finantza-laguntza Giza Eskubideekiko errespetuaren inguruan ezarritako murrizketetatik askatzeko, Clintonek, indar armatuak horien etengabeko urraketan konprometitzen zituzten txostenei jaramonik egin gabe, 3201. artikuluaren laugarren atala aipatu zuen, zeinak aukera ematen baitu arau hori saihesteko, baldin eta, presidentearen iritziz, Estatu Batuen osotasun nazionala halakoa bada. Zortzi egun geroago, bi agintariek ofizialdu egin zuten Kolonbia planaren hasiera, narkotrafikoaren aurkako aldebiko konpromiso gisa.

Uriberen Gobernua, 2002-2010[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gobernuak emandako bermeak gorabehera, paramilitar askok ez zuten beren burua entregatu narkotrafikoaren negozio onuragarriak eskaintzen duen abantaila ekonomiko eta militarraren babespean eta legez kanpoko lotutako jarduera guztien babespean (estortsioa, legez kanpoko meatzaritza, kontrabandoa, ausazko jokoak, etab.), narkotizazio eta kriminalizazio ia erabatekoaren esparruan, gerora banda kriminal edo kriminal gisa ezagutuko zena osatuz. Nahiz eta herrialdeko erakunde narkotrafikatzailerik handiena bihurtu, 2002.[65] urtearen ondoren Haranaren Iparraldeko Kartelaren barne gatazkek bere haustura eta zatikatzea eragiten dute. Lehenik eta behin, 2002ko otsailean, Ivan Urdinola Grajales kartzelan pozoitu zuten, eta horrek erakundearen buru historikoetako bat desagerrarazi zuen.

Bigarren eta are garrantzitsuago, narkotikoen esportazioagatik AEBko gorteetan salatutako zenbait kapo hasi ziren Estatu Batuetako justiziarekin akordioak lortzeko aukera aztertzen, bazkideak salatuz. Bi faktoreek biziraun zuten klanen eta klanen artean liskarrak sortzeko aukera eman zuten: Diego León Montoya, 'Don Diego' eta Wilber Varela, 'Jabón', alderdi beligeranteenak zuzentzen zituztenak; Luis Hernando Gómez Bustamante, 'Rasguño'; Víctor Patiño Fómeque, 'El Químico' eta Juan Carlos Ramírez. Tirabirak, kapotetako bat, Víctor Patiño Fómeque, 2002ko apirilaren 9an atxilotu zutenean iritsi ziren. Urte bereko urrian estraditatu zuten, eta, ondoren, KDArekin lankidetzan jardun zuen. Errepresalia gisa, Chupetak Patiñoren senide eta gertukoen aurkako sarraski-kanpaina odoltsu bati ekin zion. 2002ko urriak 16 eta 17an, Orion operazioa egin zen, Medellingo 13. komunan eraso militar bat eta hilarri bat utzi zuen, desagertuak. 2002ko abenduan, On Diegoren aliatuetako bat, Miguel Solano, Jabonek informazioa ematea ere leporatzen ziona, bere aginduz hil zuten Cartagenan. Erabateko gerraren eta kartelaren hausturaren hasiera izan zen. Bi taldeek berehala armatu zituzten euren armada pribatuak, 1.200 pistolari baino gehiago mugiarazi zituztenak: Jabonen Rastrojoak, Comba anaien komandoa (Javier Antonio eta Luis Enrique Calle Serna), eta Don Diegoren Los Machos, 'Capachivo' ezizenez zuzendutakoak. Sikarioen erasoak, hasiera batean, haranaren iparraldeko eta Caliko herrietan gertatu ziren, baina ugaritu egin ziren 2003ko urriaren 13aren ondoren, Varelaren gizonek 'Don Diego' klaneko 7 kide hil zituztenean Grill Cañandonga diskotekan.[66]

Ordutik aurrera, gerra areagotu egin zen eta Kafetero Ardatzera, Antioquiara eta Bogotara hedatu zen, nekazal eremuen nagusitasunagatik sarraskiak, zatiketak eta liskarrak eraginez. 2003tik 2004ra bitartean, gatazkak 1.000 hildako utzi zituen taldeetako kideen, kapotarren gertuko pertsonen eta zibil errugabeen artean. 2004ko martxoaren 25ean, pistolariek Danilo Gonzalez koronel erretiratua hil zuten. 2004ko urriaren 3an, komando armatu bat La Cascada finkara iritsi zen, Candelaria (Valle del Cauca) eta 10 pertsona sarraskitu zituen.[67] Aldi berean, gatillari taldeak benetako armada bezala lan egitera pasa ziren, batez ere Garrapaten arroilaren kontrolagatik Chocó ibaiaren mugetan, eta Ozeano Bareko narkotrafikoko korridore garrantzitsuenetako bat zena; han, borroka bortitz batek, Los Machos eta Los Rastrojos hirien 200 pistolari baino gehiagoren aurka borrokatu zuen 2004ko abenduaren 26an. 'Jabon 'ezizenez ezagutzen diren Rastrojoek aliantza bat osatu zuten Kolonbiako Autodefentsa Batuekin (AUC); desmobilizazio prozesuan parte hartzen saiatu ziren, euren izena Rondas Campesinas Populares (RCP) izenagatik aldatuz, arropa politikoekin inbestitzeko eta eskainitako estatu-onuretatik abantaila hartzeko. Bere aldetik, Don Diego ezizenez, bederatziehunetan Trujilloko sarraskia egin zuten talde paramilitarren babeslea izan zena, armadako agintari batzuk infiltratu eta erosi zituen bere lurraldean seguru egoteko. 2006ko maiatzean, Byron Carvajal koronelaren aginduz, Hirugarren Brigadako tropek 10 poliziaz osatutako komando bat sarraskitu zuten.[68]

2004tik aurrera, agintariek bi kapoen aurkako jazarpena areagotu zuten. Varela Venezuelan babestu zen Comba eta Diego Rastrojo anaien esku hil zen arte, 2008an, Montoyak Haranaren iparraldean geratzea nahiago izan zuen, 2007an Armadaren eta ZTBren esku harrapatu zuten arte. Bi ekintza horiek, 'Chupeta' eta 'Rasguño' ezizenen harrapaketekin batera, herrialdearen historiako kartel boteretsuenetako bat desegiten lagundu zuten. 2006ko abuztuan, azken fronte paramilitarrak armak entregatu ondoren, Uribe gobernuak AUCen buruzagiak La Ceja (Antioquia) presondegian kontzentratzea agindu zuen. Vicente Castañok, 'El Profe' ezizenekoak, erakundeko buruzagi erradikalenetako batek, bake prozesua utzi zuen, autodefentsak negoziazio politiko baten erdian desmobilizatu zirela defendatzen baitzuen. Ondorioz, klandestinitatera itzultzea erabaki zuen, eta oraindik libre zeuden agintari guztiei armetara itzultzeko agindu zien. Hasiera batean "arrano Beltzak" deitu zena sortu zen, eskualde boterea zuten erakunde neoparamilitarren federazioa. Honek, berehala, desmobilizatutako buruzagien aurkako talka eragin zuen, buruzagiek, euren antzinako lurraldeetan hirugarrenen bidez egiten zuten kontrola ezagutzen ez zutenez, Castañok, plaza hauek, agintari berriei "eman" zizkien: ekialdeko Lautadak, Ever Velozari, 'Hh' ezizenez; Uraba, Don Mariori eta Usuga David anaiei (Juan de Dios eta Dairo Antonio); La Sierra Nevada a los Mellizos Mejía Munera (Miguel Ángel eta Víctor Manuel), besteak beste.

Liskar armatuak Orinoquian hasi ziren, non Pedro Oliviero Guerrero Castillok, 'Cuchillo' ezizenez, bere kontura antolatu zituen, eta AUCen antzinako Bloque Centauroseko kideekin aliantzan, Kolonbiako Herri Armada iraultzaile subertsiboa (ERPAC). 'Hh '2006. urtearen amaieran bota zuten. Hala ere, 'Don Berna' eta 'Carlos Mario Echeverry', 'Rogelio' ezizenekoak, Vicente Castañoren mehatxupean sentitu ziren. Lehia azkar konpondu zen, 2007ko martxoan Castaño Behe Cauca antioqueñoan hil zutenean (paramilitar ohien bertsioen arabera, bere gorpua ez baitzen sekula aurkitu). Nazio-mailako armada paramilitar bat berreraikitzeko proiektua eten egin zen, eta obeditzen zioten taldeak banatu egin ziren.

2007ko apirilak 3an, Ever Veloza, 'Hh' ezizena zuena, bere ordezkari nagusietako bat, traizionatu zuena, Bolombolon harrapatua izan zen, Antioquian. Beste alde batetik, 'Macaco', 'Don Berna' eta 'Jorge 40' bezalako buruzagi parek Cejatik delituak egiten jarraitzen zutelako zantzuek, 2006ko abenduan, Itaguiko kartzelara eraman zuten, ustekabean. 2007. urte erdialderako, gobernuak, goraka ari ziren 33 talde edo Bacrim existitzen zirela onartu zuen: (Urabdarrek, Castañoko Bloke Heroiak ere deituak, Belaunaldi Berria, Kolonbiako Herri Armada Iraultzaile Iraultzailea, Arrano Beltzak, Envigadoko Bulegoa, Renacer, Traketoak). Talde hauek Kolonbiako lurralde osoan zehar jarduten zuten, 28 departamendu eta 179 udalerritara iritsiz. Diego León Montoya 'Don Diego', Juan Carlos Ramírez Abadia 'Chupeta' edo Wílber Varela 'Jabón' izan ziren, euren egitura armatuen bidez, "Los Machos" edo "los Rastrojos" bezala ezagutzen zirenak, Cauca harana eta Kosta Pazifikoan nagusi zirenak.

Egoera nahasia ikusita, gobernuak indarra hartzen ari ziren bandei aurre egiteko agindua eman zuen, AUCekin bake prozesuaren emaitzak mehatxatzen baitzituzten. Oscar Naranjo Poliziako jeneralaren agindupean, narkotrafikoaren aurkako borrokan espezializatutako 100 inteligentzia ofizial eta uniformedun talde bat bildu zen haiei aurre egiteko. Presidentetzaren aginduz, 2007ko abuztuaren 25ean, 'Macaco' eta 'Don Berna' Cómbitako (Boyacá) kartzelara bidali zituzten; lehena zuzentzen zuen taldea desegin egin zuten, Mario Garzon 'Mario Bross' ezizenarekin, ekintzak kartzelatik kanpo koordinatzen zituena. Nariñon eta Patia eskualdean lan egiten zuen Belaunaldi Berria erakundea ere kolpatu zuten, 2007ko urrian Hugo González 'El Nomo', José Yela 'el Político' eta John Roima García 'El Niño' aldi berean atxilotuz. Aldi berean, armadak Diego Leon Montoya Zarzalen (Valle) harrapatzea lortu zuen 2007ko irailaren 10ean, Juan Carlos Ramirez Abadia, Chupeta, Brasilen atxilotzen zuten bitartean; honek Los Machosen desartikulazioa suposatu zuen, bere espazioak Rastrojoei utziz. Bloka Araucako Vencedores eta Jorge 40 eta Hernanen antzinako gudariak 2008ko apirilaren 29an, Victor Mejia Munera polizia nazionalaren talde batek baja eman zion Tarazan, eta maiatzaren 2an bere anaia Miguel atxilotu zuten Hondan (Tolima).

Hala, agintarien eraginez, barneko borroken ondorioz edo talde handiagoek xurgatuta, 18 talde desagertu ziren 2006 eta 2008 artean. Baina, espero ez zena, talde antolatuenen finkapena gertatu zen: Urabeñoak, Rastrojoak, ERPAC eta Bidalketa Bulegoa. Rastrojoak, Wilber Varelaren beso armatua, Haranaren Iparraldeko Kartelaren kapota, Kosta Pazifikoaren kontrolean sendotu ziren, euren gertuko lehiakideak ziren Los Machos eta Belaunaldi Berria bandaren desartikulazioarekin. Hala ere, Varela bere ordezkari propioek hil zuten 2008ko urtarrilean, eta Comba anaiek (Javier Antonio eta Luis Enrique Calle Serna) eta Diego Rastrojok bere gain hartu zuten erakundearen agintea. Era berean, ELNrekin aliantza tazituak eginez edo FARCekin konfrontazio irekia eginez, euren lurralde domeinua Kaukasoko eta Nariñoko kostaldea batez ere hedatu nahi izan zuten; Timbiquí, Guapi eta Bocas de Satingaren aldeko gerrak ia 400 hildako eta 15.000 desplazatu baino gehiago utzi zituen 2010 eta 2011 artean. Ozeano Baretik urrun dauden beste toki batzuetara ere joaten saiatu ziren, baina Gaitanistekin edo Urabeñarrekin talka egin zuten. Hain zuzen ere, iparraldean, Vicente Castaño, Daniel Rendón Herrera, 'Don Mario' ezizenez ezaguna, eta Úsuga David anaiek, bere agindupean zeuden komandanteak eta garai hartan Arrano Beltzak ('Gavilán' eta 'Negro Sarley') bildu zituzten, hasiera batean Bloke Héroes de Castaño izeneko talde armatu berri bat osatuz. Buruzagi paramilitarrek Urabaren kontrola mantentzea adostu zuten eta Envigado eta Los Paisas bulegoen aurkako konfrontazio armatuari ekin zioten. Laster, zerbitzu militar moduko bat ezarri zuten zonaldean, eta lehen lanuzte armatu bat egin zuten 2008ko urriaren 15ean, non "gizartean" aurkeztu ziren 'Kolonbiako Autodefentsa Gaitanistak' bezala. 2008. urtearen amaieran Uraba Chocoanon sartu ziren, Panamako mugara iritsiz.

2009ko apirilaren 15ean Poliziak Mario harrapatu zuen. Hala ere, erakundearen agintea, ia ukitu gabe, Juan de Dios Úsuga, 'Giovanny' ezizena zuena, eta bere anaia Dairo Antonio Úsuga, 'Otoniel' ezizena zuena, Kordoba eta Behe Cauca antioquiarraren gaineko domeinua sendotu zuten. Azken hauek, Los Paisas, Enbigadoko Bulegotik banandu ondoren xurgatzen saiatu ziren, honela, euren domeinuak, Ozeano Baretik Karibera hedatzeko, baina ez zuten emaitza erabakigarri bat lortzeko gai izan, eta eremutik kanporatuak izan ziren, borroka horretan 600 hildako baino gehiagoko saldoarekin. Los Urabeñosen aurrerapen hau, neurri handi batean, 'Bulego de Envigado' boteretsuaren hondamendiaren ondorio izan zen, Diego Fernando Murillo Bejarano, 'Don Berna' ezizenez ezaguna, Estatu Batuetara estraditatzean hasi zena, 2008ko maiatzean. Bere ordezkoak aginte egituran gora egiten hasi ziren arren, laster agertu ziren erakundearen barnean banaketak Carlos Mario Rogelio Aguilarren ('Rogelio' ezizena) eta Mauricio Cardona Lopezen ('Yiyo' ezizena) Ipar Amerikako justiziaren menpe egotearen ondorioz. Paisak, antolakuntzatik bananduak, zati batean, Rastrojoek eta Urabeñarrek xurgatu zituzten, baina, luzera, euren lurraldeak, Kordoba eta Behe Cauca, azken erakundera pasa ziren, lurralde horietako batzuetan domeinua mantenduz. Medellinen, Envigadoko Bulegoaren plaza nagusian, gerra bi konbo aurkariren artean piztu zen: bata, Maximiliano Bonillak zuzendua, 'Valenciano' ezizenez, eta bestea, Erick Vargas, 'Sebastián' ezizenez, 6000 pertsona inguru hil zituen gatazka bat. Antzinako Centauros Blokeak kontrolatuak Metan eta Vichadan, 800 gizon inguru elkartuz Lehenengo, Hever Velozaren taldea, 'Hh' ezizena, kanporatu dute, eta, ondoren, Los Macacos, Carlos Mario Jimenezen zuzendaritzapean. Talde honen aurkako guda 2007ko abuztuak 10 eta 14 bitartean Puerto Gaitango guduan erabaki zen, bi aldeetan 250 hildako utzi zituen gudu bat. Bizirik atera zirenak, 200 inguru, irailaren erdialdean Armada Nazionalari errenditu zitzaizkion.

2006an Salvatore Mancuso atxilotu zuten, Kolonbiako Autodefentsa Batuetako komandante eta narkotrafikatzailea, Santander Lozada edo Triple Cero ezizenez ezaguna. Mancuso 2005ean desmobilizatu zen talde paramilitarretik eta 2008an Estatu Batuetara estraditatu zuten. 2002ko irailaren 24an, Estatu Batuetako gobernuak komunikatu bat igorri zuen, non AUCen buruzagiak Estatu Batuetara eta Europara bidaltzen zituzten hainbat droga kargamentu bidaltzearen arduradunak zirela adierazi zuen: "Justizia Departamentua Kolonbiako Autodefentsa Batuetako buruzagien aurkako karguak egiten ari da, 1997tik hamazazpi tona kokaina baino gehiago trafikatzeagatik Estatu Batuetara eta Europara. Inkriminazio-txostenean, narkotrafikoko bost kargu ezarri zituzten Carlos Castaño AUCen buruzagiaren eta Salvatore Mancuso eta Juan Carlos Sierra Ramirez talde paramilitarreko beste bi kideren aurka ". Giorgio Sale enpresari italiarrarekin ere harremana izan zuen, aktiboak garbitzeagatik eta narkotrafikoagatik. Diruaren zati handi bat talde paramilitarrarentzat izan zen, beste zati bat, berriz, inmobiliaria kolonbiar eta italiarretan hainbat inbertsio egiteko erabiltzen zen.

Haraneko Iparraldeko Kartela, herrialdeko erakunde kriminalik boteretsuena bihurtu zen arren, kolpe handiak jasan zituen, bai Indar Publikoak egindako ekintzengatik, bai barne gerrengatik, bere ahalmen ekonomiko eta militarra gutxitzen amaitu zutenak. 2008an amaitu zen, bere buruzagietako bat, Wílber Varela, Jabon ezizena zuena, urtarrilaren 28an eraila izan zenean, eta bere beste bi buruzagiak, Juan Carlos Ramirez Abadia, Chupeta ezizena, urtebete lehenago harrapatuko zituzten, eta deseginda geratuko zen.

Santosen Gobernua, 2010-2018[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Juan Manuel Santosen gobernuan, 2016aren amaierara arte, 22.800 atxiloketa baino gehiago egin zitzaizkien Bandas Criminales edo Bacrimeko kideei, paramilitar talde handi batek Uriberen gobernuan desmobilizazioari uko egin ziolako; gainera, 10.300 arma eta milioi eta erdi munizio (armada baten zifrak) konfiskatu dira. Los Paisas, Los Rastrojos eta Los Puntilleros banda kriminalak (Vichada taldearen Meta eta Libertadores blokeen fusioa, 2011n justiziaren mende zegoen ERPACeko talde disidenteak, polizia aliekin, Cuchillo, erakundeko buruzagiarekin, borrokan hil ondoren), baita Metako Bulegoaren ahultzea ere.

Atxiloketa garrantzitsuenen artean Daniel Barrera Barrera dago, El Loco Barrera ezizena duena, Kolonbian zegoen drogaren azken kapo handitzat hartua, 2012an Venezuelako San Cristobalen harrapatua izan zena, Venezuelako agintarien eta Estatu Batuetako eta Erresuma Batuko inteligentziaren laguntzarekin. 2012an Los Rastrojos kriminala eta Maximiliano Bonilla, Valenciano ezizena zuena, Envigadoko Bulegoko buruzagia, 2011n harrapatua, honek Medellinen gerra bat jasaten zuen talde kriminal honen kontrolagatik Erick Vargas Sebastian ezizenarekin, Girardotan urtean harrapatua izan zena. Kolonbiako gobernuak indar publikoen bidez egindako presio handiaren ondorioz, 2012an, Panamako agintari estatubatuarrei drogaren kapo garrantzitsuak eman behar izan dizkiete, Javier Antonio eta Luis Enrique Calle Serna anaiak, Comba anaiak, kasu. Agintarien eraginez erori diren talde kriminaletako beste buruzagi garrantzitsu batzuk honako hauek dira: Dario Andres Leon Humane, Jhonatan ezizena, Meta Blokearen burua, 2015eko azaroan harrapatua; Martin Farfan Diaz ezizena, Pijarbey ezizena, Vichada Bloke askatzailearen burua, 2015eko urrian eraitsia, eta Juan Carlos Mesa Vallejo, Tom ezizena duena, Engado Bulegoko azken buruzagi handia. Oraindik abian diren erasoaldi garrantzitsuenen artean, Agamenon Operazioa dago (bigarren fasean 2017ko maiatzean sartu zen, Kolonbiako armadaren tropekin indartzean), poliziak 2015eko martxoan abiarazia, eta honen helburu nagusia Usuga Klaneko edo Golkoko Klaneko buruzagia harrapatzea edo hiltzea da, gaur egun gobernuan ezagutzen den bezala (lehen Urabtarrak bezala ezagutzen zirenak). Otonielen anaia, Juan de Dios Úsuga David, Giovanny, erakunde honetako beste burua, 2012ko urtarrilean hil zuen Poliziak, urte berria Acandi (Chocó) landa-eremuan ospatzen zuen bitartean, Kolonbia Operazioaren esparruan. Operazio horiek Poliziaren aurkako Plan Pistola (hilketa selektiboak) eta lanuzte armatuak eragin zituzten.

2016ko maiatzetik aurrera, Defentsa Nazionaleko Ministerioaren 015 Zuzentarauari esker, banda kriminalak edo Bacrim talde armatu antolatuak (Gao) bezala ezagutzen dira, Indar Militarrei talde gerrillariak balira bezala borrokatzeko ahalmena emanez, erakunde kriminal horien kanpalekuak bonbardatzea barne.

FARC gerrillak 1980ko hamarkadaren hasieran hasi zituen lehen mugimenduak drogen laborantza eta trafikoari dagokionez, nahiz eta 1998 arte, huts egindako bake-elkarrizketetarako Despeje gunea hasi zenean, zuzenean legez kanpoko drogekin trafikatzen hasi ziren. Gerrilla narkotrafikoan sartzeak beste arazo bat ekarri zuen, ez bakarrik erakunde narkogerrillari gisa sendotu zelako, baita "txertoak" edo zerga iraultzaileak ezarri zituelako ere. Hainbat segurtasun txostenen arabera, talde armatuak 40.000 dolar kobratu ditu hilean laborategien funtzionamenduagatik, eta 20 dolar inguru banatzen den kilogramo bakoitzeko, lehorretik zein ibaitik. 2016an Habanan (Kuba) egin ziren bake-elkarrizketen esparruan gobernuarekin hitzartutako desmobilizazioarekin, narkotrafikoarekin egiten dituen jarduerak desaktibatuta edo murriztuta geratzea espero da, kontuan hartuta 1. frontearen zati batek, komunikatu baten bidez, Juan Manuel Santosen gobernuarekin bake-prozesuan parte hartuko ez duela adierazten duela eta disidentzian deklaratzen dela.

Fundación Paz y Reconciliación gobernuz kanpoko erakundeak egindako ikerketa baten arabera, 2017an gutxi gorabehera 400 borrokalari daude "FARCen disidentziak" deiturikoetan, lurralde nazionaleko 8 departamentutan banatuta, eta buruzagi nagusien artean talde insurgenteko agintari ohiak daude, hala nola, Ivan Mordisco, Calarcá, Rodrigo Cadete, Gentil Duarte, Julián Chollo, Giovanny Chusny Chusny. (Batez ere narkotrafikoarekin lotutakoak) FARCek Disidentziek ez dute aginte bateratu batean jarduten, independenteak dira beren ekintzetan, eta, Nariño eta Cauca departamentuetan daudenen kasuan, elkarren aurka borrokatzen dira lurralde- eta narkotrafiko-kontrolagatik; zonako disidentziarik sutsuenetako bat Guacho goitizena duen disidentzia da, zeina, barne, Ekuadorreko agintariek bilatzen duten, herritarren eta bertako indar armatuetako kideen aurka egindako krimenengatik. 400 kideetatik, 310 FARCeko kide ohiak dira, eta desertatu egin zituzten bake-akordioak arlo tekniko, juridiko eta legalean ezartzeko izandako zailtasunengatik, gerrillari ohiak hiltzeaz eta haien senideen aurkako atentatuez gain, eta antzeko ekintzak egitera behartu zituzten.

Gobernuz Kanpoko Erakundeak 2018ko martxoan egindako ikerketa berri batek disidenteen kopurua 800era igo dela eta hazten jarraituko duela adierazten du, baina Indar Militarren datuek 1.200 kide direla esaten dute. Hala ere, Defentsa Ministerioak, 2018ko maiatzean, harrapaketen eta heriotzen artean 300 disidentzia gizon baino gehiago eta 80 borondatezko entrega neutralizatuko ditu, Cauca eta Nariñoko disidentzien aurkako Herkules operazioaren esparruan. Metaren, Vichadaren, Putumayoren, Guainiaren, Caquetaren eta Vaupesen disidentziei aurre egiteko eta desegiteko, Zeus Operazioa deritzona garatzen ari da, eta emaitza gisa, 2018ko uztailera arte, FARCen gerrilla birsortu nahi duten Gao 's horietako 500 kide baino gehiago harrapatu eta/edo hiltzea izan da.

ELNko gerrillari dagokionez, honek hainbat hamarkadatan ukatu egin du narkotrafikoarekin lotutako jarduerekin finantzatzen dela, baina gobernuak 2014an jakitera eman zuen informazioaren arabera, gerrillari talde hau Los Rastrojos talde kriminalarekin lotzen duten dokumentu eta mezu elektronikoak daude, gaur egun desagertuta daudenak, non azken hauek ELNri droga kargamentuak finantzatzea proposatzen zioten herrialdearen Mendebaldeak (zehazki, herrialdeko departamenduetan). Nariño, non Frontea aktibo dagoen Catatumbo eskualdean 2016an kokaina prozesatzeko laborategiak suntsitu zituen Armadak, ustez ELNren jabetzakoak direnak, fabrikatzen dutenak eta EPLri ematen diotenak, beste talde matxino bat (banda Kriminal bat edo Bacrim bezala ikusia Alvaro Uriberen gobernutik eta Juan Manuel Santosen gobernuan Los Pelusos bezala deitua) narkosoaren jarduera guztia kontrolatzen duena. Koka-hostotik nekazariengana, kokaina prozesatu eta banatu arte, Venezuelako mugako ibilbideak kontrolatu eta zaintzea barne, Mexikoko kartelekin aliantzan. Kokaina, urrutitik, herrialdean nagusiki legez kanpo ekoitzitako alkaloidea den arren, Kolonbiako inteligentzia datuen arabera, Cauca eta Nariño departamentuen artean, amapola edo apaindura landatutako 450 hektarea baino gehiago ere badaude, Estatu Batuetako merkatua helburu duen legez kanpoko heroina ekoizteko. Espero du 2017an gobernuaren eta ELNren artean hasitako bake-elkarrizketekin, ondo amaitzen badute, haren ustezko jarduera narkotrafikatzailea amaitzea.

Espania[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aurrekariak, 1970 bitarte[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1918 arte ez zegoen legez kanpokotzat jotzen ziren drogen debekurik. Bere erabilera beste edozein botikarena bezala arautua zegoen, eta hauek farmazietan eta beste establezimendu batzuetan ematen ziren, heroina eta kokaina barne. 1918an, "Opioaren, morfinaren, kokainaren eta hauen gatzen erabilera eta trafikoa murrizteko Nazioarteko Hitzarmena" aplikatuz, droga batzuen kontrola hasi zen, droga horiek eskuratzeko mediku-errezeta eskatuz. Honek mediku eta farmazialariekin lotutako merkatu beltz baten hasiera adierazten du. Primo de Riveraren diktaduran legezko jazarpena areagotu zen, bai trafikoari eta baita kontsumoari dagokienez ere.[69] Bigarren Errepublikan, 1932an, heroina guztiz debekatu zuten.[70]

Lehen frankismoan anfetaminen eta barbiturikoen erabilera hedatu zen masiboki, eta nazioartean "droga espainiarra" bezala ezagutu ziren. Morfinaren kontsumoa "extradosis" txartelaren bidez instituzionalizatuta zegoen, eta horrek, farmazietara sarbidea bermatzen zuen. Kalamuaren erabilerak bazterreko giroetara mugatuta jarraitzen zuen eta kokainaren kontsumoa zirkulu pribilegiatuetara zegoen mugatua.[71]

Bigarren frankismoa 1960ko hamarkadan gertatu zen, droga psikodelikoen gorakadarekin batera; turismo masiboaren bidez iritsi ziren Espainiara, eta horrek nolabaiteko alarma piztu zuen gizartean. 1966an, Espainiak 1961eko estupefazienteen Hitzarmen bakarra berretsi zuen, ondoren Estupefazienteen Brigada Berezia sortu, eta 1967an LSD, Mescalina eta psilocibina legez kanpo utzi, 1970an Arriskugarritasunari eta Birgaitze Sozialari buruzko Legea ekarri eta  ondoren, Zigor Kodearen erreforma bat.[72]

60ko hamarkadan, haxixaren eta kanabisetik eratorritako beste droga mota batzuen trafikoaren aurkako sarekadak ohikoak izan ziren. Marokok Ceuta bidez egindako kontsumo propiorako edo txikizkako salmentarako kopuru txikietan sartzen ziren hauek Espainiara. Halaber, kalamua eskala txikian sartzen zen beste herrialde batzuetatik, hala nola Herbehereetatik, bai banakako bidaietan, baita posta bidezko bidalketetatik ere.

70eko hamarkada[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galizian, 1970eko hamarkadan, estraperloko kontrabandista batzuk tabako-kontrabandoan aritzeko antolatzen hasi ziren Portugaletik. Babes sozialak eta konplizitate politikoak lagunduta, legez kanpoko banaketa-azpiegitura bat sortu zuten, ondorengo hamarkadan haxixaren eta kokainaren trafikora bihurtuko dena.[73]

80ko hamarkada[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1980ko hamarkadan kokainaren eta heroinaren kontsumoak nabarmen egin zuen gora. Hamarkada honetan, injektatutako heroinaren kontsumoa bereziki kaltegarria izan zen osasun publikoarentzat, GIB/hiesa agertu izanagatik.

Galizian, 1980ko hamarkadaren hasieran, tabako-kontrabandistek beren operazioak sofistikatu zituzten. Portugalekin muga egiten zuten ibilbideetatik itsasotik itsasontzien deskargetara pasatzen hasi ziren, eta kapitalak zuritzeko sareak ehundu zituzten Suitzako bankariekin kontaktuak eginez. Hamarkada erdialdean, klan galiziar batzuk Medellingo kartelarekin lanean hasi ziren, kokaina trafikora jauzi eginez. 1984ko apirilean, Pablo Escobarren sikarioek Rodrigo Lara Bonilla Kolonbiako Justizia ministroa hil zuten. Belisario Betancurren Gobernuak narkotrafikatzaileei gerra deklaratu zien, Medellingo karteleko kapoak herrialdetik ihes egitera eraman zituena. Horietako bik, Jorge Luis Ochoak eta Jose Nelson Matta Ballesterosek, Madrilera ihes egin zuten, baita Gilberto Rodriguez Orejuelak ere. Ochoa Vásquez eta Rodríguez Orejuela Madrilen bizi izan ziren, eta bertan ezarri zituzten kapitala zuritzeko eta Kolonbia eta Espainiaren arteko trafikoa sendotzeko bulegoak. Matta Ballesteros Coruñan finkatu zen galiziar klanekin lanean jarraitzeko. Urte bereko azaroaren 15ean, Poliziak Pozuelo de Alarconen txaleta eraso zuen, Ochoa Vásquezek eta Rodriguez Orejuelak bulegoa zuten tokia, eta atxilotu eta espetxeratu egin zituzten. Bi urte eman zituzten Carabanchelgo kartzelan, Estatu Batuetara estraditatzeko negoziatzen ari ziren bitartean. Zigorra bete bitartean, Galiziako hainbat kontrabandistarekin bat egin zuten kartzelan, baita Sito Miñancorekin ere. Galiziako kontrabandistak eta Kolonbiako narkoak kartzelatik atera izanak Kolonbia eta Espainia arteko kokaina trafikoan Galizian zehar aktibitate gehien izan zuen garaiaren hasiera izan zen.

Droga gogorren trafiko eta kontsumo gorakadaren testuinguru honetan, ama talde batek 1986an Érguete Elkartea ("altxa zaitez" galizieraz) sortu zuten, historiara, drogaren aurkako Amak bezala pasako zena. Vigon egindako jendaurreko aurkezpen ekitaldian, prentsa eta politikariak droga gogorrak saltzen zituzten hiriko 38 tabernetako zerrenda bat ozen irakurtzen harrapatu zituzten. Aurrerago, bigarren deialdi batean, zerrenda hori errepikatu eta narkoen izen eta abizenen beste zerrenda bat gehitu zuten. Carmen Avendaño sortzaileetako baten arabera, garai hartan larderia eta mehatxuak jaso zituzten bertako narkotrafikatzaileek, baita Sito Miñanco eta Laureano Oubiñaren aurrean ere.[74]

90eko hamarkada[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1988an, narkotrafikoaren aurkako polizia-operazio batzuk hasi ziren Galizian, eta 1990eko ekainaren 12an Necora operazioarekin amaitu ziren: sarekada masibo batean 217 agentek parte hartu zuten, eta 18 atxilotu izan ziren, tartean Laureano Oubiñarena, Manuel Charlin Gamaren bi semeena (aurrerago ere atxilotuko zutena), Marcial Doradorena eta Carlos Goyanes eta Celso Barreiros enpresariena. Makroepaiketa 1994an egin zen, eta kondena ugari jaso zituen; hala ere, klan galiziarren kapoak izateagatik akusatuak absolbitu egin zituzten.[75]

Espainian, gaindosiaren ondoriozko heriotza-tasa handiena 1991n eta 1992an izan zen, urte horretan 2.000 pertsona inguru hil baitziren.

Heriotza horien %90ean baino gehiagotan heroinaren injekzioa zegoen tartean. 1993 eta 1995 artean, urtean 3500 GIB kasu baino gehiago diagnostikatu ziren; hau da, 15-39 urteko gazteen artean ia %26 hil ziren.

1985ean Drogei buruzko Plan Nazionala sortu zen; substantzia psikoaktiboen kontsumo-arazoei arreta emateko sare bat eraikitzen hasi zen. Metadona bidezko tratamenduak ezarri ziren, baina 1985eko arau batek mugatuta. HIESaren diagnostikoak eta gaindosien ondoriozko heriotzak gutxitzen hasi ziren. Litekeena da kalteak murrizteko politikek heroinaren kontsumo injektatua bertan behera uztea bultzatu izana, baina egia da droga hori erretzen hasi zela (oinarri moduan).[76]

Galizia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Franco jeneralaren agintaldian (1939-1975), Galizia azpigaratutako komunitate bat zen, eta hango bizitza gogorra zen. Madrilgo gobernuaren inolako hornidurarik edo laguntzarik ezean, bertako biztanleek, batez ere kostaldean eta Portugaleko mugan bizi zirenek, denetarik lortzeko ardura hartu zuten: botikak, gasolina, olioa, autoko piezak, xaboia edo txatarra.

Kontrabandistak berehala bihurtu ziren komunitateko lider, aspaldi alkate hautatuak izatera eta politika autonomikoan kargu garrantzitsuak izatera iristen zirenak. 50eko eta 60ko hamarkadetan tabakoarekin trafikatzen hasi ziren, eskala handian, eta denbora gutxian galiziar taldeek hasiera apalak aldatu zituzten, Europako erakunde kriminal boteretsuenekin batera mahaian leku bat jarriz. Bandak baino gehiago, klanak ziren, familia lotura sendoz lotuak.

Kokainarako urratsa 80ko hamarkadan eman zen, Sito Miñanco, Laureano Oubiña eta Charlin familiak leku bat hartu zuten hamarkadan. Galego ertainak pertzepzio bera zuen oraindik: klanek aberastasuna eta enplegua sortzen zuten, eta behar handia zegoen. Beste esparru batzuetan ere eragina zuten: postu politikoak izateaz gain, legezko negozio guztietan boterea zuten abokatu eta enpresaburu boteretsuak ziren; tokiko futbol taldeen jabeak ziren eta finantzatzen zituzten, tokiko jaietako gastuak ordaintzen zituzten, dirua jartzen zuten elizaren sabaian zulo bat bazegoen eta konpondu behar bazen.

Kokainara igarotzea oso erraza izan zen. 80ko hamarkadaren hasieran, Medellin eta Cali kartelek euren merkantzia Europan sartzeko modu berriak bilatzen zituzten. Kartelek lotura handia zuten Panamarekin; han dirua zuritzen zuten, Sito Miñanco trafikatzaile galiziarraren jendea ere duela gutxi hasi baitzen hori egiten. Hizkuntza bera hitz egiten zuten, zentzu guztietan, eta elkarlanerako aukerak berehala hasi ziren ikusten.

Aliantza 1984an sendotu zen, aurretik aipatu bezala,  Medellin kartelak Rodrigo Lara Bonilla Kolonbiako Justizia ministroa hil zuenean. Kolonbiako gobernuak ez zuen batere ondo hartu, eta kapoek herrialdea utzi behar izan zuten. Pablo Escobar Erdialdeko Amerikan finkatu zen, baina bere konfiantzazko gizonak, Ochoa anaiak eta Matta Ballesteros, Espainiara joan ziren. Anai-arrebak Madrilera iritsi ziren, eta bertan gelditu ziren berehala. Kartzelan galiziar panoramako hainbat lider ezagutu zituzten. Bi aldeek mami onak egin zituzten eta Matta Ballesteris Coruñan kokatu zen, Galiziako bigarren hiririk handienean. Lankidetza guztion mesederako zen, eta gaur egun ere indarrean dago, nahiz eta berritu egin den.

Galizia jolas-patio bat zen narkoentzat 80ko hamarkadan. Agintariek ezin izan zieten eskularrua bota, pazoetan bizi ziren (Galiziako jauretxe zaharrak), kotxeak gidatzen zituzten, itsaski-denda onenetan doan jaten zuten eta polizia eta politikako goi kargudunen bulegoetan eta festetan ikusi ohi zituzten. Narkoen ustelkeria Galiziako bizitzaren parte zen. Narko horiek, bai bertakoak bai Latinoamerikakoak, justiziaren aurrean zigorrik gabe sentitzen ziren; bertakoek gertatzen ari zena ikusten zuten, baina ez zuten ezer esaten. Horren emaitza Galizian isiltasunaren legea ezartzea izan zen.

Diru zuritua zilegizko eran iristen zen eskualdeko industria eta merkataritzara. Ehun eta ehunka negozio sortu ziren, eta existitzen jarraitzen dute, kokainaren etekinei esker, zuzenean edo zeharka. Nahikoa da Vilagarcía de Arousa bezalako toki batera joatea, Galiziako kostaldearen erdian dagoen 40.000 biztanle inguruko udalerri batera, bertan salmenta guneak eta frankiziak dituzten auto enpresak eta marka esklusiboak ikusteko.

Hamarkada horretan hasi ziren lehen sarekada koordinatuak egiten, Baltasar Garzon epaile superizarrak Galiziatik kanpo antolatuak (izen hori laster ospetsu egingo zen Txiletik Pinochet jeneralaren estradizioan parte hartzeagatik). "Galizia beste Sizilia bat bihurtzea saihestu nahi dugu". Horiek izan ziren bere hitzak une hartan. Baina narkotrafikoa ez da erabat amaitu.

Espainiako narkorik boteretsuenak galiziarrak izaten jarraitzen dute. Edukiak oso zuhurrak eta zuhurrak dira, negozio-gizon zintzoen rola betetzen dute, eta arreta erakarri nahi dute. Kolonbiarrak oraindik ere itsu-itsuan fidatzen dira euretaz, eta, azken finean, Europako kontinentean kokaina tona eta gero tona sartzearen erantzuleak izaten jarraitzen dute.[77]

Euskal Herria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1980ko hamarkadan epidemia ekarri zuen heroinaren kontsumoak eskualdera: gaindosiak, osasun arazoak, lapurretak, indarkeria eta baita heriotza ere. Ordea, ahozko kontakizunek soilik mantendu dute pasarte hori bizirik, historia ofizialetik erabat ezabatua geratu baita.

“Jendearen azala zuri geratzen zen, argaltzen ziren, etengabe menpekotasun sindromea zuten, dirua eskatzen zuten, lapurtzen zuten, getoak sortzen hasi ziren euren artean, eta lehen aktiboak zirenak, botata zeuden egun osoan. Heroina 'txutea' behar zuten goizez altxatzeko.” dio Juan Jose Arto, “Pelukas”-ek, egoera osoa gertutik bizi izan zuen gizonak.

Bilakaera horrek hondamendia eragin zuen harremanetan: “lehenengo uneetan eurekin egon nintzen eta saiatu nintzen laguntzen, baina gero argi ikusi nuen urrundu behar nintzela. Ni Laudioko Skuatean nenbilen, okupazioan, musika taldeekin, kultura alternatiboan, politikan... eta nire mundua eta eurena ez ziren bateragarriak. Egia esanda, heroina kontsumitzen hasi baino lehen, jende oso jatorra zen, baina drogak eraldatu egin zituen, baita gure arteko elkarbizitza ere”.[78]

DAK kolektiboak adierazi zuen hamarkada hasieran 11.000 heroinomano zeudela EAEn bakarrik. Javier Elzoren "El Libro Blanco de las Drogodependencias en Euskadi"[79] ren arabera, 5.000-6.000 ziren orduan euskadin bertan heroina kontsumitzen zutenak.

Garai hartako prentsa-ebakin batzuek zifra harrigarriak eskaintzen dituzte. Horrela, "Diario de Navarra" egunkariko artikulu batek adierazten zuen 1982an 900 heroinomano inguru zeudela Iruñean.

Era berean, ikaragarriak dira Otxarkoagan gertatu zenaren lekukotzak. Bilboko auzo hori oso baldintza txarretan eraiki zen, eta etxebizitzak zonak urbanizatu aurretik ere eraiki ziren, benetako txabolekin batera. Giro sozial nahasiak mugimendu politiko oso kontestatario bat eragin zuen, heroinaren sarrera masiboak lehorrean geldiarazi zuena.

Iturri batzuen arabera, 400 gazte ere hil ziren auzoan “Europako heroinaren supermerkatua" zen garaian, kalkulua gehiegizkoa izan arren. Gaur egun 55 eta 60 urte bitarte edukiko zituzten.[80]

La Salveko (Bilbo) eta Intxaurrondoko (Donostia) Guardia Zibilaren kuartelak izan ziren, 80ko hamarkadan, heroinaren banaketaren gune operatibo nagusiak Euskal Herrian, eta, horrela, estrategia kontrainsurdentearen tresna gisa erabili zen.[81]

ETA[aldatu | aldatu iturburu kodea]

ETA heroinaren negozioaren buru egiten duen esaldia hainbat egunkariren lerroetan aurki dezakegu, heroina asmo txarrekin Euskal Herrian sartu zuena Espainiako polizia izan zela hainbaten ahotan dabilen arren. Iraultza gosea drogaz itotzeko estrategia eraginkorra. Ameriketako Estatu Batuek ere berdin berdina egin zuten Black Panther eta beste hamaika talde “anti stablishment”-en aurka.[82] Teoria horren arabera, gizartea lokartzeko lana zuten drogek, gogorrenek batik bat, tartean, heroinak; “heroinaren kontrairaultza” ere deitua.

EMKk 1980ko urrian “Zer Egin?” aldizkarian hala jaso zuen haien kezka: “Parece clara la existencia de una manipulación política orientada a conseguir la autodestrucción pura y simple de miles de jóvenes, que de otro modo podrían engrosar las filas de los contestatarios. Miles de jóvenes, muchos de ellos pertenecientes a la clase obrera, consumen sus días entre el trapicheo y el robo con el único fin de sacar un dinero que les permita obtener nuevas dosis de droga”.

Herri Batasunak ere, Egin egunkarian apirilean argitaratutakoaren arabera, kezka eta salaketa batu zituen: “Heroinak heriotza dakar lau urtean”. “Gorbatadun gaizkileak” gazteak drogatzen ari zirela salatu zuen “beste kezketatik urruntzeko”.[83] Behin heroina adikzio bilakatutakoan, yonkiak poliziekin kolaboratzeko biktima bikainak zirela zioen oharrean HBk. Hau da, gameluei, ustezko “salatari” izaera eman zitzaien. Antza, Guardia Zibilak trafikatzaileekin tratuak egiten zituen, bi aldeek etekin ekonomikoa lortzen zuten, eta, gainera, poliziek nahi zuten pertsonei buruzko informazio xehe-xehea jasotzen zuten gameluen eskutik.

Datuak eskuan, gutxienez Guardia Zibilak heroina trafikoa Euskal Herrian mugitzen uzten zuela ondoriozta daiteke. El Viejo Topo aldizkarian 1981ean idatzitako “Heroinaren kontrairaultza” artikuluan jasotzen denez, 1980an Espainiako estatuan 11.526 kilo heroina harrapatu zituen poliziak.[84] Horietatik %0,2, 26 gramo, Euskal Herrian. Inon baino ikusgarriagoa eta hedatuagoa zegoen heroina hemen, baina poliziak ez zuen esku hartzen. “Informe Navajas” izenekoak ere susmo horiek jasotzen zituen, laster itxi zuten auzia, ordea.[85]

Anartean, Espainiako Gobernuak publizitate kanpaina bortitza jarri zuen abian. “La droga mata”. Droga guztiak berdinak balira bezala, drogak hil egiten zuela zioen iragarkiz bete zituzten kaleak. Zeure izenarekin betetzeko eskela zuriak errepide ertzeetan.[86] Hori bai, desintoxikazio zentrorik ez zegoen Espainian, yonkiak kartzelara zihoazen zuzen-zuzenean. Han nolanahi erosi behar sustantzia maitea, edo, bestela, abstinentzia-sindromearen sufrimendu jasangaitza iragan behar burdinen atzean.

1980. urtean 93 pertsona hiltzea egozten diote ETAri, lau egunean bat.[87] Urte horretan ETAk bere gain hartu zuen trafikatzaile salatarien garbiketa. Hainbat bonba erasoren ostean, 1980ko urriaren 29an ETAk bere lehen pertsona hil zuen heroinaren aurkako kanpainan. ETA erakunde armatuak heroinaren aurkako kanpainak egin zituen Euskal Herri osoan. Taldeak lehergailuak jarri zituen droga mota hori saltzen zuten lokal eta diskoteketan. Hortik aurrera, beste hainbat ustezko droga trafikatzaile eta poliziaren kolaboratzaile bahitu eta hil zituen estatuaren estrategia anti-iraultzaileari aurre egiteko. Kalkuluen arabera, ETAk 20 pertsona inguru hil zituen, modu batera edo bestera droga-trafikoarekin lotzen zituenak, beharbada ezagunenak José Antonio Santamaría, "Tigre" eta José Manuel Olarte, "Plomos", 1993an eta 1994an.[88] “Euskal gazteriaren iraultza gogoa pozoitzeko” heroina Euskal Herrian mugitzea leporatu zion ETAk Espainiari. Baina, erantzuna ez zen berandu etorri. Urte bereko azaroaren 8an ABC egunkariak titular hau publikatu zuen: “Heroina, ETAren arma berria”.[89] Eta, gaur egun ere mitotzat saltzen dute “eldiario.es” bezalako egunkariek: “El mito del plan del Estado para utilizar la heroína para desmovilizar a la juventud vasca”.[90] Zera diote albistean: “En el imaginario colectivo de Euskadi se ha instalado una idea recurrente convertida en mito: la de que las fuerzas de seguridad ayudaron a propagar la heroína en los años 80 por motivos políticos, como una forma de desmovilizar a la juventud vasca”

Bestalde, Espainiako Gobernuak, eta Guardia Zibilak batik bat, sartu zuela heroina amarru politiko eta ekonomiko gisa “El Pico”[91] filmak erakusten du, alegia, Guardia Zibila eta trapitxeroen arteko kolaborazioa informazioaren truke. Ez hori bakarrik, GAL finantzatzeko bide omen zen droga trafikoa.

Gure historiaren atal honetan gehiago sakontzeko, Justo Arriolaren "A los pies del caballo" liburua daukagu.[92]

Maroko[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kalamua Marokon noiz sartu zen ezagutzen ez den arren, eskualdera Magrebeko musulmanen konkistan iritsi zela ezagutzen da (VII - XV. mendeak). XVI. mendetik aurrera, tokiko erabilerarako eskala txikian landu zen herrialde osoan, lorategi eta baratzeetan, baina XVIII. mendetik aurrera, Rif eskualdea, gaur egun, garai modernoetan onartzen den bezala, ekoizpen gune nabarmen bihurtu zen.[93] 1890ean, Marokoko Hasan I.a sultanak laborantzari eta merkataritzari buruzko araudi zorrotzak ezarri zituen, baina Rifeko zenbait imazighen triburi kalamua ekoizteko pribilegio argiak ere eman zizkien. 1950eko hamarkadan, Rifeko tribuek kalamua landatzeko zuten eskubidea berretsi zen, tokiko tentsioei erantzunez.[94] Baina, 1956an, Marokoren independentzia berriarekin, Marokoko Muhammad V.a erregeak kalamua debekatu zuen herrialde osoan.

1960ko eta 1970eko hamarkadetan, mendebaldeko turista gazteek eragin handia izan zuten Marokoko kalamuan. Honen aurretik, kalamua kantitate txikietan ekoizten zen eta kif bezala erretzen zen, lore emeak (ez polinizatuak) tabako beltzarekin nahastuta. Turisten eta kontrabandisten eskari masiboari erantzunez, Marokoko ekoizleek eskala handiagoko teknikak erabili zituzten antzinako teknika artisauenak ordezkatzeko.[95] Haxixaren ekoizpena Marokon lehen aldiz nola sartu zen azaltzen duten elezahar lehiakideak badaude ere, mendebaldeko eragin turistikoaren garai gorenean gertatu zela uste da.[96]

Maroko munduko marihuana ekoizle nagusietako bat da; Libanorekin batera, Europako merkatuaren hornitzaile nagusiak dira. Kalkuluen arabera, 2.000 tona marihuana marokoar sartzen dira urtero Europara, Gibraltarren eta Espainiaren bidez, kalamu edo haxix erretxina moduan. Maroko iparraldeko toki askotan, marihuanaren laborantza da ekonomiaren muina. Gobernuak kanabisaren laborantza eta trafikoaren aurkako borrokan egindako ahaleginak oztopatu egin dira baliabide faltagatik. Marokok, gainera, droga gogorrak bidaltzen ditu Europara: heroina eta kokaina, besteak beste.[97]

Latinoamerikako narkotrafikatzaileek Maroko kokaina Europako merkatura igarotzeko "hub" bihurtu dute denbora errekor batean, Mocro-maffiako tokiko sukurtsalaren laguntzari esker, Amsterdamse onderwereld bezala ere ezaguna. Kalamu-trafikoan zuen esperientzia kokaina-trafikoaren zerbitzura jarri zuen etapa guztietan: harreratik zirkulaziora, biltegiratzearen eta ezabatzearen bidez.

Majzen gangrenatuta dago. Hala, 2018an, narkotrafikatzaileek lurreratze-pista bat eraikitzea planteatu zuten okupatutako Mendebaldeko Saharako herri batean, kokaina Latinoamerikatik Europara eramateko. Moroccomail ziur dago Maroko narkotrafikoaren inguruan txosten ugari egiten ari den arren, ez dela oso litekeena Rabatek legez kanpoko trafikoari aurre egiteko ahalegina egin izana, herrialdeak bizi dituen baldintza ekonomiko zailak direla eta.[98]

AEB[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kokaina inkautazioa Floridan

AEBei drogaren negozioak CIAren jarduera subertsiboak finantzatzeko balio izan die, beste estatu batzuen aurka. Ameriketako Estatu Batuetako Inteligentzia Zerbitzuak (CIA) eta DEAk (Venezuelan eta Bolivian kanporatua) elkarlanean eta munduko droga trafikoan laguntzeko armada gisa jardun dute, herrialde hori Narkotrafikoaren Inperio bihurtuz.CIAk Narkotrafikoarekin baliabideak lortzeko egin zuen operazioaren urteak 50eko hamarkadakoak dira, non Thailandian eta Asiako beste herrialde batzuetan jardun zuen, droga kopuru handiko operazioak finantzatuz. AEBko jarduera hauen klimaxa 80ko hamarkadan nabarmendu zen arren, Afganistandik Mendebaldeko Europara ateratako heroinatik lortutako diruarekin, Estatu Batuek Osama Bin Ladenek (1980) zuzendutako erakundea finantzatu zutenean. Era berean, Erdialdeko Amerikan ere gertatu zen, Ameriketako Estatu Batuek, CIAren bidez, Nikaraguaren kontra finantzatzen zutenean (1986), Kolonbia, Peru eta Boliviatik ateratzen zuten kokainaren diruarekin, eta euren lurraldean sartzen zutenean.

AEBetako Kongresuak argitaratutako txostenek eta desklasifikatutako dokumentuek baieztatzen dute CIAk eta DEAk narkotrafikatzaileekin lan egin zutela eta laguntza materiala ematen zutela, baita banku-kontuak erabiltzen zituztela ere (Kreditu Bankua eta Nazioarteko Merkataritza, BCCI) droga saltzetik zetorren dirua garbitzeko, eta horrekin finantzatzen zituztela munduan egiten zituzten jarduera sekretuak.[99]

Afganistan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

LSDaren urteak dira, psikodeliarenak, desfasearenak eta desfrontenoarenak. Hippyak, planetako bazter guztietatik iritsiak, Afganistanen lehorreratzen dira, Marko Polo hilezkorraren eta bere Sedaren Ibilbidearen pausoei jarraituz.

Monarkia absolutistak, eskua ireki eta kanpotik iristen den guztia xurgatzea erabakitzen du. Aperturismo eta distira handiko urteak izan ziren. Kabul, herrialdeko hiriburua, hiri kosmopolita eta kultura anitzekoa da. Unibertsitatea irakiten dago. Ideia politikoek hiriburuko kaleak betetzen dituzte. Kanpai prakak eta gonak, belaunetik, kameez- traje tipikoa salwarra ordezkatzen dute. Mendebaldeko kultura zabaltzen eta bere droga inokulatzen hasi zen. DUKE Ellington mitikoak, bere jazz taldearekin batera, kontzertu bat eman zuen Ghazi estadioan 5.000 ikusleren aurrean.

1973an herrialdea kolapsatu egin zen eta bere burua suntsitzeko bideari ekin zion. Estatu-kolpe batek monarkia absolutistarekin amaitzen du, herrialdeko garairik egonkor eta baketsuenarekin. Ezegonkortasuna hainbestekoa izan zen, non 1979ko abenduaren 26an, sobietar tropek, Afganistango Alderdi Demokratiko Popularreko gobernu marxistak eskatuta, herrialdea inbaditzea erabaki zuten. Bederatzi urte, hilabete eta hamabost egun iraun zuen gerra bat hasi zen, non 15.051 soldadu sobietar hil ziren.

Bonbardaketek Jazzeko kontzertuak ordezten dituzte, borrokak herrialde osoan zehar gertatzen dira, eta hippiek beste norabait eramaten dute musika. Eskenatoki horretan, gerrako jauntxoek, jendilaje aldakorraren eta erakunde mafiosoaren kontubernio batek, opio-eremuei erabilgarritasun bat ematea erabakitzen dute: kanpora saltzen dute armak eta, ondorioz, gerra finantzatu ahal izateko.

Opioa Afganistandik irten eta Iranen fintzen zen, non heroina bihurtzen zen. Eta hortik, Europako eta Estatu Batuetako kaleetara. Mugimenduaren urteak dira. Espainiarrek, belaunaldi batekin amaitu ondoren, zaina hartzen zuten kakazaharra Afganistandik zetorren. Drogaren diruak Afganistango gerra finantzatzeko balio izan zuen hamarkada bat baino gehiagoz.

1996an talibanak iritsi ziren eta festa amaitu zen. Ultraortodoxoek, Koranek esku batean eta sega bestean, osasuntsu moztea erabaki zuten, inoiz ez hobeto esanda. Apaindura-eremuak ahalik eta adierazpenik txikienera murriztu zituzten, 500 hektarea baino ez herrialde osoan zehar, eta, kasu gehienetan, gerrako jauntxoen eskuetan, orain Iparraldeko Aliantza ospetsua bihurtuak, George W. Bushek 2001eko urrian Afganistan inbaditzeko erabili zuen bera, Askatasun Iraunkorra operazioari hasiera emanez.

Ameriketako Estatu Batuetako 41. presidenteak hitzeman zuen mundua terrorismoaren tiraniatik askatuko zuela, Al Kaidarekin amaituko zuela, Afganistango emakumeak askatuko zituela eta Afganistango opioa desagerraraziko zuela, berak eta bere aholkulariek diotenez, urte batzuk geroago Irak-en suntsipen handiko armak gertatu ziren berberak.

NATOk, ISAFek (Segurtasunerako Laguntzarako Nazioarteko Indarra, ingelesezko siglengatik) eta Afganistango gobernu 'demokratikoak' gezurra saldu zioten munduari.

Inkautatutako haxixa Afganistanen

2010eko otsailaren 13an, jada Barack Obama Etxe Zuriko bulegoan zegoela, Moshtarak Operazioa abian jarri zen, non 300.000 soldadu estatubatuarrek, britainiarrek eta afganiarrek Marjah barrutiaren aurkako eraso bortitz bat egin zuten. Operazio militar hark, CNN bidez, talibanak bere gotorleku nagusietako batetik kanporatzea eta mundu osoan kontsumitzen den heroinaren %20 landatzen zen barrutietako bat bereganatzea zuen helburu.[100]

Egunero, milioika afganiarrek xiringa bat partekatzen dute oinetako, besoetako edo lepoko zainetan iltzatzeko, euren menpekotasunaren bihotzera bidaia zuzena behar dutenean. UNODCren datuen arabera, opio eta heroina gehien ekoizten duen herrialdean lau milioi adikzio daude, eta horien ekoizpena ia %10 handitzen ari da urtero. Horri gehitu behar zaizkio material medikoa partekatzen denean droga erabiltzearekin lotuta dauden gaixotasun asko, HIESa barne.

Horregatik, epidemia baino gehiago pandemiaz hitz egin beharko litzateke. Nazifa Zaki abokatu eta gizarte ekintzaileak salatu duenez, "Hiriko toki batzuetan familia osoak mendekotasun egoeran daude", Arab Newsiri adierazi zionez. "Drogak gehitzea eraso suizidak baino arriskutsuagoa da, hemen adikzioa belaunaldiz belaunaldi pasatzen delako", gaineratu zuen.

Kabulen, herrialdeko hiririk handi eta aurreratuenean, heroinomano holokaustoa sekretu bihurtu da azken urteotan. Horrela, hiriaren lurpeko eremu handiak bereganatu ditu, bereziki Kabul ibaian, Kubla Khan afganiar poeta gerlariak, Gengis Khanen biloba zen errege mongoliarrak, K. a. 1260 inguruan bere Xanaduren zati bezala deskribatu zuen berbera, paradisua lurrean, baina duela hamarkada batzuk, aire zabalean igarotzen da, hiriburuaren mailatik lau bat metrora, pitzadura erraldoi bat bezalako zementu eta harrizko hormen artean, lurrean orbain ireki bat, urte gehienetan lehorra eta zaborrez betea baitago.

Hauek dira hiriburuaren erraiak, non aire zabaleko zabortegiek kutsadura isurtzen duten. Osasunaren Mundu Erakundearen (OME) datuen arabera, 3.000 pertsona inguru hiltzen dira urtero Afganistango hiriburuan ingurumenaren kutsadurak eragindako kalteengatik. Gehienak arnasketakoak eta uraren kutsaduraren ondoriozkoak dira. Estolda horietan bizi dira heroinarekiko mendekotasuna dutenak, eta bertan gertatzen da eraldatzea, giza hondamendia baino zerbait gehiago bihurtu arte. Gizon, emakume eta haur ahaztuak, afganiar gizarte oso tradizional eta erlijiosoan ostrazismora kondenatuak.

Infernu horren lekukotasunik onena Pul-e-Sukhta zubiaren azpian gertatzen da; izan ere, TOLOnews enpresak 2017ko urtarrilean egindako ikerketa baten arabera, "Bi eta lau mendekotasun artean hiltzen dira egunero gaixotasunen, gaindosiaren eta baldintza klimatikoen ondorioz", batez ere Afganistango negu gogorrean. Hori da adikzioaren bihotza hiriburuan, Afganistango hiri guztietan errepikatzen den bat. Arrakala sozial bat, zauri ireki bat. Ibaiertzetan eta zubietan biltzen diren milaka jarraitzaileetako asko ez dira hori kontatzeko biziko. Estigmatizazioak eta horiei laguntzeko programarik ezak ia hutsera murriztu ditu aukerak.[101]

Opioaren industriak 590.000 lanpostu sortzen ditu lanaldi osoan, herrialdeko Armadaren eta Poliziaren indar guztia (313.728 pertsona) baino askoz gehiago. 2002 eta 2017 artean, Ameriketako Estatu Batuek 8.600 milioi dolar gastatu zituzten narkotrafikoaren aurka, baina opioaren laborantzak ez du ia atximurrik izan. Ekoizpenak %63 egin zuen gora eta 328.000 hektareako errekorra lortu zuen. Bost aldiz Madril edo 32 aldiz Bartzelona.[102]

Droga motak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Opioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Balkanetako ibilbidea

Sakontzeko, irakurri: «opio»

Opioa lo-belarretik (Papaver somniferum) ateratzen den lehortutako latexa da. Droga honetatik hainbat opiazeo eta alkaloide lortu daiteke, hala nola: kokaina, morfina, heroina…[103] Opiazeo gehien kontsumitzen duten lurraldeak dira: Iran, Afganistan, Seychelleak, Polonia, Eskozia (Erresuma Batua), Azerbaijan, India, Errusia, Maldivak, besteak beste.[104][105] 2016an, opioideen 34.3 milioi erabiltzaile zenbatetsi ziren. Opioideen erabiltzaileen artean, 19,4 milioi izan ziren opiazeoen kontsumitzaileak azken urtean (heroina eta opioa), hau da, 15 eta 64 urte bitarteko biztanleen % 0,4. Azken urtean, opiazeoen kontsumoaren prebalentzia-tasa altuak izan dira Erdialdeko Asian eta Transkaukasian (%0,9), Ekialdeko eta Hego-ekialdeko Europan (% 0,7) eta Ipar Amerikan (% 0,8).[106]

2018an legez kanpoko lo-belar laborantzak duen eremu globala 346.000 hektareara (% 17 inguru) murriztu bazen ere, orain dela hamarkada bat baino % 60 handiagoa da. 263.000 hektarearekin, Afganistan mundu mailako eremurik handiena izan zen 2018an. Myanmar munduko bigarren opio ekoizlerik handiena da, eta hirugarrena, Mexiko (30.600 ha 2016ko uztailetik 2017ko ekainera).[107]

Hegoaldeko ibilbidea

Opioaren laborantza legala munduan Nazio Batuen Narkotikoei buruzko Konbentzio Bakarrak arautzen du. Gaur egun, Australia, Espainia, Ingalaterra, Frantzia, Hungaria, Alemania, Austria, Txina, India, Turkia, Eslovakia, Japonia, Mazedonia, Zeelanda Berria, Holanda, Ukraina, Polonia eta Errumaniak bakarrik landu dezakete amapola legalki. Transform Drug Policy fundazioak adierazi duenez, sendagaiak egiteko erabiltzen den opioaren munduko ekoizpenaren ia erdia JIFEren kontrolpean ekoizten da legez, eta beste erdia legez kanpo, batez ere Afganistanen, Myanmarren eta Mexikon.[107]

Opioaren nazioarteko legez kontrako merkataritza nahiko arraroa edo nulua da. Kontrabandoko erakunde nagusiek nahiago dute opioa heroinan fintzea herrialde kontsumitzaileetara bidali baino lehen, heroinaren balioa askoz handiagoa baita. Halere, Afganistango legez kanpoko opio kopuru txikiak Balkanetako ibilbidean sartzen dira Irango muga zeharkatzean. Afganistango opiazeoak mundu osoko merkatuetara trafikatzen dira ezarritako trafiko-bide batzuen bidez. "Iparraldeko ibilbidea" (Erdialdeko Asian zehar) deritzonak, afganiar opiazeoak hornitzen dizkio Errusiako Federazioari. "Hegoaldeko ibilbidea" (hegoalderantz Iranetik edo Pakistanetik zehar) deritzona, hegoalderantz edota iparralderantz doazen hainbat norabidetako ibilbideak osatzen dute, Asiaraino eta Afrikaraino doazenak. Europarako bide nagusia "Balkanetako ibilbidea" da (Iran eta Turkian zehar hego-ekialdeko Europatik mendebaldeko eta erdialdeko Europaraino), beharbada, heroina-trafikoaren ibilbide garrantzitsuena da.

Balkanetako ibilbideak ondorengo 32 lurraldei legez kanpoko opiazeo afganiarrak hornitzen dizkie: Albania, Austria, Belgika, Bosnia eta Herzegovina, Bulgaria, Kroazia, Txekiar Errepublika, Danimarka, Frantzia, Alemania, Grezia, Hungaria, Iran, Irlanda, Italia, Kosovo, Luxenburgo, Montenegro, Norvegia, Polonia, Portugal, Errumania, Serbia, Eslovakia, Eslovenia, Espainia, Suitza, Suedia, Turkia, Erresuma Batua eta Mazedonia.[108]

Heroina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Heroina trafikoaren ibilbide nagusiak

Sakontzeko, irakurri: «heroina»

Heroina, propietate analgesikoak dituen opiazeo semi-sintetikoa da. Heroina hauts zuri gisa edo goma marroi gisa ager daiteke. Heroinaren lehen erabilera medikoa izan zen. Apurka-apurka, heroina sendagai gisa oro har erabiltzea deuseztatu zen. 1971tik aurrera, heroinaren erabilera mundu osoan kopuru txikietan eta hertsiki kontrolatutako ikerketa zientifikoetan bakarrik dago baimenduta. Horregatik, heroinaren ekoizpena legez kanpoko salmentara eta narkotrafikora bideratuta dago ia erabat.[109]

2017an, opioideen erabiltzaileen artean, 29,2 milioi opiazeoen kontsumitzaile izan ziren azken urtean (heroina eta opioa). Hau da, 15 eta 64 urte bitarteko munduko biztanleriaren % 0,6. Opiazeoen kontsumoaren prebalentzia handiena duten azpi-eskualdeak hurrengoak dira: Ekialde Hurbila, Hego-mendebaldeko Asia (% 1,6), Hego Asia (% 1,3) eta Erdialdeko Asia eta Transkaukasia (% 0,9). Europan (bereziki ekialdeko eta hego-ekialdeko Europan) gehien erabiltzen den opioidea heroina da, eta Asian pertsonek tratamendua jasotzen duten droga nagusia da. Europan, opioideen erabilera (batez ere heroina) izan zen 2016an drogen tratamendu espezializatuan sartzeko arrazoi nagusia, hau da, tratamenduan izandako diru-sarreren % 37.[51]

Europan, 2017an, opioideen erabileraren urteko prebalentzia 15 eta 64 urte bitarteko populazioaren % 0,7koa da eta heroina opioide erabiliena da oraindik ere eskualdean. Ekialdeko eta hego-ekialdeko Europan opiazeoen (heroina eta opioa) kontsumoaren prebalentziak beste azpi-eskualde batzuetan baino handiagoa izaten jarraitzen du (% 0,7). 2006az geroztik, Estatu Batuetako zati batzuetan heroina gero eta gehiago kontsumitzen dela antzeman da. Opiazeoen kontsumoaren urteko prebalentzia (batez ere heroina) ere handiagoa da (% 0,7) Ipar Amerikan munduko batez bestekoa (% 0,6) baino.[110]

Heroina trafikoa Espainiara

Heroina opiazeo trafikatuena izan dela dirudi. Bigarren urtez jarraian, 2017an konfiskatutako heroina eta morfina kopuru handienak Afganistan, Iran eta Pakistanen izan ziren.[51] Munduko heroina trafikoaren ibilbide handiena Balkanetako ibilbideak izaten jarraitzen du. Afganistanetik, Iran, Turkia eta Balkanetako herrialdeetan zehar, Mendebaldeko eta Erdialdeko Europako hainbat helmugatara garraiatzen da droga kontrabandoa. Beste ibilbide batzuek Afganistanetik Pakistan zehar heroina ateratzen dute Hego Asiarantz edo Afrikarantz (Hegoaldeko ibilbidea); edo Asia Zentraletik, Errusiako Federazioko merkatuetara (Iparraldeko ibilbidea). Hala ere, badirudi ibilbide horiek ez direla hain garrantzitsuak, eta garrantzi hori are gehiago murrizten ari da, Iparraldeko ibilbidean bezala.

Ameriketan konfiskatutako heroina kopuruak goranzko joera argia erakutsi du azken hamarkadan. Kanadak batez ere Hego-mendebaldeko Asiako heroina jasotzen du. Latinoamerikako 6 herrialdek (batez ere Mexikok eta, neurri txikiagoan, Kolonbiak eta Guatemalak) Estatu Batuei heroina gehien ematen diete, eta Hego Amerikako heroina merkatu txikia ere hornitzen dute.[111] Trafiko honen zatirik handiena Ipar Amerikan gertatzen da, normalean Mexikotik Estatu Batuetara. AEBtako heroinaren konfiskazioen analisiak frogatu du Mexikon sortzen den heroinaren nagusitasuna gero eta handiagoa dela. 2016an aztertutako heroina laginen % 80 Mexikotik zetorren.[112]

2017an mundu osoan ekoitzitako 10.500 tona opiotik, mundu osoan 700-1.050 tona heroina ekoitzi zirela kalkulatzen da, eta horietatik 550-900 tona Afganistanen ekoitzi zirela. Ekonomia handi honen hornikuntza-iturria hiru eremutan dago: Afganistan, Asia hego-ekialdea (Myanmar batez ere) eta Latinoamerika (Mexiko eta Kolonbia). Elkarrekin, munduko legez kanpoko opio eta heroina ia guztia hornitzen dute, baina Afganistan nabarmentzen da, azken urteetan legez kanpoko opioaren munduko ekoizpenaren % 90 inguru hartzen baitu. Berez, Afganistanek heroinaren eta morfinaren munduko horniduraren % 85 ematen du.[113]

Kalamua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «kalamu»

Kalamua edo Cannabisa, Cannabis sativa landaretik ateratzen den droga da. Haren erretxinarekin, hostoekin, zurtoinekin eta loreekin egiten dira gehien kontsumitzen diren legez kanpoko drogak: haxixa eta marihuana.[114] Azken urtetan kalamu gehien kontsumitu duten lurraldeak honako hauek dira: Israel, AEB, Txile, Kanada eta Nigeria, besteak beste. Espainia hamargarren postuan kokatzen da % 9,5eko ehunekoarekin.[115] Kalamua da munduan gehien erabiltzen den droga. UNODCren arabera (Nazio Batuen Droga eta Krimen Bulegoa), 15 eta 64 urte bitarteko munduko biztanleen % 3,8k gutxienez behin kontsumitu zuen kalamua 2017an, hau da, 188 milioi pertsonak.[116] Kalamuaren kontsumoaren urteko prebalentzia handiagoa da Ipar Amerikan (% 13,8), Ozeanian (% 10,9) eta Mendebaldeko eta Erdialdeko Afrikan (% 10,0).[107]

Kalamua da munduan gehien ekoizten den droga. 2010- 2017 artean, eskualde guztietako 159 herrialdek kalamuaren legez kanpoko laborantzaren berri eman zioten, zuzenean edo zeharka, UNODCi. Hau da, munduko biztanleriaren % 97a. 2017an konfiskatutako kalamu belar kantitate handienak Paraguaik, AEBek eta Mexikok izan zituzten. Konfiskatutako kalamu erretxina kantitate handienak, ordea, Espainiak, eta ondoren, Pakistanek eta Marokok.[107]

Kalamu-erretxinaren trafikoa kalamu-belarraren trafikoa baino askoz kontzentratuago dago geografikoki. 2017an, mundu osoan atzemandako kalamu-erretxinaren kantitate osoaren % 34 inguru Ekialde Hurbilean eta Asiako hego-mendebaldean atzeman zen, % 18 Afrika iparraldean eta % 40 Europa mendebaldean eta erdialdean. Hiru azpi-eskualde horiek 2017an mundu osoan atzemandako kalamu-erretxina guztiaren % 92 izan ziren.

Kalamu trafikoa Europan

2013-2017 aldian, kasuen ia laurdenean, Maroko aipatu zen mundu osoan konfiskatutako kalamu-erretxinaren jatorrizko herrialde nagusitzat. Ondoren Afganistan zegoen, kasuen bosten batean kalamua-erretxinaren jatorrizko herrialdea izanik. Marokon ekoitzitako kalamu-erretxina Afrikako iparraldeko beste merkatu batzuetara bideratuta dago nagusiki (jatorrizko herrialde gisa agertzen zen azpi-eskualdeko herrialdeen txostenen % 83an), bai eta mendebaldeko eta erdiko Europan ere (jatorrizko herrialde gisa agertzen da % 43tan). Mendebaldeko eta Erdialdeko Europako herrialdeek atzemandako kalamu erretxinaren % 14 Afganistanen sortu zen. Europara bidaltzen den Marokon ekoitzitako kalamu-erretxina gehiena Espainiara eramaten da, eta handik kontrabandotik eskualdeko beste merkatu batzuetara. Urteetan, baita 2013-2017 aldian ere, Europako beste herrialde batzuek kalamu-erretxinaren irteera- eta igarotze-herrialde nagusi gisa identifikatu dute Espainia, Herbehereen ondoren.

Badirudi Afganistan kalamu-erretxinaren bigarren iturri garrantzitsuena dela mundu osoan, konfiskatutako kalamu-erretxinaren % 20 bertakoa izanez, eta Libano (% 6) eta Pakistan (% 6) haren atzetik. Herrialde horietako kalamu-erretxina Ekialde Hurbileko, Ekialde Ertaineko eta Asiako hego-mendebaldeko merkatuak hornitzeko erabiltzen da batez ere, baina Afganistango kalamu-erretxina Asian, Ekialdeko, Mendebaldeko eta Erdialdeko Europan ere identifikatu da. Iranek ere Afganistan kalamu-erretxina iturri nagusia dela jakinarazi zuen. Herrialdeko agintarien arabera, 2017an, kalamu erretxinaren % 90 Iranen sartu zen Pakistanen bidez, eta % 10 soilik Afganistanetik etorri zen zuzenean. 2017an, Iranetik kontrabandotik atera zen kalamu-erretxinaren % 55a Arabiar Penintsulako herrialdeetara bideratu zen, % 25 Turkiara eta Kaukasora eta % 20 barne-kontsumora bideratu zen. Libanoko kalamu-erretxina, nagusiki, Ekialde Hurbilean eta Erdialdean dago, eta, neurri txikiagoan, mendebaldeko eta erdialdeko Europan.[116]

Zenbait herrialdetan kalamua aisialdiko droga gisa kontsumitzea legezkoa da edo despenalizatuta dago (betiere herrialde bakoitzak bere murrizketekin), besteak beste: Uruguain, Kanadan, AEBko estatu batzuetan, Hegoafrikan, Portugalen, Espainian, Suitzan, Belgikan, Txekiar Errepublikan, Mexikon, Jamaikan, Holandan, Argentinan, Indiako estatu batzuetan eta Costa Rican. Beste hainbat lurraldetan kalamuaren erabilera medizinala eta zientifikoa onartzen da, hala nola: Australian, Zeelanda Berrian, Kanadan, Txilen, Kolonbian, AEBko zenbait estatuetan, Israelen, Mexikon, Txekiar Errepublikan, Danimarkan, Kroazian, Erresuma Batuan, Hegoafrikan…[117][118][119]

Kokaina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «kokaina»

Kokaina koka orritik lortzen den aisialdiko droga ilegala da.[120] Mundu mailan, 2017an 18.1 milioi pertsonak kontsumitu zuten kokaina, hau da, 15 eta 64 urte bitarteko munduko biztanleen % 0,4k. Kokainaren kontsumoa handia izan zen Ozeanian (% 2.2 Australia eta Zeelanda Berrian), Ipar Amerikan (% 2,1), Europa mendebaldean eta erdialdean (% 1,3) eta Hego Amerikan (% 1,0).[107] Azken urtetan kokaina gehien kontsumitu duten lurraldeak honako hauek dira: Australia, Albania, AEB, Eskozia, Ingalaterra eta Gales eta Espainia, hurrenez hurren.[115] Kopuruari dagokionez, kokaina gehiena Ameriketan konfiskatzen jarraitzen da, 2017an munduko guztizkoaren ia % 90 izan baitziren. Gehienak Hego Amerikan konfiskatu zituzten 2017an, eta kopuru handienak Kolonbian (munduko % 38), Ekuadorren (% 7), Brasilen (% 4) eta Venezuelan (% 3). Ipar Amerikan, Estatu Batuek jarraitu zuten konfiskatutako kokaina kopuru handiena osatzen (munduko % 18); Erdialdeko Amerikan, kopuru handienak Panamak (% 5) eta Costa Ricak (% 2) eman zituzten.

Kokaina trafikoa

2017an, Ameriketatik kanpo konfiskatutako kokaina kopuru handiena Europan izan zen (munduko % 11), batez ere mendebaldeko eta erdialdeko Europan, bereziki Belgikan (munduko % 3,5), Espainian (% 3,2), Frantzian (% 1,4) eta Herbehereetan (% 1,1). 2017an, munduan zehar atzemandako kokaina kopuruak nahiko mugatua izaten jarraitu zuen: Ozeania (4,3 tona), Australian batez ere; Afrika (3,4 tona), Marokon, Hegoafrikan eta Nigerian bereziki; eta Asia (2,8 tona), batez ere Saudi Arabian, Pakistanen atzetik.

Ameriketan, kokaina-trafikoaren fluxua gehienbat Kolonbiatik Estatu Batuetara izan zen, hau da, 2017an konfiskatutako kokaina guztiaren % 94. AEBtako agintarien arabera, kokaina sarritan Estatu Batuetara bidaltzen da Mexikotik zehar, aurretik beste herrialde batzuk igaroz (batez ere Kolonbia, Ekuador eta Guatemala). Kanadan konfiskatutako kokaina gehiena Kolonbian ere sortzen da, % 90a gutxi gorabehera. Kontrabandoa herrialdera Karibetik barrena iristen da (batez ere Jamaikatik, Dominikar Errepublikatik eta Trinidad eta Tobagotik), eta, neurri txikiagoan, Estatu Batuetatik.

Kokaina-trafikoaren munduko bigarren fluxu garrantzitsuena Andeetako herrialdeetatik mendebaldeko eta erdialdeko Europara artekoa da. Espainiatik Hego Amerikako kokaina kontrabando gehiena igarotzen da, baita Herbehereetatik, Alemaniatik, Belgikatik eta Italiatik ere. Mendebaldeko eta erdialdeko Europaren kokaina kontrabandoa Kolonbian sortzen da batez ere, jatorri-herrialde gisa % 60 inguru alditan aipatu baita. Europan, 2013-2017 aldian atzemandako kokaina guztiaren % 74 Kolonbiakoa izan zitekeen, % 21 Perukoa eta % 4 Boliviakoa.

Afrikan, 2013-2017 urteetan, trafikatutako kokaina gehiena Brasiletik abiatu zela dirudi, Kolonbia, Bolivia eta Perutik. Arabiar Emirerri Batuetan barrena Afrikara igarotzea ere gertatzen dela dirudi. Asian, kontrabandoko kokaina-trafikorako 2013-2017 aldian gehien aipatu diren azken helmugako herrialdeak Txina (Hong Kong barne) eta Israel izan dira. Txinarekiko kontrabando-maiztasun handienarekin aipatutako kokainaren abiapuntuko herrialdeak Brasil eta Kolonbia izan ziren. Japoniaren kontrabandoan sarrien aipatzen diren kokainaren abiapuntuko herrialdeak Ipar Amerika (Estatu Batuak eta Kanada) eta Europa (Herbehereak) izan ziren, Perutik kokaina ere zuzenean bidali zen arren.

Ozeanian, kokaina eskualdera Estatu Batuetatik eta Txiletik iristen dela dirudi. 2016-2017 artean, Estatu Batuek abiapuntu nagusia izaten jarraitu zuten, ondoren Hegoafrika, Kanada, Mexiko, Erresuma Batua, Brasil, Frantzia, Txile, Singapur eta Trinidad eta Tobago zeudelarik. Ozeaniara bidalitako kokaina batez ere Australiara zuzenduta dagoela dirudi, bereziki Sydneyra eta, neurri txikiagoan, Zeelanda Berrira.[121]

Metanfetamina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «metanfetamina»

Metanfetamina psikoestimulatzaile indartsua da. Hauts zuri kristalino, usaingabe eta zapore mingotsekoa da. Meta, urdina, izotza, kristala izenekin ere ezagutzen da.[122] Metanfetamina II. eranskineko estimulatzaile gisa sailkatu du Estatu Batuetako Drogak Kontrolatzeko Administrazioak (U.S. Drug Enforcement Administration). Horrek esan nahi du drogak abusatzeko ahalmen handia duela eta errezeta mediko berriztaezin batekin bakarrik lor daitekela legez.[123][124] Estatu kideek konfiskazioei buruz emandako informazioaren arabera, metanfetamina konfiskatu da Asian (Bangladesh eta Sri Lanka, ondoren Saudi Arabia eta Israel), Ozeanian (Australia eta Zeelanda Berria), Ameriketan (Estatu Batuak eta Kanada) eta Europa mendebaldean eta ekialdean.[121]

Metanfetamina

Duela urte batzuetatik, Ekialdeako eta Hego-ekialdeko Asia eta Ipar Amerika izan dira metanfetaminaren merkatu nagusiak. 2013-2017 aldian, estatu kideek jakinarazi zuten 36.600 laborategi klandestino inguru desegin zituztela. Laborategi horien % 96k metanfetamina egiten zuten. 2013-2017 aldian desegindako laborategi horietako gehienak (% 90) Ipar Amerikan izan zen, batez ere Estatu Batuetan, Mexikon eta Kanadan. Estatu Batuetan informatutako laborategi gehienak "sukaldeko laborategiak" ziren. Mexikon eta Asiako ekialdean eta hego-ekialdean, berriz, tamaina industrialeko laborategiak aurkitu zituzten, esportazio-merkatuetarako metanfetamina fabrikatzen zituztenak.

Hurrengo metanfetamina laborategi kopuru handiena Asian desegin zen (munduko laborategi guztien % 6), bereziki Txinan eta Irango Errepublika Islamikoan (Asian desegin ziren laborategi horien guztien % 95a). Laborategi klandestino batzuk Malaysian, Filipinetan, Indonesian eta Koreako Errepublikan desegin ziren. Gainera, beste herrialde batzuk metanfetamina bidaltzeko jatorrizko herrialde gisa identifikatu ziren, Ekialde Hurbileko eta Ekialde Ertaineko/Hego-mendebaldeko Asiako herrialdeak eta Transkaukasia barne.

Europak 2013-2017 aldian metanfetamina laborategi guztien % 3 desegin zituen, ia % 90 Txekian (batez ere "sukaldaritzako laborategiak"), eta ondoren Bulgaria, Alemania, Austria, Eslovakia, Polonia eta Lituania. Ozeania (Australia eta Zeelanda Berria) metanfetamina laborategien kopuru osoaren % 1a desegin zen, eta Afrikan % 0,1 baino gutxiago, batez ere Nigeriak eta, neurri txikiagoan, Hegoafrikak.

Metanfetaminaren fabrikazioa ere Nigerian dokumentatu zen 2018an, urteko lehen 10 hilabeteetan beste hiru laborategi desegin zirenean. Neurri txikiagoan, Afrikako beste herrialde batzuei (batez ere Afrikako herrialdeei) metanfetaminaren jatorriko herrialde gisa informatu zitzaien, Mozambike, Kenya, Tanzaniako Errepublika Batua, Benin eta Afrika mendebaldeko beste herrialde batzuk barne. Hala ere, beste eskualde batzuetako drogen fabrikazioarekin alderatuta, badirudi Afrikan sortutako metanfetamina, neurri handi batean, atzerriko merkatuetara bideratuta dagoela, bereziki Asia ekialdera eta hego-ekialdera.

Mundu osoan metanfetamina merkatuen hedapena orokorra izan arren, konfiskazioen arabera, metanfetamina trafiko gehienak eskualde barnekoa izaten jarraitzen du, adibidez, Ipar Amerikan edo Asiako ekialdean eta hego-ekialdean. Trafiko-fluxu txikiagoak erregistratu dira Europan eta Afrikatik Asiako ekialdera eta hego-ekialdera. Ipar Amerikako mugaz gaindiko metanfetamina trafikoa Mexikotik Estatu Batuetara doa nagusiki, eta Mexikoko nazioz gaindiko ia erakunde kriminal nagusi guztiak AEBekiko metanfetamina kontrabandoan sartuta daudela dirudi. Sinaloako Kartela, Jaliscoko Belaunaldi Berriaren Kartela, Juarezko Kartela, Golkoko Kartela, Los Zetas Kartela eta Beltrán-Leyva Erakundea sartzen dira.

Metanfetamina kantitate txikiak ere trafikatzen dira Ipar Amerikatik beste azpi-eskualde batzuetara, Amerika, Ozeania, Asia ekialde eta hego-ekialdeko eta Europa mendebalde eta erdialdeko zatiak barne. Estatu kideek konfiskazioei buruz emandako informazioaren arabera, badirudi metanfetamina trafikoa egon dela Mexikotik Ameriketako beste herrialde batzuetara (Argentina, Brasil eta Guatemala), Asiako herrialde batzuetara (Japonia, Koreako Errepublika eta Filipinak), Ozeaniara (Zelanda Berria) eta Europara (Espainia eta Belgika) 2013-2017 aldian.

Azkenengo urteetan, Asiako hego-ekialdean eta ekialdean atzemandako metanfetamina kantitate handienak Txina eta Thailandiatik ekarri zuten. Zonalde horretan konfiskatutako metanfetamina tableta guztien % 99 Mekong Handiaren azpi-eskualdean konfiskatu zituzten 2018an. 2017an, Myanmar eta, neurri txikiagoan, Txina izan ziren beste herrialde batzuek atzemandako metanfeminaren jatorria bezala gehien identifikatu zituztenak. Ozeanian, Australian konfiskatu ziren kopuru guztien % 93 izan ziren 2013-2017 aldian. Australiara iristen den metanfetamina gehiena Asian sortzen da oraindik, baina Afrikan ere badaude metanfetamina iturri berrien zantzuak.

Europak 2013-2017 aldian konfiskatutako metanfetamina kantitatearen % 1 inguru hartu zuen. 2017an, konfiskatutako metanfetamina kopuruak nabarmen egin zuen gora ekialdeko eta hego-ekialdeko Europan, batez ere Errusiako eta Turkiako Federazioan, eta argi eta garbi gainditu zituen Frantziak, Alemaniak eta Txekiak jakinarazitako konfiskazioak, 2017an mendebaldeko eta erdialdeko Europan konfiskatutako metanfetamina kantitate handienak jakinarazi zituzten hiru herrialdeak baitira. Europan trafikatutako metanfetamina batez ere eskualdean sortzen dela dirudi, bereziki Txekian (% 28) eta ondoren Lituanian (% 12). Europako hego-ekialdeko herrialdeetan atzemandako metanfetamina gehiena azpi-eskualdean bertan ekoitzi eta trafikatu dela dirudi.[121]

Psilocybe onddoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Psilocybe semilanceata

Sakontzeko, irakurri: «sorgin-zorrotz»

Psilocybe Strophariaceae familiako onddo genero bat da. Genero honetako espezieak saprofitoak dira eta mundu osoan aurkitu daitezke, baina Erdialdeko eta Hego Amerikan espezie dibertsitate handiagoa dago. Ia Psilocybe espezie guztiek sortzen dituzte konposatu psikoaktiboak, horien artean psilozbina eta psilozina, propietate haluzinogenoak dituztenak eta mundu osoan merkaturatzea debekatuta daudenak. Substantzia Psikotropikoei buruzko Nazio Batuen 1971ko Hitzarmenaren arabera, onddo hauek I. zerrendan jasota daude. Hala ere, genero honetako onddoen salmenta, edo hauen esporak, zilegi dira zenbait herrialdetan. Psilocybe onddoak habitat eta substratu ugaritan aurkitu daitekenez, psikonautek onddo hauek euren kabuz landu edo bildu ohi dituzte, beraz, ez da asko trafikatzen den droga.[125]

Alkohola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «alkohol»

Alkohola substantzia psikoaktiboa da, nerbio-sistema zentralaren depresorea, eta mendekotasuna eragiteko gaitasuna du.[126]  Herrialde gehienek edari horien ekoizpena, salmenta eta kontsumoa arautzen duten legeak dituzte; hala nola adingabeei ez saltzea eta haien kontsumoa mugatzea. Alkohola droga legala da munduko zatirik handienean eta gehien kontsumitzen denetako bat, Estatu Islamikoetan izan ezik. Alkohola asko erabili izan da kultura askotan mendeetan zehar, eta Espainian, besteak beste, haren kontsumoa usadio eta ohituren parte da. Gehiegi kontsumitzeak kalteak eta adikzioak eragiten ditu, esaterako alkoholismoa, urtean milioika heriotza eragiten dituena mundu osoan.[127]

Osasunaren Mundu Erakundeak duela gutxi egindako ikerketa baten arabera, gehien edaten duten herrialdea Moldavia da. Biztanle bakoitzak 17,4 litro hartzen ditu urtean, batez beste. Bielorrusia da bigarrena, 17,1 litrorekin, eta Lituania hirugarren, 16,2 litrorekin.[128]

Latinoamerikako eskualdea legez kanpoko alkoholaren ekoizpenak, banaketak eta kontsumoak gehien kaltetutako munduko eremuetako bat da, Euromonitor International enpresak 2013an eskualdeko herrialdeetan (Kolonbia, Peru, Ekuador, Honduras eta El Salvador) aurreratu zuen ikerketa baten arabera. Merkatu horietan US $798 milioi euroko galera fiskalak erregistratu ziren, batez ere faltsutzearen eta kontrabandoaren ondorioz, hau da, bolumenari dagokionez, merkatu osoaren % 25. Ikerketa horren beste ondorioetako baten arabera, legez kanpoko alkoholaren prezioa legezko kontrapartea baino % 20,3 baxuagoa da. Legez kanpoko alkoholaren parte-hartzea bolumenari dagokionez 2011n % 22,1 izatetik 2013an % 24,9 izatera igaro zen.

2019an, Latinoamerikak legez kontrako alkoholaren bolumenaren % 15a zeukan, Dominikar Errepublikak (% 30,8) eta Ekuadorrek (% 29,2) gehienbat. Afrikak, ordea, % 40a, Mozambikek (% 73), Zambiak (% 69,5) eta Ugandak (% 63,3) batik bat. Eta Ekialdeko Europak, % 27a.[129]

Tabakoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2006ko legez kanpoko 24 zigarreta-merkatu handiena

Sakontzeko, irakurri: «tabako»

Tabakoa landare-produktu bat da, Nicotiana generoko zenbait landareren hostoetatik ateratakoa (Nicotiana tabacum, zehazki). Tabakoa legez merkaturatzen da mundu osoan, nahiz eta herrialde askotan erretzeko muga ugari dituen, osasun publikoan ondorio kaltegarriak baititu. Gehien erretzen duten herrialdeak Kiribati (% 47,4), Montenegro (% 46) eta Grezia (% 43,7) dira.[130] Tabako-merkataritza legezkoa bada ere, herrialde gehienetan zergapetuta dago, tabako kontrabandoa bultzatzen du honek. Europar Batasunean, zergak tabakoaren salmenta-prezioaren % 70 dira gutxienez, eta Erresuma Batuan % 80ra igotzen dira. Estatu Batuetan, tabakoaren zergak izugarri aldatzen dira estatu batetik bestera, eta horrek barne-kontrabandoa bultzatzen du estatuko mugetan zehar. Bestalde, zerga horiek Kanadan baino txikiagoak dira, eta horrek legez kanpoko merkantzien fluxua eragin du muga horretan.[131]

Ehunka mila milioi zigarro "desagertu" egiten dira urtero legezko merkataritza kanaletatik eta legez kanpoko merkatu batean sartzen dira. Zigarroen faltsifikazioak erritmo etengabean hazten jarraitzen du; hori guztia izugarrizko kostuan osasun publikoarentzat eta nazioen ekonomientzat. Legez kanpoko trafiko hori mundu osoan zabaltzen da. Tabako-produktuen legez kanpoko trafikoa oso inbaditzailea da, munduko salmenten % 10.7 sortu zuen 2006an (600 mila milioi zigarro).

Gizakiengan duen eragina larria da. Kontrabandoak, marka originalak edo faltsutuak izan, zigarro merkeagoak sortzen ditu. Zigarreta merkeagoek gazteak eta beste bezero batzuk erakartzen dituztenez, salmentak eta kontsumoa handitzen dira. Horren ondorioz, legez kanpoko trafikoak etengabeko erritmoan handitzen ditu mediku-arretaren kostuak, langileen produktibitate-galerak eta mundu mailan tabako-kontsumoaren ondorioz gero eta heriotza gehiago izatea: 5.4 milioi bizitza urteko.[132]

Kalte ekonomikoa ere larria da. Jatorrizko zigarreten kontrabandoak 40.000 milioi dolar eta 50.000 milioi dolar artean lapurtzen dizkie urtean gobernuei zerga-bilketan, eta faltsutze trafikoak milaka milioi gehiago lapurtzen ditu. Gainera, osasun publikoko estrategiak ahuldu egiten dira. Legalak diren negozioek lehia desleiala jasaten dute, eta segurtasun publikoa mehatxatu egiten da legez kanpoko irabaziek krimen antolatua eta sare terroristak babesten dituztenean. Hori saihesteko, nazioarteko ahaleginak egiten ari dira tabakoaren legez kontrako merkataritza desagerrarazteko. 2005ean, Tabakoa Kontrolatzeko Esparru Hitzarmenaren (FCTC) alderdiak lanean ari dira legez kanpoko trafikoa amaitzeko itun bat negoziatzeko.

Zigarreten prezioa herrialde bakoitzeko

Tabakoaren legez kanpoko trafikoak alderdi asko ditu, hala nola eskala handiko kontrabandoa, faltsifikazioa eta kontrabando informala. Kanadan, nerabe askok kontrabandoko tabakoa erretzen dute, bigarren mailako ikastetxeen inguruko leku publikoetatik lortutako milaka zigarrokinen jatorriari buruzko ikerketa baten arabera. Kalkuluen arabera, Kanadako kontrabandoaren arazoa 4 milioi dolar kostatzen zaie gobernuaren altxorrei egunero galdutako zerga-bilketan. Zigarroak legez kanpoko fabriketatik eta Txinatik datoz. Munduko erretzaileen heren bat Txinan bizi da. Itxuraz, beste edozein herrialde baino faltsututako zigarro gehiagoren iturria ere izan daiteke. Kalkuluen arabera, Txinan faltsututako zigarroen kopurua urteko 190.000 milioi zigarro da.[133]

Eskala handiko kontrabandoa, orohar, talde kriminal antolatuen eskuetan dago eta irabazi handiak eratzen ditu. Raymond Kelly Ameriketako Estatu Batuetako Aduana Zerbitzuko zuzendari ohiak jakinarazi duenez, "Zigarroen kontrabandoaren irabaziak estupefazienteen trafikoarekin lehian daude". Tabako-konpainia nagusiak legez kanpoko trafikoan konplize izan zirela argi dago. Ebidentzia hori kasu judizialetatik hasi eta konpainiek eskari-uholde baten ondorioz sortutako dokumentuetara iristen da. Horrek adierazten du konpainiek, beren marken kontrabandoa sustatu eta babesteaz gain, bitartekarien ekintzak gainbegiratu eta zuzendu dituztela beren zigarro-garraio batzuek hartutako kontrabando-ibilbideetan. Kasu horietan honako enpresak egon ziren: Nabisco RJR (1998), Philip Morris International (2004), Imperial Tobacco Canada Ltd. y Rothmans, Benson & Hedges (2008).

Zigarroen kontrabandoari buruzko ikerketa batean, kazetariek idatzi zuten "BATeko, Philip Morris-eko eta R.J. Reynolds-eko exekutibo korporatiboak Hong Kong-eko, Kanadako, Kolonbiako, Italiako eta Estatu Batuetako krimen antolatuarekin lotura zuzena zuten konpainia eta banakoekin batera lan egin zutela". Bestalde, Kolonbiako gobernadoreen eskarian, Philip Morrisi ustezko narkotikoen trafikatzaileei zigarroak nahita saltzea leporatu zioten. Kokainak sortutako irabaziak zigarretak erosteko erabil litezke, eta horiek, aldi berean, azkar saldu eta diru-sarrera handia eta legitimitate itxura eman dezakete.[131]

Morfina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «morfina»

Morfina opioaren landaretik ateratzen den substantzia psikoaktiboa da, eta efektu lasaigarria, analgesikoa eta narkotikoa dauka.[134] Morfinaren fabrikazio zilegiaren zatirik handiena hurrenez hurren Frantzian, Erresuma Batuan eta Australian egiten den arren, konfiskatutako ia morfina guztia Asiako hego-mendebaldean atzeman da (opioaren zatirik handiena dagoen azpi-eskualdea). Merkatu ilegaletara bideratzen da eta bertan desegin dira morfina eta heroinaren laborategi klandestino gehienak.[112]

2017an atzemandako munduko heroina eta morfina guztien % 88 inguru afganiar opiazeoen ekoizpenarekin lotuta zegoen. 2017an, 87 tona morfina konfiskatu ziren, gehienbat Afganistanen, Iranen eta Pakistanen. Asia ekialdeko eta hego-ekialdeko heroina- eta morfina-konfiskazio gehienak Txinak jakinarazi zituen oraindik ere (% 72). Asiako hegoaldean, atzemandako heroina eta morfina kopuruak nabarmen egin du gora, batez ere Indian.[107]

Asiatik kanpo atzemandako heroina eta morfina kopuru handienak Europan daude (munduko guztizkoaren % 13), batez ere Turkian eta, neurri txikiagoan, Bulgarian eta Balkanetako ibilbidean zehar. 2017ko azpieskualdeko konfiskazio nagusiak Herbehereek eman zituzten, ondoren Erresuma Batuak, Frantziak, Italiak eta Espainiak. Europa ondoren, Amerika dago (% 5). Ipar Amerikan egindako konfiskazioak Ameriketan atzemandako heroinaren eta morfinaren % 90a izan ziren.[110]

Afrikan konfiskazio gehienak iparraldean gertatzen dira oraindik ere. Egipto da Afrikako konfiskazio gehienak jaso dituen herrialdea, eta horrek Itsaso Gorriaren eta Suezko kanalaren arteko opiazeoen trafikoa islatzen du. Egipto ondoren, Tanzania, Hegoafrika, Kenya eta Nigeriako Errepublika Batua daude. Ozeanian atzemandako heroina eta morfina kopuruak behera egin zuen 2017an, % 99a Australian izan zen.

Anabolizatzaileak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Esteroide anabolizatzaileak anabolismoa areagotzeko metodo gisa erabiltzen dira. Eragin nagusia muskulua haztea eta ezaugarri sexual maskulinoak garatzea da. Substantzia horiek legez araututa daude herrialde askotan helburu medizinalekin erabiltzeko, eta beste herrialde batzuetan erabat legezkoak dira. Anabolizatzaileen merkatu beltzak gora egin du horrelako produktuetarako errezeta medikoaren eskakizuna ezarri zenetik, droga ez-toxikotzat hartzen baitira. Lehen, botikari batzuek ematen zituzten. Kezka nazioartekoa da, eta Espainia izan zen 2010eko Medicrime araudia berretsi zuten Europako Kontseiluko 47 herrialdeetako bat, osasunerako mehatxu larria diren sendagaiak faltsutzearen aurka.[135]

Anabolizatzaileak

Anabolizatzaileen legez kanpoko salmentaren gorakadaren arrazoietako bat hau da: nazioz gaindiko delitu erraza da eta oso zigor txikiak ditu, gehienez ere lau urteko espetxealdia. Horri guztiari negozioaren irabazia gehitu behar zaio. Horregatik, narkotrafikoarekin lehiatzen da. Anabolizatzaileen trafikoa legez kanpoko produktuen trafikoan hirugarren postua lehiatzen ari da, armen eta pertsonen trafikoaren ondoren. Irabaziak handiagoak izateaz gain, arrisku gutxiago dakar eta errazago sartzen eta banatzen da. Horregatik, erakunde kriminalek aspaldi ekin zioten substantzia horien trafikoari. OMEren arabera, legez kanpoko sendagaien merkatuak 1.500 milioi euro mugitzen ditu urtean Espainian, 15.000 Europan eta 150.000 munduan.

Europar Batasunean iaz atzemandako 17 milioi dosietatik 5 milioi Espainiari dagozkio, gehienak Madrilgo Erkidegoari. Txina, India eta Pakistan dira produktu gordinaren printzipio aktiboen hornitzaile nagusiak. Hori ere kaxarik eta etiketarik gabe egin daiteke, edo saltzeko prest, banaketaren legezko kanaletik atera baita. Azken kasu horretan, Turkiatik eta Ekialdeko herrialdeetatik etorri ohi dira, hor ez baita medikuaren agindurik eskatzen.[136]

MDMA[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «MDMA»

MDMA, normalean “estasia” bezala ezagutzen dena, ordezkatutako anfetaminen familiako droga enpatiko bat da. Legez kanpoko substantziatzat hartzen da. MDMA hainbat hitzarmenetan sartuta dago, besteak beste: Nazio Batuen 1961eko Hitzarmen Bakarrari erantsitako zerrenda eta 1971ko Vienako Hitzarmena. Oro har, MDMA lizentziarik gabe erabiltzea, saltzea edo fabrikatzea delitu penalak dira.

Azken urtean, 21,3 milioi pertsonak kontsumitu dute MDMA mundu osoan, hau da, 15 eta 64 urte bitarteko munduko biztanleen % 0,4ak. Azken urtean, Ozeanian (% 2.2 Australia eta Zeelanda Berrirako), Europa mendebaldean nahiz erdialdean (% 0,9) eta Ipar Amerikan (% 0,9) MDMA-ren kontsumo handi samarra egon da.

Guztira, 19 herrialdek jakinarazi zuten 367 MDMA laborategi desegin zituztela 2013-2017 aldian, eta 35 herrialde identifikatu zituzten droga konfiskatutako kopuruen jatorrizko herrialde gisa. MDMA Europan fabrikatzen jarraitzen da, batez ere mendebaldeko eta erdialdeko Europan. 2013-2017 aldian, mundu osoan desegindako MDMA laborategien bi herena Europan izan zen, ondoren Amerika (% 14), Asia (% 12) eta Ozeania (% 7).[137]

"Estasia" (MDMA)

2013-2017 aldian, bai desegindako MDMA laborategien kopuruak, bai drogaren jatorrizko herrialdeetako txostenek adierazten dute Herbehereak eta Belgika direla MDMA egiten duten herrialde nagusiak, bai Europan, bai mundu osoan. Amerikan, AEBk desegindako MDMA laborategi gehienen berri eman zuen, Kanada eta Brasilen atzetik. Asian, Malaysia izan zen, Indonesia eta Vietnamen horren atzetik, eta Ozeanian, Australia eta Zelanda Berria.[138]

Beste ATS batzuetan ez bezala, MDMA ez da soilik eskualde barruan trafikatzen, baita eskualdeen artean ere. Herbehereak eta Belgika dira, oraindik ere, MDMA-iturri aipatuenak mundu osoan: 2013-2017 aldiko jatorri-aipamen guztien % 42 eta % 16 dira, hurrenez hurren. Europako beste herrialde batzuk ere, batez ere mendebaldeko eta erdialdeko Europan, Alemania, Espainia, Erresuma Batua, Frantzia eta Polonia barne, maiz aipatzen dira eskualdeko eta harantzagoko merkatuetan dagoen MDMA jatorri edo igarobide leku gisa. Badirudi beste eskualdeetan MDMA fabrikatzea ia erabat fabrikatutako eskualdean erabiltzeko dela. Desegindako laborategiek erakusten duten moduan, Txinak, Malaysiak, Vietnamek, Indonesiak, Thailandiak eta Myanmarrek ere eman zuten MDMAren fabrikazioaren berri 2013-2017 aldian. Indonesiak (azpi-eskualde osoaren % 41), 2013-2017 aldian, Asia ekialdean eta hego-ekialdean estasi tableta gehien konfiskatu izanaren berri eman zuen, Txina (% 28) eta Malaysia (% 15) atzetik zituela.

Estatu Batuetako MDMAren fabrikazio nazionalaz eta Kanadatik herrialdeari egindako etengabeko kontrabandoaz gain, 2017an Europatik, batez ere Herbehereetatik eta Alemaniatik, MDMA trafiko esanguratsua jakinarazi zen. Uste da Estatu Batuetako merkatuan aurkitutako MDMA etxeko erabilerarako dela (% 81 2017an), baina jakin zen zati bat trafikora zuzenduta zegoela, batez ere Argentinara (% 16) eta Mexikora (% 1). Datuek erakusten dute, halaber, MDMAren fabrikazio klandestinoa Latinoamerikan gertatzen dela, baita Argentinan, Brasilen, Kolonbian eta Dominikar Errepublikan ere. Ziur asko, sare iluneko (dark web) MDMA salmenten posta bidezko bidalketa Estatu Batuetan 2017an atzemandako MDMA kopuru guztien % 55 izan ziren. Aitzitik, Estatu Batuek atzerriko merkatuetara egindako MDMA trafikoa batez ere itsasoz izan zen (% 94).[121][139]

Ibilbideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amerika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Droga ibilbideak Amerika Erdialdean

Ameriketan, urteak joan ahala, droga trafiko bideak aldatzen joan dira. Mexiko-ren eta Kolonbia-ren droga esportazioak gora egin ahala bide ezberdinak aurkitu beharra izan zuten kontuan izanik gainera bertako poliziek lan hau geroz eta zailago jarri ziela trafikatzaileei.

1970-1980[aldatu | aldatu iturburu kodea]

70. hamarkadan droga kontsumoa urria zenez, Estatu Batuetara kopuru txikiko bidalketak egiten ziren. Medellindik Maiamira egiten zituzten bidalketak, batik bat  hegaldi komertzialetako maletetan gordeta, edota, txalupa txikietan.[140]

1980-1990[aldatu | aldatu iturburu kodea]

80. hamarkadan kokaina kontsumoak gora egin zuen eta honek droga trafikoa zaildu zuen. Escobarrek, Carlos Lehder eta George Jung-en laguntzaz,  Karibera bidaltzen zuen kokaina gehiena, handik Miami eta New Yorkera eramateko. Bahametako uharte txiki bat base bezala erabiltzen hasi ziren. Bertan, Kolonbiatik ekarritako droga hustu eta hegazkin txikietan Floridara eramaten zuten, radarrak ez antzemateko.[141]

Kontrabando modu hau, azkar  atzeman zuen  bertako poliziak eta 1982an gobernuak trafikatzaileak uhartetik kanporatu zituzten. DEA-k, FBI-k eta militarrak Kolonbia-Bahama-Florida ibilbidea moztea lortu zutelarik.[140]

1990-2000[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pablo Escobaren hilketarekin, Medellingo kartelak, gorakada handia izan zuen eta droga trafikoko ibilbideetan aldaketak  eman ziren. Sinaloako kartela, kokaina trafikoan espezializatu eta Mexikotik Estatu Batuetara, errepidez, substantzia hau bidaltzen hasi zen. Aldaketa hauek ikusita, Caliko kartelak bere droga bidalketak aldatu zituen eta Europara bidaltzen hasi zen, Bartzelona sarbide bezala erabiliz.[140][142]

Heroina trafikoaren ibilbideak

Asia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Asia munduko  bigarren heroina ekoizle handiena da.  Ekoizten denaren kopururik handiena  Birmaniatik ateratzen da. Kunming herriko portua, droga banaketako gune garrantzitsua bilakatu da  eta ondorioz, azken urteotan polizia kontrolak asko ugaritu dira bertan.

Asiako erdi aldeko herrialdeak droga bidalketa bide bezala erabiltzeagatik dira ezagunagoak droga produzitzeagatik baino. Errusia abididez, Afganistanen ekoiztutako heroina Europan sartzeko erabiltzen den bidea da.[143]

Afrika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Afrika, narkotrafikoarentzat ohiko herrialdea da. Batzuetan, droga banatzeko bide huts bezala eta besteetan berriz drogaren helmuga bezala erabili izan da. Kontinente honetara iristen den drogaren kantitate handienak Kolonbian eta Perun du jatorria. Afrikan sartu aurretik Tailandiatik edo Asia- mendebaldeko beste herrialde batzuetatik igarotzen da. Lehenik eta behin, Afrika mendebaldera iristen da eta bertatik Europara, Ipar Amerikara edo Hegoafrikara banatzen da.[144]

Hasiera batean,  kokaina Hego Amerikatik Afrikako mendebaldera eramateko, yate pribatuak erabiltzen hasi ziren. Polizia honetaz berehala ohartu  eta ozeanoak modu zorrotzagoan  zaintzen hasi zen. Ondorioz, kartelak karga- hegazkinak erabiltzen hasi ziren. Guinea Bissau-tik  Europara droga, hegazkinez sartzen hasi ziren. Afrikako mendebaldean drogak sartu ahal izateko hainbat modu erabiltzen dituzte, ezagunena errepidez. Kasu honetan droga  bertako beste produktu batzuen artean (ikatza, kakaoa, fruta) ezkutatuta garraiatzen dute.[145]

Airez egindako droga ibilbideak Europara

Europa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Europan, Espainia da marihuana sarbide garrantzitsuena eta kokaina sarreran bigarren postua du. Gainera, mundu zaharrean, substantzia hauen kontsumoan 4. postuan aurkitzen da.

Kokaina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kokainaren trafikoaren gehiengoa Kolonbiatik dator. Bertan, ekoizpenaren %68 aurkitzen da. Substantzia honek bertan hasten du bere bidaia, ondoren Karibe itsasora igo eta bertatik 3 leku desberdinetara mugitzen dute, Mauritania-ra, Cabo Verde-ra edo Guinea Bissau-ra.  Herrialde hauek helburu berbera dute Kanaria uharteetara droga garraiatzea, azkenik Iberiar penintsulan sartzeko. Baina hau ez da erabiltzen duten ibilbide bakarra, beste aldaera bat Kolonbiatik Venezuelara eramatea da eta ondoren Caribeko bidearekin lotzea eta beste  bat Kolonbia-Brasil-Afrika eta hemendik  Iberiar penintsulan sartzeko bidearekin lotzeko.[146][147]

Hainbat erakundek buruturiko txosten batean  garraio hau hainbat eratara egiten zela ikusi zuten. Lehen zatia errepidez edo itsasoz, ondoren hegazkinez edo itsasontziz eta amaitzeko  Afrikako uretatik  Espainiara ontziz.[140]

Espainiara egiten diren enkarguak tona askotakoak izaten dira, bidalketa txikiak egiteagatik arriskuan jartzea ez duela merezi uste bait dute narkotrafikatzaileek. Enkargu hauek bi modutan egiten dituzte, portuetara edukiontzien bitartez sartuz edo fardoak uretara botaz, itsasertzera iritsi baino lehen eta hauek kontrolguneak sahiestuz itsasertzera eramanez. Azken modu hau sarritan erabili zuten Galiziako narkotrafikatzaileek. Kolonbiatik droga itsasontzi handietan ekartzen zuten, itsasertzetik gertu zeudenean uretara botatzen zituzten fardoak eta bertako trafikatzaileak jaso eta leku seguru batean gordetzen zituzten.[145]

Kokaina trafikoa Espainiara

Narkotrafikatzaileak merkantzia kantitate handietan sartzeko Algeciras, Balentzia eta Bartzelonako portuak erabiltzen dituzte. Droga erropa, fruta edo makinen artean gordetzen dute. Kasu batzuetan merkataritza-izen faltsuak sortzen dituzte beraien kargamentuak ezkutatzeko.[147]

Haxixa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Haxixaren trafikoan Espaina da substantzia hau Europan sartzeko erabiltzen den herrialde. Droga hau Marokotik Espainiara eramaten da errepidez, itsasoz edo airez. Baina bide honekin arazoak edukitzen badituzte egoera politikoengatik Mauritaniara eramaten dute lehengo eta ondoren Espainiara. Bide ohikoena eta motzena Cádiz eta Málaga eramatea da, baina bertan Guardia Zibilaren talde batek droga trafikoa geldiarazteko betebeharra du.[148]

Kalamua (haxixa sortzeko erabiltzen den droga) Espainian droga ohikoena da. Osasun Ministerioaren datuen arabera, biztanleen  %7,3ak  azken hilabetean substantzia hau kontsumitu duela aitortzen du, hau da, 322.000 pertsonek hain zuzen ere.[146]

Heroina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainian kontsumoa urriagoa den beste droga batzuk bide luzeagoa egiten dute  bertara iristeko. Heroinaren kasuan, bide motzena, Afganistanetik Iranera eta handik Turkia edo Azerbaijanetik pasa eta Espainara, bide hau errepidez egiten da. Europol-en arabera Bartzelona droga banaketako puntu garrantzitsuenetako bat da.

Beste bide bat, Afganistanetik Somaliara, Nigeria eta Maroko pasa ondoren Espainiara heroina sartzea lortzen dute. Bide honetan ohiko ibilbideko puntu batzuk erabiltzen dituzte eta garraiorako gehien bat kamioiak eta itsasontziak erabiltzen dituzte.[149]

Droga sintetikoko trafikoa Espainiara

Baina Espainian substantzia hau ekoizteko ahaleginak ere egin dira,  Kataluinan gehienbat,, saiakera guzti hauek poliziak zapuztu ditu. Espainia substantzia honen konfiskazioan Europako laugarren herrialde da, 524 kilorekin, Erresuma Batua, Bulgaria eta Italiaren atzetik.[146]

Droga sintetikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Droga sintetikoen kasuan Europako mugen egoerez baliatzen dira. Herbereetako eta Belgikako laborategietan ekoiztu eta errepidez, kotxe partikularretan, garraiolari profesionalen bidez edo turisten karabanetan garraiatzen dute. Beste bide batzuk ere erabiltzen dituzte, Txinatik Espainiara hegazkinez, Indiatik Afrikara eta ondoren Espainiara eta abar. Substantzia hauek ez dira horren ohikoak Esapiniako gazteen artean, soilik %1 kontsumitzen dute.[146]

Banaketa maila handian eta maila txikian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Legez kanpoko drogen merkatuak munduko ekonomian duen pisua zehazterakoan gertatzen den akatsetako bat zera da, kalkulatzen den guztia delinkuentzia-erakunde boteretsuenen esku dagoela; hala ere, erakunde handienen finantza kriminalak elikatzen dituena eskala handiko droga-trafikoa da. Mikrotrafikoaren katea edo txikizkako salmenta, oro har, narkotrafikoaren ekonomiaren segmentu bat da, gutxi gorabehera independenteak diren saltzaile-sare txikiek menderatzen dutena, eta oso metatzeko gaitasun txikia duena termino adierazgarrietan. Zalantzarik gabe, handizkako banaketa-katearen estimazioan aurkitu dira pista fidagarrienak, delinkuentzia antolatuaren botere ekonomikoa esponentzialki igo delako. [150]

Inkautatutako drogak

Maila handian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskala handiko trafikoari dagokionez, Onudden txostenaren arabera, merkatu honen balioa mundu mailan 94.000 milioi dolarrekoa izan zela kalkulatzen da. Horren ondorioz, heroina 20.000 milioi eurokoa izan zen, eta kokaina, berriz, 19 500 milioi dolarrekoa. Zifra hori nahiko zuzena dirudi, gaiari buruzko beste azterlan batzuekin alderatzen bada. Adibidez, Caballerok eta Amayak argitaratutako lanaren arabera (2011), Kolonbian eskala handiko kokainaren trafikoak 2008rako gutxi gorabehera 7.000tik 9.000ra milioi dolarreko diru-sarrerak eragin zituela kalkulatzen da. Jakina denez, Kolonbia aktualki kokaina puruaren %50 baino gehiago ekoizten du Andeetako Eskualdean eta munduan. [151]

Baina finantza kriminaletan narkotrafikoaren (bereziki kokainaren) botere ekonomiko hori ez da arazo estatikoa; aitzitik, azken hamarkadan, bakoitzak aldaketa garrantzitsuak izan ditu, eta horrek eragina izan du eskualdeko legez kanpoko merkatu horren dinamikan. [152]

Maila txikian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tradizioz, mikrotrafikoa izan da narkotrafikoak bere botere ekonomikoa erreproduzitzeko aukera. Herritarrekin kontaktuan egoteko gunea denez, mikrotrafikoak potentzialtasun estrategiko handiak ditu narkotrafikoaren industria oro har arautzeko. Uste dena ez bezala Narkotrafikoaren erregulazio-ahalmena ekoizpenaren kontrolean dago, legez kanpoko drogen merkatuaren erregulazioa ez dago ia batere trafikoaren mende, eskala handian. Horren adibide da narkotrafikoaren ekonomiak tradizionalki elastikoak ez diren jokabideak izan dituela, nazioarteko kantitatea/prezioa erlazioaren aldean. Adibidez, munduko kokaina ekoizpenak behera egin duen arren, Europa eta Estatu Batuak bezalako kontsumo zentro handietako kaleetan jarritako gramoaren prezioak egonkor mantendu dira eta beheranzko joera izan dute hamar urte hauetan (Unodd, 2011). [153]

Izan ere, kokainaren narkotrafikoaren diru-sarrerak mundu osoan banatzean, ekoizpen-kateak kontsumo-zentro handietan saldutako kilogramo baten balioaren %1 baino ez du jasotzen. %49 tokiko eta nazioarteko handizkako banaketa-sareen artean banatzen dira, bai eta logistika-zerbitzuei eta kartel handien aldeko zerbitzuei ordaintzeko ere. Gainerako %50 mikrotrafikatzaileen esku geratuko da errenta handiko herrialdeetako kontsumo-zentro handietako kaleetan. Ameriketako Estatu Batuetako kaleetan jarritako kokaina kilo baten handizkako prezioa txikizkako prezioen laurdena da gutxi gorabehera. Fernandezen arabera, narkomandoaren prezioa handizkako prezioa baino 10 aldiz gorago egon daiteke. Gainera, badira beste aukera batzuk kokainaren eta horren deribatuen merkatua mikrotrafikoa erregulatzeko, haren efektuaren ahalmena murriztuz eta kontsumitzailearen maiztasuna handituz. [154]

Mikrotrafikoaren ezaugarri horrek drogen ahalmen arautzaile estrategikoa ematen dio mundu mailan; izan ere, narkotrafikoaren finantza-boterearen benetako termometroa bihurtzen ari da mikrotrafikoa. Tradizionalki, kokaina kontsumo-zentroetan merkaturatzearen bitartez edo mikrotrafikatzaileen sareen bidez egiten da, prezioak finkatzeko nolabaiteko diskrezionalitatearekin, bai eta beste substantzia batzuekin nahasteko gaitasunarekin ere, haren purutasuna jaisteko. Hala ere, kokainaren merkatuak mundu mailan gaur egun duen geldialdiak pizgarri bereziak sortzen ditu, nazioartean antolatutako sareek txikizkako banaketa kontrolatu dezaten, munduko kokainaren eskaintza globala alde batera utzita beren diru-sarrera handi eta gero eta handiagoei eusteko.

Mikrografia-praktikak sare kriminal antolatuen eskuetan ikusi dira Mexikon azken hamarkadan. [155]Hain zuzen ere, Estatu Batuetan 2001eko irailaren 11tik aurrera izandako muga-kontrolaren pitzaduraren ondorioz, lehen iparraldeko herrialdera pasatzen zen droga asko kontsumitzen eta herrialdearen barnealdera saltzen hasi zen. Horren ondorioz, mikrografikoaren lurralde-kontrolaren alde borrokatzen duten erakunde nar- kotrafikatzaileak agertu dira, eta horrek, neurri batean, Mexikoko indarkeriaren hazkundea azaltzen du, kartelen arteko gerraren ondorioz.

Horren beste adibide bat kaleetan droga-trafikoa egiten duen Cordillera erakundea izan da. Talde horrek Kolonbiako txikizkako droga-trafikoaren %90 baino gehiago kontrolatzen du, eta adarrak ditu Hego Amerikako hainbat hiritan. Erakunde hauek, horrela, munduko beste metropoli batzuetan ere territorioak kontrolatzeko eztabaidak sortu dituzte. Deskribatutakoak, lurralde-eragina areagotzeaz gain, indarkeriaren erabilera eta, ondorioz, hiriko dinamika kriminala ere areagotu ditu. Hori dela eta, Avila (2011) bezalako egileek narkotrafikoari "hiriko kriminalitatearen lokomotora" izena eman diote.

Droga trafikoak eragiten duen diruaren banaketa mailen arabera (Mexiko adibide hartuta)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Narkotrafikoaren diru-sarrerak kateetan zehar nola banatzen diren asko aztertu bada ere, irabazien banaketari buruzko egitura mikroekonomikoa ez da oso ondo ezagutzen parte-hartzaileen artean, bereziki iragaitzazko etapetako parte-hartzaileei dagokienez. Drogaren irabaziak parte-hartzaileen artean banatzea garrantzitsua da, hainbat arrazoirengatik. Zaila da ebaluatzea eta kalkulatzea zeintzuk izango diren drogen irabaziak, hondar-erreklamatzaileak nortzuk diren ez badakigu. Zuritzen diren drogen merkatuko irabazien ehunekoa kalkulatzeak ere eskatzen du irabaziak parte-hartzaile guztiei nola banatzen zaizkien ebaluatzea.

Narkotrafikatzaileen erakundeen antzeko tamaina duten enpresa legitimoek, oro har, gerenteak, akziodunak eta soldatapeko langileak izaten dituzte, irabazi gehienak akziodunei mesede eginez. Drogen legez kontrako negozioan diharduten erakundeentzat, oraindik informazio gutxi dago langileen konpentsazioari buruz eta gastu finkoak (soldatak, eroskeriak, produktuen eta ekipoen erosketak, etab.) ordaindu ondoren irabazien hondar-erreklamatzailea nor den jakiteko. Droga-frankizia edo plaza batzuetarako soilik daude kontabilitate-erregistroak, eta ez plazaren mailatik gora jarduten duten finantzatzaileen eragiketa zentralei buruzkoak, baina oraindik maila ezezagun eta zalantzagarrian jarraitzen dute.

Mexikoko gobernuak konfiskatutako narkotrafikatzaileen erakundeen kontabilitate-liburuek informazio-bolumen handia eskaintzen dute Mexikoko droga-plazaren mailan diru-sarrerak banatzeko moduari buruz. Lehenik eta behin, narkotrafikatzaile mexikarren erakundeak handiak dira Mexikoko beste enpresa batzuekin alderatuta, nahiz eta plaza bakarra aztertu funtsezko unitate operatibo gisa. Plazek, oro har, hiri edo eskualde jakin bateko narkotrafikatzaileen erakunde baten eragiketak hartzen dituzte, eta langileen nominan bi langile mota dituzte: barneko langile erregularrak eta lege-langileak; azken horiek, funtsean, gobernuko funtzionarioak dira, eroskeriak ordainduz narkoak antolatzeko zerbitzuak ematen dituzten ordenaren kontura. Plaza bakoitzeko barne-langileen kopurua 61etik 600 ingurura aldatzen da, eta eroskeria jasotzen dutenen kopurua 109tik 1.000 ingurura. Mexikoko enpresen %99k 50 langile baino gutxiago ditu; beraz, barneko langile erregularrak bakarrik kontuan hartuz gero, lanpostu bakoitzak Mexikoko enpresa gehienek baino langile gehiago ditu. [156]

Bigarrenik, erakunde horietako langileak nahiko konpentsatuta daude. Langile erregularren batez besteko soldata (hilean gutxi gorabehera us $1.650) Mexikoko sektore formaleko batez besteko soldata baino 1,3 aldiz handiagoa da, eta gutxieneko soldata baino 6 aldiz handiagoa. Okupazioari eta Enpleguari buruzko Inkesta Nazionalak adierazten duen soldatei buruzko informazioak %50eko akatsa duela onartzen bada, narkotrafikatzaileen erakundeen batez besteko barne-soldata, hala ere, eskalako 75. pertzentilean dago. Barruko langileen soldatak nahiko antzekoak dira plaza baten eta bestearen artean. Soldata horiek askoz handiagoak dira ikertzaileek Chicago eta Washington hirietako txikizkako droga-saltzaileen artean dokumentatu dituztenak baino. Datu estatistiko horiek Mexikoko droga-trafikoaren eskala sistemikoa eta iraunkorra ulertzen laguntzen dute, arrisku larriak eta zigor penalak aztertuz.

Erakunde baten barruan, operadoreek Mexikoko sektore formaleko langile batek lortzen duen batez besteko soldataren bikoitza inguru irabazten dute; zentinelek, berriz, langile kopuru handiena osatzen dutenek, sektore formaleko langile batek baino pixka bat gehiago irabazten dute. Administratzaileek, operadoreek bezala, sektore formaleko langile baten batez besteko soldataren bikoitza irabazten dute. Operadoreek eta jagoleek ziurrenik ez dute giza kapital bereziki altua, eta, beraz, legez kanpoko sektoretik jasotzen dituzten soldatak askoz handiagoak dira enplegu legitimo batean jaso ditzaketen soldatak baino.

Eguneroko eragiketak egiten dituzten langileei soldatak ordaintzeaz gain, eroskeriak hilero ordaintzen dira, batez ere ordenako agenteei. Eroskerien batez bestekoa soldaten batez bestekoa baino txikiagoa bada ere, plaza guztietan, batean izan ezik, eroskeriengatik gastatutako guztizkoa barneko langileei soldatetan ordaintzen zaien zenbateko osoa baino handiagoa da.

Soldatak, eroskeriak eta bestelako gastuak (drogak, armak eta abar egiteko ekipoak) ordaintzeko erabiltzen diren plazen operazio-funtsen %70 baino gehiago atzerriko iturrietatik eta identifikatu gabeko iturri nazionaletatik dator. Atzerriko osagaia operazio-funtsen %65 da, eta, ustez, narkotrafikatzaileen erakundeek atzerrian drogak salduz lortutako irabaziak dira. Gainerako eragiketa-funts gehienak tokiko iturrietatik sortzen dira, tokiko delitu-jardueretatik barne. Batez beste, eragiketa-funtsen ia erdiak soldatak eta eroskeriak ordaintzeko erabiltzen dira. Makineria, ziurrenik metanfetamina bezalako drogak egiteko erabiltzen dena, gastu handia da, nahiz eta hori plaza batzuei bakarrik dagokien. Plazek ez dituzte irabaziak atxikitzen, eta eragiketa-aldia amaitzean, batez beste, eragiketa-funtsen %18 itzultzen diote erakunde zentralari. [157]

Etekina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Legez kanpoko ekintza denez, merkatu beltza, ez da erraza narkotrafikoaren etekinak kalkulatzea, ala ere hainbat herrialde, zifra batera hurbiltzen ahalegindu dira. Nazio Batuen Erakundeak(NBE) egindako ikerketa batean, narkotrafikatzaileak 650.000 milioi dolarreko irabaziak lortzen zituztela ondorioztatu zuten.[158]

Zifra hauek ez dira harritzekoak drogen prezioari eta kontsumoari erreparatzen badiogu. Estatu Batuetan, esaterako, 25 milioi pertsonak drogak maiztasun handiz kontsumitzen dituzte, 20 milioiek marihuana erretzen dute eta 2 milioik kokaina kontsumitzen dute. 2002.urtean egindako ikerketa batekin alderatuz drogen kontsumoa %8,3 igo dela ikusi daiteke. Prezioan erreparatuz berriz,  kokaina kilo batek Kolonbiako basoetan 1.300 dolarreko prezioa duela ikus dezakegu eta Estatu Batuetan 27.000 dolarreko prezioa izatera iristen da, Europan 53.000 dolarrekoa eta Australian 200.000 dolarrekoa.[159][160]

Hau ordea ez da narkotrafikatzaileen diru-iturri bakarra. Drogekin irabazitako dirua beste legez kanpoko jarduera batzuetan inbertitzen dute, falsifikazioetan, pertsonen salerosketan, legez kanpoko mehatzaritzan, giza organuen salerosketan… Ikerketa ezberdinak argi azaldu dute ekintza guzti hauek 1,6-2,2 bilioi dolarreko irabaziak sortzen dituztela.[161]

Kontsumoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2017an, 271 milioi pertsonak, hau da, 15 eta 64 urte bitarteko munduko biztanleen %5,5ek, drogak kontsumitu zituzten aurreko urtean. 2016ko estimazioak oso antzekoak badira ere, epe luzeagorako perspektiba batek erakusten du drogak kontsumitzen dituzten pertsonen kopuruak %30 egin duela gora 2009. urtearekin alderatuta; izan ere, 210 milioi pertsonak kontsumitu zituzten drogak aurreko urtean.

Substantzia psikoaktiboen kontsumoaren prebalentzia 2017an Espainian, adin-taldearen arabera

Igoera hori, neurri batean, 15 eta 64 urte bitarteko adin-tartean munduko populazioak izandako %10eko hazkundearen ondorio bada ere, egungo datuek erakusten dute opioideen kontsumoaren prebalentziak gora egin duela Afrikan, Asian, Europan eta Ipar Amerikan, eta kalamuaren kontsumoak Ipar Amerikan, Hego Amerikan eta Asian. Munduan gehien kontsumitzen den droga kalamua da oraindik (kalkulatzen da 188 milioi pertsonak kontsumitu zutela kalamua aurreko urtean). Azken hamar urteetan, kalamuaren kontsumoaren prebalentzia batez ere egonkorra izan da mundu mailan, nahiz eta Amerikan eta Asian goranzko joera izan. [162]

2017an, munduko 53,4 milioi pertsonak kontsumitu zituzten opioideak aurreko urtean, 2016an baino %56 gehiagok. Pertsona horietatik 29,2 milioik heroina eta opioa bezalako opiazeoak kontsumitu zituzten, hau da, 2016an baino %50 gehiago (19,4 milioi).

2017an egindako kalkuluen igoeraren arrazoia da hobeto ezagutzen dela drogen kontsumoaren garrantzia, populazio handiko bi herrialdetan, Indian eta Nigerian, egindako ikerketa berriei esker. Asian, opioideen kontsumitzaileen kopurua 29,5 milioi eurokoa da azken urtean, aurreko kalkuluen aldean 13,6 milioi gehiago. Afrikan, Nigerian egindako ikerketa batetik lortutako datuen ondorioz, azken urtean opioideen kontsumitzaile kopuruaren estimazioak gorantz berrikusi ziren, 2,2 milioitik 6,1 milioira igo baitziren.

Oro har, Ipar Amerikan, non populazioaren %4,0k opioideak kontsumitzen dituen, substantzia horien kontsumoaren prebalentzia handiena duen azpi-eskualdea izaten jarraitzen du. Opiazeoen (opioa, morfina eta heroina) kontsumoaren urteko prebalentzia handiena, biztanleriaren %1,6, Ekialde Hurbileko, Ekialde Ertaineko eta Hegoaldeko Asiako azpi-eskualdeetan dago. Hala ere, kontsumitzaileen kopuruaren ikuspegitik, opioideen kontsumitzaileen %35 eta opiazeoen kontsumitzaileen ia erdia Hegoaldeko Asian bizi dira.

Indiatik eta Nigeriatik datorren informazio berriaren arabera, gaur egun 35,3 milioi pertsonak uste dute drogen kontsumoak eragindako arazoak dituztela. Kopuru hori aurreko 30,5 milioiak baino %15 handiagoa da. "Drogen kontsumoak eragindako nahasmenduak dituzten pertsonak" terminoak drogen mendetasuna edo tratamendua behar izateraino kontsumo kaltegarria egiten duten pertsonak izendatzen ditu.

Europan, drogen kontsumoak iraganean baino substantzia gehiago hartzen ditu. Polikontsumoa ohikoa da droga-kontsumitzaileen artean, eta banakako jarraibideak kontsumo esperimentaletik hasi eta kontsumo erregularra eta mendekoa dira. Cannabisa da gehien kontsumitzen den droga. Eta bere prebalentzia beste substantzia batzuena baino bost aldiz handiagoa da gutxi gorabehera. Heroina eta beste opioide batzuen kontsumoa oraindik ere nahiko urria den arren, drogak dira gehien lotzen direnak kontsumitzeko modurik kaltegarrienekin, droga bide parenteraletik kontsumitzearekin barne. Estimulatzaileen kontsumoaren irismena eta mota ohikoenak aldatu egiten dira herrialdeen arabera, eta handitu egiten dira bide parenteraletik kontsumitzen ari direla adierazten duten datuak. Droga guztien kontsumoa, oro har, handiagoa da gizonen artean, eta alde hori areagotu egiten da kontsumo-eredu bizienetan. [163]

Roberto Saviano Italiar idazle eta gidoigile famatua, bizitza osoa igaro du drogen mundua aztertzen. Honek, askotan baieztatu du mundu guztia duela ezagunenen bat drogak probatu dituena. [164]

Crack erretzaileak Vancouverren

Kontsumoa gazteen artean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Drogen kontsumoa nerabezaroan edo gaztaroan hasi ohi da, eta hori kezka sozial nabaria bihurtu da azken urteetan. Erresuma Batuko Office for National Statistics erakundeak adierazi duenez, 11 eta 15 urte bitarteko ikasleen %12ak drogak kontsumitu zituen iaz. Marihuana izan zen erabiliena eta gazte horien herenari baino gehiagori (%35) droga mota bat edo gehiago eskaini zieten.

Europar Batasunak babestutako txosten baten arabera, jende gaztearen artean gero eta ohikoagoa da mozkortzea. Hainbat txostenetan adierazi den bezala, alkoholismoak ondorio kaltegarriak ditu epe laburrean, hala nola, istripuak, indarkeria eta pozoitzea, baita gizarte eta garapen arazoak ere. Japonian egindako ikerketa baten arabera, "Nerabeek gehien erabiltzen dituzten drogak disolbatzaile organikoak dira, beste substantzia batzuen erabilera eragin dezaketenak".

Guztira, 2012. urterako 12-65 urteko 28 milioi edale zeudela adierazten da; horietatik, kontsumitzaileen% 53 gizonak dira eta %47 emakumeak. Gainera, %25ek tabakoaren mendekotzat jo zuen bere burua: %69 gizonak ziren eta %31 emakumeak. Erretzaileen %72k adierazi du 18 urte bete baino lehen hasi zela; gaur egun, berriz, erretzaileen %9 adingabeak dira. Bildutako zifra horiek tabakoa edo alkohola bezalako drogen kontsumitzaileen okupazio nagusia erabiltzen dela erakusten dute. Droga indartsuagoei dagokienez, biztanleen %7k onartzen dute droga kimikoak maiz kontsumitzen dituztela, eta %63k, aldiz, onartzen dute ez dituztela inoiz probatu. [165]

Aipatutakoa ikusita, Kofi Annan Nazio Batuen Erakundeko idazkari nagusi ohiak honako hau adierazi zuen: "Drogak gizartea suntsitzen du, delitua sustatzen du, hiesa bezalako gaixotasunak zabaltzen ditu eta gure gazteekin eta gure etorkizunarekin amaitzen du". Askotan, toxikomanoek estupefazienteen trafikoan eta hilketetan parte hartzen dute. Era berean, indarkeriaren biktima dira edo planifikatu gabeko sexu-harreman arriskutsuak eragiten dituzte. Estatu Batuetako gobernuaren txosten baten arabera, "Drogazaletasuna ez da pobreen, gutxiengoen edo auzo baxuen arazoa bakarrik. Gizarte-maila guztietako eta herrialde osoko pertsonei eragiten die.

Nerabezaroan drogen erabilera bereziki kaltegarria da, trantsizio-aldi horretan gorputz-aldaketak, aldaketa afektiboak, kognitiboak eta gizarte-harremanak gertatzen baitira. Gazteen osasunarentzat oso arriskutsua da, gorputzean eta organoetan kalteak eragiten baititu, hala nola: Antzutasuna, adikzioa, mendekotasuna, desnutrizioa, kalteak garunean edo beste organo garrantzitsu batzuetan.

Familia-Terapia Funtzionala (FFT) epe laburreko esku-hartzea da, eta eskuliburuak erabiltzen ditu inplementatzeko. Horrelako esku-hartzeak ingurune anbulatorioetan egiten dira, eta familiako kideen arteko interakzioak aldatzea du helburu, gazteen portaera hobetzeko. Gazteen kasuan kalamua, anfetaminak, estasia edo kokaina kontsumitzeko tratamendu gisa terapia horien eraginkortasuna zein den erakutsi du. [166]

Ameriketako Estatu Batuetan egindako bi azterlanen berrikuspen sistematikoak frogatu zuen esku-hartzeak kalamuaren kontsumoa epe laburrean (lau hilabete) murriztu zuela, eta ondorio hori desagertu egin zen epe luzean. Azterlan horietako batek bakarrik eman zituen drogen kontsumoarekin lotutako emaitzak 11 eta 21 urte bitarteko gazteen artean. Terapia hauen eraginkortasunari buruzko ebidentzia eskasa dela eta, ezinezkoa da ondorio zorrotzak ateratzea eta, beraz, terapia hauek zuhurtziaz erabili behar dira gazteen drogen kontsumora zuzentzen direnean. [167]

Kontsumoa helduen artean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kalkuluen arabera, Europar Batasunean bizi diren helduen %29 edo 96 milioi inguruk legez kanpoko drogak probatu dituzte beren bizitzako uneren batean. Gizon gehiagok diote drogen kontsumoa jasan dutela (57,8 milioi) emakumeek baino (38,3 milioi). Gehien probatzen den droga kalamua da (55,4 milioi gizon eta 36,1 milioi emakume), eta ondoren kokaina. (12,4 milioi gizon eta 5,7 milioi emakume), MDMA (9,3 milioi gizon eta 4,6 milioi emakume) eta anfetamina (8,3 milioi gizon) eta 4,1 milioi emakume). Kalamuaren kontsumo-mailak asko aldatzen dira herrialde batetik bestera, Maltako helduen% 4tik Frantziako %45era. Azken urteko drogen kontsumoa duela gutxiko kontsumoaren adierazle ona da, eta nagusiki heldu gazteengan kontzentratzen da. Kalkulatzen da 19,1 milioi heldu gaztek (15-34 urte) kontsumitu dituzte drogak azken urtean (% 16), eta gizonen kopurua (%20) emakumeena (% 11).

Substantzien kontsumoa gazteekin lotu ohi da, baina arazo horrek ez du adin-mugarik. Adinekoei buruzko gaur egungo datuak urriak dira, eta horrek zaildu egiten du arazoaren garrantziaren eta ondorioen zenbatespen zehatza. Hala ere, datozen urteetarako aurreikuspenak kezkagarriak dira, eta litekeena da adineko helduen substantzien kontsumoa ahaztutako arazo bihurtzea ahaztutako herritar batzuengan.

Europa biztanleriaren zahartze nabarmena jasaten ari da. XX. mendean, 65 urte edo gehiagoko europarren kopurua hirukoiztu egin da eta bizi-itxaropena bikoiztu egin da. 2028an, Europako biztanleriaren laurdenak baino gehiagok 65 urte edo gehiago izango ditu. Kalkuluen arabera, substantzien kontsumo-arazoak dituzten edo asaldura erlazionaturen batengatik tratamendua behar duten adinekoen kopurua bikoiztu egingo da. Horri zor zaio, neurri batean, "Baby boom" kohortearen tamaina (1946 eta 1964 artean jaiotakoak) eta talde horretan substantzien kontsumo-tasarik altuena. [168]

Substantzien kontsumo-arazoak dituzten adineko helduen kopurua gero eta handiagoa denez, laguntza-zerbitzuei eskari gehiago ezarriko zaizkie. Batez ere populazio gazteen tratamendura bideratutako programak egokitu egin beharko dira adin handiagoko talde horren beharrei erantzuteko.

Droga ez-zilegien kontsumoa helduagoetan gazteagoetan baino txikiagoa bada ere, prebalentzia handitzen ari da. Aisialdirako drogen kontsumitzaileak gero eta gehiago dira, eta, mantentze-programek paziente gehiago tratamenduan dituztenez, adineko pazienteen kopurua gero eta handiagoa da. Zifrek adierazten dute adineko helduek edariarekin arazoak izateko arrisku handi samarra dutela. Alkoholaren eta beste droga batzuen erabilera konbinatuak arazo sozial, psikologiko eta fisikoen arriskua areagotzen du, eta zailtasunak eragin ditzake alkoholaren kontsumoa arina edo moderatua denean ere.

Zahartzeak arazo psikologikoak, sozialak eta osasun-arazoak eragin ditzake, eta arazo horiek arrisku-faktore gisa jokatzen dute substantzien abusuan, baina areagotu ere egin daitezke substantzien kontsumoarekin. Osasun fisikoko eta mentaleko arazoak nagusitzen dira substantzien kontsumitzaile nagusietan; hala ere, adineko heldu gehienek harreman erregularra dute lehen mailako arreta-zerbitzuekin edo beste osasun-zerbitzu batzuekin. Adineko helduengan substantzien kontsumoak duen tratamenduari buruz gutxi dakigu. Hala ere, adineko pazienteek serio hartzen dituzte programa terapeutikoak, eta emaitza onak lor ditzakete tratamenduarekin. [169]

Alor juridikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiako justiziak debekatutako edo kontrolatutako substantziatzat hartzen ditu nazioarteko hitzarmenetako zerrendetan agertzen direnak, hala nola estupefazienteei buruzko 1961eko konbentzio bakarra, legez kanpoko droga gehienak barne hartzen dituena: kokaina, LSD, heroina, cannabisa, estasia, etab.

Zigor Kodeak delitutzat jotzen du zerrenda horietan jasotako edozein substantzia egitea, ekoiztea, landatzea edo trafikatzea, bai eta substantzia horien kontsumoa errazteko edozein jarduera ere.

Atxiloketa

Trafikoaren kasuan, Zigor Kodeak bereizi egiten ditu osasunari kalte larriak eragiten dizkioten substantziak eta legegilearen ustez osasunerako hain kaltegarriak ez diren beste substantzia batzuk. Norbere kontsumorako droga kopuru txikiak kontsumitzea edo edukitzea ez da delitua. Judizioaren kasuan, auzitegiek kontuan hartu ohi dituzte drogaren kantitatea eta pertsona hori ohiko kontsumitzailea den ala ez, bai eta droga-trafikoagatiko aurrekariak ere. Edonola ere, legeak debekatu egiten du leku, bide edo establezimendu publikoetan drogak kontsumitzea.

Arau-hauste hori 601 eta 30.000 euro bitarteko isunekin zigortzen da, kasuaren larritasunaren arabera. Kalamu landareak norberaren erabilerarako landatzea arau-hauste larritzat jotzen da, 601 eurotik 30.000 eurora bitarteko zehapenekin. [170]

Europar Batasunaren esparru-erabakia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2004an, Kontseilu Europarrak esparru-erabaki bat eman zuen, legez kontrako droga-trafikoaren esparruan aplikatu beharreko delituen eta zigorren elementu konstitutiboei buruz. Helburu nagusietako bat Europar Batasunean (EB) zigorrak ezartzeko ikuspegi komun bat eratzea zen, trafiko-delituetarako zigorrei buruzko gutxieneko arau batzuk ezarriz. Esparru-erabakiak honako hau xedatzen du: Estatu kide bakoitzak beharrezko neurriak hartuko ditu 2. eta 3. artikuluetan [droga-trafikoarekin lotutako delituak] jasotako delituak zigor eraginkor, proportzional eta disuasio-zigorrekin zigortzeko, urtebetetik hiru urtera arteko gehieneko askatasun-gabetze-zigorrekin, gutxienez.

Delinkuentzia antolatuan parte hartzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Esparru-erabakiak xedatzen du gutxienez 10 urteko zigorrak ezarri beharko liratekeela delitu-erakunde baten barruan egindako delituengatik. Zenbait herrialdek oraindik beste alderdi batzuk kontuan hartzen dituzte; adibidez, pertsona erakunde horretako kide edo lider den, edo funtsak ematen dizkion.

Kontsumitzaile-merkataria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

EBk merkatari erabiltzailearen papera hartu du zigorrak ezartzeko araubideetan. Erabiltzaile merkatariei batzuei inposatu egiten zaie zigor murriztuak edo espetxeratzearen ordezko zigorrak, hala nola droga-mendekotasunaren tratamenduak, zerbitzu komunitarioak, zaintzapeko askatasuna edo kondena etetea. Hala ere, jurisdikzio batzuetan, abokatu eta epaileen artean ez dago kontzientzia, jarrera edo gaitasunik erabiltzaile-merkatariei zigor proportzionatuak aplikatzeko.

Berea ez den merkatua banatzen duena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Delitu ez hain astuna da eta trafikoan duen paper txikiaren isla; beraz, zigor arinagoak behar ditu. Esparru-dekretuaren aplikazioari buruzko txosten batean, Europako Batzordeak honako hau adierazi zuen: "Delitu-erakunde baten esparruan droga-trafikoari buruzko delituak esparru-erabakiak ezarritakoak baino askoz ere zigor larriagoekin zigortzen dira, eta, beraz, zigorraren printzipioak errespetatzen dira. Gaur egun, eraginaren ebaluazioa eta esparru-erabakia berrikusteko prozedura egiten ari dira. [171]

Narkotrafiko-delituetarako ezarritako zigorren mugak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oinarrizko delituak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Esparru-erabakiak ez du gomendatzen oinarrizko delituetarako zehapen espezifikorik, baizik eta gutxienez 1 eta 3 urte bitarteko zigorrak ezartzen ditu. Izan ere, oinarrizko delituengatik gehienezko zigorrak ezartzeko xedapenak urtebetetik biziarteko kartzela-zigorrera bitartekoak dira.

Hainbat herrialdetan ez dago zigor maximo bakar bat ere, zigor desberdinak baitaude droga-kategoria desberdinetarako, eta, askotan, pertsonei eta, oro har, gizarteari eragin diezaieketen kaltearen arabera sailkatzen dira. Era berean, hainbat delitu eta zehapen daude hornidura-jardueraren eskalarekin lotuta. Herrialde batzuetan, zigorra delitu bat prozesatzen den gortearen mailarekin lotuta dago, eta, oro har, delituaren larritasunarekin lotuta dago. Hori da Bulgaria, Irlanda, Zipre, Malta eta Erresuma Batuaren kasua. Zortzi herrialdetan, oinarrizko delituagatiko gehienezko zigorra 3 urtekoa edo gutxiagokoa da. Aldiz, lau herrialdetan (Irlanda, Zipre, Malta, Erresuma Batua), oinarrizko delituetarako zehaztuta dago biziarteko espetxealdia, tartean dagoen droga motaren edo kasua prozesatzen den auzitegiaren arabera. Hori zehapen-sistema bat da, epaileei irismen luzeko diskrezioa ematen diena. Herrialde batzuetan, hala nola Italian, Polonian eta Portugalen, otoitz maila ematen da "oinarrizko" delitu batentzat, eta otoitz maila txikiagoa delitua "txikiagotzat" joz gero.

Gehienezko zigorrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Taiwan Taoyuan Nazioarteko Aireportua

Biziarteko espetxealdia 12 herrialdetan dago eskuragarri kasu larrienetarako. "Oinarrizko" delitua alde batera utzita, goian, droga-legeen testuen arabera, biziarteko espetxealdia ezar daitekeen bost kasu mota daude, eta bat edo gehiago hainbat herrialdetan aplikatzen dira:

• Delituak erakunde kriminal baten barruan egiten dira (Estonia, Grezia, Frantzia, Austria, Eslovakia).

• Osasunari kalte handiena eragiten dioten sendagaien hornidura (Irlanda, Grezia, Zipre, Erresuma Batua)

• Droga kopuru handiak hornitzea (Grezia, Hungaria, Eslovakia)

• Adingabe baten heriotzan (Grezia, Eslovakia) gertatzen da (Luxenburgo)

• Finantza-irabazi esanguratsua (Estonia, Grezia)

Beste 16 estatu kideetan, drogak emateagatiko gehienezko zigorrak 10 urte (Finlandia, Suedia) eta 20 urte (Italia, Portugal) artekoak dira.

Gutxieneko zigorrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gehienezko zigorrak gutxitan ezartzen direnez, herrialde gehienetan gutxieneko zigorrek eragin handiagoa dute ezarritako benetako zigorretan. Gutxieneko zigorrak epaia zehazteko gutxieneko mugak dira, eta bete egin behar dira, salbuespenezko inguruabarrak aplikatzen direnean izan ezik. Hemeretzi herrialdek gutxieneko zigorrak ezarri dituzte droga-hornidurako oinarrizko delitu batzuengatik. Herrialde batzuetan, zenbait delituri gutxieneko zigorrak ezartzen zaizkie, hainbat faktoreren arabera. Gutxieneko zigorrak urtebetekoak edo gutxiagokoak dira bederatzi estatu kidetan (urte bat) eta 8 urtekoak Grezian. Bederatzi herrialdetan ez dago gutxieneko zigorrik; hala ere, herrialde batzuetako lege penalek gutxieneko iraupena ezartzen dute edozein espetxe-zigorrerako, hala nola hilabete bat edo bi. Faktore hori ez da hemen kontuan hartzen.

Estatu kideek ikuspegi oso desberdinak dituzte droga-hornidurako delituengatik gehieneko eta gutxieneko zehapenak ezartzeko. Herrialde gehienek gehienezko zigorrak dituzte eta erdiek baino gehiagok gutxieneko zigorrak dituzte. Lege-esparru bakoitzeko faktore-konbinazioek esan nahi dute neurri bat bera ere ez dela adierazle egokia edozein deliturengatik herrialdeek ezarritako zehapenaren zorroztasuna alderatzeko.

Inguruabar astungarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alderdi orokorrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Droga-hornidurako delituetarako inguruabar astungarriak ohikoak dira herrialdeetako lege-sistema gehienetan. Baldintza horietako gehienak estupefazienteen eta substantzia psikotropikoen legez kontrako trafikoaren aurkako Nazio Batuen 1988ko Konbentzioan daude. Hala ere, legeak idazteko estiloak aldatu egiten dira. Herrialde batzuek zirkunstantzia gehigarrien katalogo oso bat eskaintzen dute, zigor handiagoak ezartzeko. Beste lege-sistema batzuek inguruabar astungarri gehigarri gutxi batzuk baino ez dituzte aurreikusten, zigorren maila aldatzen dutenak (Lituania, Hungaria, Herbehereak, Polonia eta Suedia adibidez).

Hauek dira droga-hornidurako delituetarako ohikoenak diren inguruabar astungarriak:

• Droga kopuru handien parte-hartzea;

• Osasunari kalte handiena eragiten dioten edo hainbat pertsonaren osasunari kalte egitea;

• Droga-trafikoa, erakunde kriminal bateko kide gisa.

Irizpide horiek legezko estatutuetan agintzen ez diren herrialdeetan, sarritan, epaia ematean epaileen diskrezioan eragina duen gida batean sartzen dira.

Droga-kopurua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Europako hemeretzi herrialdek egoera astungarri gisa zehazten dute droga-kopurua. Hala ere, ez dago kopuru "handia" zer den ulertzeko modu komunik. Kantitate handi bat definitzeko hainbat modu aplikatzen dira hainbat herrialdetan (OEDT, 2015). 19 herrialde horietan, drogen kopuru handiaren inguruabar astungarriengatik ezarritako zigorrik handienak 4 urtekoak (Herbehereak) eta biziarteko espetxealdiak (Hungaria) dira. Kopuru handi baten definizioa herrialde bakoitzean ezberdina denez, kopuru horiek konparatzea zaila da. Herrialde batzuek kopuru handiko hainbat maila dituzte, eta penalizazio-maila desberdinak zehazten zaizkie.

Osasunari kalte egitea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

19 herrialdetako droga-trafikoari buruzko legerian jasotzen da osasunari eragindako kaltea inguruabar astungarri gisa. Herrialde batzuek hainbat lege-kategoriatan sailkatzen dituzte drogak, honako hauetan oinarrituta:

Osasunerako duten arrisku erlatiboa (Zipre, Herbehereak, Erresuma Batua), kategoria bakoitzerako zehapen-maila desberdinei lotuta baitaude. Osasunari eragindako kaltea inguruabar astungarritzat jotzen denean, oraindik ere gehienezko zigor ugari daude: Espainian 9 urte, Irlandan, Grezian, Zipren, Eslovakian eta Erresuma Batuan, aldiz, biziarteko espetxealdia.

Trafikoa erakunde kriminal baten barruan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Droga-trafikoa, erakunde kriminal baten zati gisa, inguruabar astungarri gisa zehazten da 25 herrialdetan. Herrialde horietan, alde nabarmenak daude gehienezko zigorren artean, 8 urtetik biziarteko kartzela-zigorrera arte.

Inguruabar aringarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

EBko estatu kideetako droga-trafikoari buruzko lege nazionalen artean, askoz ere inguruabar aringarri gutxiago daude larriagotzeko. Sendotasun gutxi dago herrialdeen artean.

Zortzi herrialdetako drogen legeek (Belgika, Alemania, Grezia, Espainia, Italia, Malta, Portugal, Errumania) berariaz xedatzen dute delitugile batek epai bihozberagoa jaso dezakeela agintariekin lankidetzan arituz gero, beste narkotrafikatzaile batzuk erakartzen lagunduko duen informazioa emanez. Baldintza zehatzak eta arintzearen erak desberdinak dira herrialdeen artean, baina guztiek zigorra murriztea dakarte (adibidez, Italian). Delitu txikitzat jo dezakete, berriz, ekintzaren bitartekoak, ezaugarriak edo inguruabarrak edo substantzia narkotikoen kalitatea direla eta. Faktore astungarriekin bezala, herrialde batzuek faktore aringarriak preskribatzen dituzte legezko estatutuetan, eta beste batzuetan epaileek aintzat hartuko dituzte epaia ematean. [172]

Penalean deskribatutako delitu-modalitateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Laborantza eta ekoizpena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1961eko Hitzarmen Bakarraren 1. artikuluak ezartzen duenez, laboretzat hartzen da "apainduraren, koka zuhaixkaren edo kalamuaren landarearen laborantza". Ekoizpentzat hartzen da "opioa, koka hostoak eta kalamuaren erretxina lortzen diren landareetatik bereiztea". Horrela, laborantza eta ekoizpena lurrari eta landareei fruituak emateko beharrezko lana dela uler dezakegu.

Espainiako legerian, zehazki 17/1967 Legean, salbuespen gisa hartzen dira industria, zientzia edo irakaskuntza-helburuetara bideratutako kasuak, betiere Osasun eta Kontsumo Ministerioko Farmazia eta Osasun Produktuen Zuzendaritza Nagusiaren mendeko Estupefazienteak eta Psikotropikoak Kontrolatzeko Zerbitzuaren nahitaezko baimena lortu bada.

Elaborazioa edo fabrikazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1961eko Hitzarmenaren ondorioetarako, fabrikaziotzat har ditzakegu estupefazienteak lortzea ahalbidetzen duten prozedura guztiak, ekoizpenaz bestelakoak, estupefaziente batzuk fintzea eta beste batzuk bihurtzea barne. Honela ere definitzen da: opioa, koka hostoak, kalamua eta kalamu erretxina lortzen diren landareetatik bereiztea.

17/1967 Legearen 11. artikuluak honela definitzen du fabrikazioa: produktu horiek lortzeko eragiketen multzoa, lehengai gordinetik abiatuta, produktu batzuk araztu eta beste batzuk bihurtuz.

Trafikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tradifikatzea ez da soilik merkaturatzeko, negoziatzeko, kontratatzeko, saltzeko eta abarrerako eragiketekin identifikatzen, zentzu zabalagoarekin baizik. Horrela, tokiz aldatzea, ibiltzea, zirkulatzea eta abar esan nahi du.

Auzitegi Gorenak esan du droga-trafikoak ez duela soilik drogak diruarekin edo antzeko zerbaitekin trukatzea barne hartzen, baizik eta hori zabaltzeko ekintza oro, baita hura bultzatzen duen mugikorra edozein dela ere hirugarrenei ematea edo transmititzea ere.

Jurisprudentziak behin eta berriz adierazi du trafikoa gauza bat beste pertsona bati edo batzuei transmititzearen baliokidea dela, hau da, horien jabetza edo edukitza lekualdatzea, doan eta kostu bidez, osorik edo zati batean, zuzenean edo zeharka, baldin eta transferentziak beste batek kontsumoa sustatzea, erraztea edo faboratzea badakar.

Kontsumoa sustatzeko, errazteko edo faboratzeko beste modu batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jurisprudentziak jarrera uniformea izan du horri dagokionez, droga toxikoen, estupefazienteen eta substantzia psikotropikoen legez kanpoko kontsumoa sustatu, lagundu edo erraztu dezakeen trafiko-egintzen artean dohaintza sartzeari dagokionez. Era berean, 368. artikuluan bitartekariaren jokabidea subsumi daiteke, eta, beraz, egile zuzentzat jo.

Auzitegi Gorenaren jurisprudentziak ulertu du beste subjektu batzuei droga kontsumitzeko gonbidapena egitea, doan bada ere, Zigor Kodeak onartutako muga gainditzen duen jokabidea dela.

Aldiz, ez dira ohikoak baimendutako kontsumoa sustatzen, laguntzen edo errazten duten jokabideak; horietako batzuk kontsumoa bera eta antzeko egoerak erraztera bideratuta daude, hala nola kontsumo partekatua, aurrerago ikusiko dugun bezala; ezta, baimenduta ez egon arren, legez kanpoko kontsumoa sustatzeko, bultzatzeko edo errazteko gaitasun objektiboa eta/edo subjektiboa duten guztiak ere. [173]

Edukitza helburu horiekin[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Autokontsumora bideratutako droga izatea (gehienez ere, administrazioko arau-haustea den jokabidea) eta horrekin trafikatzea (ZKren 368. artikuluaren arabera zigorgarria) bereizteko, kasu gehienetan zeharkako edo zantzuzko frogara jo behar da. Doktrina sendotua da honako irizpide hau: ez-zilegi penalaren eta ez-zilegi administratiboaren artean ez dago desberdintasun kualitatiborik, kuantitatiboak baizik.

Ondorioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondorio ekologikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Itxurazko bi paradoxa daude droga ez-zilegien eta ingurumenaren arteko harremanaren bihotzean. Lehenengo paradoxa da drogak legez kontra ekoizteko behar den lur kopurua txikia bada ere nekazaritza globalari dagokionez, drogak landatzeak izugarrizko garrantzia izan duela munduko ekosistemarik bioaniztunenetako batzuen soiltze eta degradazioan, parke nazionaletakoak eta lurralde indigenetakoak barne. Bigarren paradoxa da ingurumen-suntsiketa ugaritzen ari dela droga-trafikoko eskualdeetan, droga-debekuan eta droga-trafikoaren aurkako beste neurri batzuetan inbertsio iraunkorrak egin diren arren.

Oinarrian drogak kontrolatzeko politikek kalte gaiztoa egiten diote ingurumen naturalari. Droga-laboreak errotik kentzeak baso-soiltzea bultzatzen du, droga-ekoizleak pixkanaka ingurune berri eta urrunagoetara mugiarazten baititu. Drogen bidalketak eteteko eta geldiarazteko politikek basoen galera eta habitataren suntsipena bultzatzen dute, trafikatzaileak bide berri gehiago bilatzera bultzatzen baititu, askotan mugako biodibertsitate-eskualdeetan zehar zizelkatzen dituztenak. Drogak debekatzeak eta horrekin lotutako legez kanpoko merkatu saihestezinek aukera ematen diete trafikatzaileei, besteak beste, mugako hazkuntza, mozketa eta nekazaritza jarduera zabal eta ekologikoki suntsitzaileak garbitzen dituzten trafiko-zentroen inguruan askotan puztutako irabaziak lortzeko.

Beraz, Drogaren eta Delituaren Aurkako Nazio Batuen Bulegoak (ONUDD) eta Nazio Batuen Erakundeko Egonkorren Batzordeak droga-hornidura desagerrarazteko laguntza ematen dute, NBEk biodibertsitatea babesteko, ekosistemaren zerbitzuak bermatzeko, herri indigenen eskubideak bermatzeko, klima aldatzeko eta garapen iraunkorra sustatzeko egiten dituen ahaleginen aurka zuzenean. Droga-politikek munduko ingurumenean gero eta biktima gehiago dituztela argi geratu arren, gaiak arduradun politikoen arreta eskasa erakarri du. Inola ere eztabaidatzen ez bada, ingurumen-gaiak droga-politikatik "aparte" eztabaidatzeko joera dago, eta normalean droga-laboreak errotik kentzeko testuinguruak soilik hartzen dituzte kontuan, eta ez dira kontuan hartzen droga-debekuak iragaitzazko eremuetan dituen inpaktu ekologiko garrantzitsuak. Ondorioz, droga-politiken ingurumen-kostuak larriki gutxietsi dira, eta Nazio Batuen barruan eta kanpoan alderdi interesdun garrantzitsuak baztertu egin dira droga-politikei buruzko eztabaidetan.

Basoak funtsezko babesguneak dira. 2014ko Nazio Batuen Basoei buruzko New Yorkeko Adierazpenaren arabera, "Basoak eta gizarteari eskaintzen dizkioten zerbitzuak ezinbestekoak dira garapen iraunkorrerako eta giza ongizaterako... 13 milioi hektarea basok galtzen jarraitzen dute urtero, eta berotegi-efektuko gasen urteko isurketa globalen %20raino iristen dira”. Adierazpen horren sinatzaileek baterako konpromisoa hartu zuten basoen galera murrizteko. Erdira, 2020rako, eta erabat amaitu, honetarako: Klima Aldaketari buruzko Nazio Batuen Esparru Konbentzioaren (CMNUCC) pean antolatutako baso-soiltze eta degradazioko ekimenen (Redd) isurketak murriztu zituzten, baso-erreserbetan jasotako karbonoarentzako finantza-balioa sortzeko eta basoen kontserbazioa eta erabilera sustatzeko. [174]

Estupefazienteen legez kontrako trafikoaren aurkako 1988ko Konbentzioak drogak desagerrarazteko neurriak eskatzen ditu, "Ingurumenaren babesa behar bezala kontuan hartzeko”. ONUDDek denbora luzez dokumentatu du desagerrarazteko ahaleginek drogen ekoizpena gobernatu gabeko eta baliabideetan aberatsak diren mugetara lekualdatzeko joera dutela. UNODCk ere azpimarratzen du drogen laborantzak ingurumen-inpaktu larriak dituela. Drogei buruzko 2015eko Munduko Txostenak,[175] adibidez, honako hau dio: "Drogen legez kanpoko ekoizpenak eta trafikoak ingurumenean duten eragina asko dokumentatu da, eta arreta handia jarri zaio legez kanpoko laboreek Latinoamerikako eta hego-ekialdeko Asiako baso primarioen degradazioa eta suntsipena eragiten duten moduari. Hala ere, bi behaketak ez daude analitikoki lotuta. Horren ondorioz, ingurumenarekiko kezkak etengabe desagerraraztea justifikatzen dute, gaitzetsi beharrean.

NBEko beste agentzia batzuek eta erakunde multilateralek, aldiz, basoen galeraren zabalkundean errotik kentzeko politikek duten zeregina aitortzen dute. Nazio Batuen Batzar Nagusiak (UNGASS) drogei buruz 2016an egindako bilkura bereziko gaiak aurkezten dituen politikei buruzko txosten batean, Nazio Batuen Garapenerako Programak (PNUD) honako hau dio: "Desagerrarazteko kanpainek ondorio suntsitzaileak izan dituzte ingurumenean" eta fumigazio-kanpainek "ez dute legez kanpoko ekoizpena desagerrarazi, ingurumen-garrantzi handiagoko eremu berrietara eraman baizik". Droga-arazoen eta garapen iraunkorraren arteko lotura estuak, PNUDek honako hau adierazten du: "Drogak kontrolatzeko eta garatzeko erakundeek modu isolatuan jarduteko joera izan dute, eta kasu batzuetan, helburu gurutzatuekin." Laburpenak adierazten du drogen politikak garapen-helburuekin osoago lerrokatu behar direla, eta Batzar Nagusiari eskatzen dio metrika multzo integral bat garatzeko, inpaktu zabalagoak eta Drogak kontrolatzeko asmorik ez Garapen-politikak.

NBEko zenbait agentziak eta beste erakunde multilateral batzuek, hala nola Amerikako Estatuen Erakundeak (AEE), aireko fumigazio-kanpainetan defoliatzaile toxikoen erabilerarekin lotutako ingurumen-ondorioak deskribatu dituzte.15 hamarkadetako iraupeneko fumigazio-programa kolonbiarrak, adibidez, zenbaketa handia jaso zuen, basa-bizitzari, abereei, elikagai-laboreei eta osasunari egindako albo-kalteengatik. Glifosato defoliatzailea erabiliz airea desagerraraztea, osasun-arazoak aipatu ziren AEEren 2013ko txostenak ere arreta jartzen die trafikoarekin aberastutako erakunde kriminalek landa-garapena desitxuratzeko moduei.

Txostenaren arabera, trafikoaren irabaziak landa-enpresetan inbertitzen dira, hala nola, abeltzaintzan eta zuraren erauzketan. Bestela, badirudi isiltasun politiko orokorra dagoela droga-politikek igarobideetan dituzten inpaktu ekologikoei buruz.

Ondorio sozialak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egungo aldaketa sozial, ekonomiko eta teknologiko azkarrek familietan eta komunitateetan duten eraginari buruzko literatura zabala dago. Literaturaren zati handi bat kualitatiboa da. Zalantzarik gabe literatura horren aurkikuntzen eta drogen abusuaren arazoen artean lotura asko dauden arren, lotura horiek ikerlan honen esparrutik harago daude. Drogen abusuaren eta familien arteko harremanerako gai garrantzitsu asko UNDCP eta Osasunaren Mundu Erakundeak (OME) prestatutako bi posizio-dokumentutan laburbiltzen dira. Hurrengo eztabaidak ikerketa handiagoa egiteko aholku batzuk baino ez ditu ematen.

Badirudi familiaren desintegrazioa substantzien abusu-arazoekin lotuta dagoelat. Adibidez, UNRISDek eta Mexikoko Nazio Batuen Unibertsitateak egindako herrialde-azterketak, legez kanpoko drogen abusua estuago lotzen dela familiaren desintegrazioarekin pobreziarekin baino erakusten du. Antzera, Laos herriari buruzko herrialde-azterketak (La República Democrática) erakutsi zuen, familiak eta komunitateak egindako kontrol sozialak gainbehera etorri zirela. Gizonen, emakumeen eta haur gazteen artean opio- eta heroina-kutsua izan zuen. Thailandiari buruzko herrialde-azterketak hiritartzeari, kultura-aldaketa azkarrari eta familia-kohesioaren kolapsoari egozten die heroina eta substantzia psikotropikoak gero eta gehiago erabiltzea. Harremanak beste era batera ere funtziona lezake, familia-harremanak estutzen dituen substantzien abusuarekin, eta, azkenik, familiak disfuntzionalak izatea eragiten du, gizarteko aktibo baten familiak zama bihurtuz.

Nahiz eta familiek eragin handia duten haurren jarreren, balioen eta portaera-ereduen eraketan eta, beraz, substantzien abusuaren prebentzioan, parekoen taldeek askotan erakusten dute are eragin sendoagoa dutela. Parekoen eragin negatiboa areagotu egiten dela dirudi gurasoek gainbegiratze-rol tradizionalak alde batera uzten dituztenean. Droga-abusua bideratzen edo areagotzen dutela uste den familia-faktoreen artean daude gurasoen absentzia luzea edo traumatikoa, diziplina larria, komunikazio emozionalik eza eta gurasoen droga-erabilera. Diru-sarrera txikiak eta irregularrak etxean egonkortasunik ez izateak eta langabeziak estresa areagotu dezakete familian, eta drogen abusua jasateko arriskua. Horrek eremu zabala irekitzen du gobernuaren balizko ekintzetarako, ahultasun hori murrizteko. [176]

Familia bera droga-arazoen iturria izan badaiteke ere, indar handia izan daiteke prebentzioan eta tratamenduan. Familia-terapia gehiago onartu da, eta familiako kide batek baino gehiagok aldi berean parte hartzen du terapia-saioetan. Familia gehienak emakumeek babesten eta artatzen dituztenez, emakumeek funtsezko zeregina betetzen dute maiz gazteen irakaskuntzan, arreta medikoa ematen zaiela ziurtatuz eta loturak mantenduz eta komunitatearen laguntza mobilizatuz, beharrezkoa denean.

Beraz, emakumeak drogen prebentziorako eta tratamendurako baliabide gisa aitortzeak eta modu eraginkorrean erabiltzeak drogen eskaintza eta eskaria murrizteko ahaleginak hobetu ditzake. Familia-unitateak, oro har, interes argia du familiako kide indibidualak drogen abusura eror ez daitezen. Beraz, gobernuaren eta komunitatearen prebentzio-programen aliatu boteretsu bihur liteke.

Narkotrafikoa legez kanpoko jardueretako bat da, eta harreman handia du delitu hauekin: pertsonen trafikoa, armen trafikoa, diru garbiketa, ustelkeria, besteak beste. Horrek esan nahi du narkotrafikatzaile asko dituen herrialdeak ahulezia handia izango duela biztanleen eta erakundeen segurtasunari dagokionez. Narkotrafikotik sortzen diren arazoak oso larriak dira, alde batetik, herritarrei eragiten dien kalte soziala eta, bestetik, Heriotzan amaitzen da, familien suntsiketa, baita herrialdeetako ekonomiarena ere, drogak ekoizten dituztenentzat handia den arren Artikulu honen helburua da erakustea, zifretan, legez kontrako jarduera horrek nola eragiten dion gizarte osoari, modu batera edo bestera.

Drogaren eta Delituaren aurkako Nazio Batuen Bulegoaren (UNDOC) arabera, narkotrafikoaren negozioak urtean 2 bilioi dolar baino gehiagoko irabaziak ditu. Kopuru hori planetak urtebetean ekoizten eta kontsumitzen duen guztiaren %3,6ren baliokidea da. Latinoamerikan, Argentinaren Barne Produktu Gordina (BPG) lau aldiz izango litzateke, edo Kolonbiarena ia hamar aldiz, mundu mailan diru-sarrera ertain altua duten bi herrialde baitira.

Nazio Batuen Erakundeak (NBE) uste du Ameriketako herrialdeetan urteko drogen diru-sarrerak 150.000 milioi dolarrekoak direla, eta horietatik Ipar Amerikako eskualdeak sortzen du hemisferio osoaren zatirik handiena. Bestalde, 2016ko Munduko Ekonomia Foroaren txostena (Davoseko Foroa ere deitua) estimazio txikiagora iristen da, bilioi bat dolar baino gehiagora. Honek, Global Financial Integrity (GFI ingelesezko siglengatik) delakoaren 2011ko ikerketa batean oinarritzen da. [177]

Nazio Batuen Drogei buruzko 2017ko Munduko Txostenak, gainera, kezka berezia adierazten du 29,5 milioi pertsonak drogen kontsumoagatik nahasmendu larriak dituztelako, droga-mendekotasuna barne, eta horiek dira ahulenak. Izan ere, munduko biztanleriaren %5ak droga motaren bat kontsumitu zuen 2015ean, hau da, 250 milioi pertsona inguru, eta gutxienez 190.000 hil ziren urte horretan estupefazienteekin lotutako arrazoi zuzenengatik.

Narkotrafikoaren aurkako borroka funtsezko faktorea da antolatutako delitu-taldeek beren jarduerak dibertsifikatzea eragozteko, eta legez kontrako merkatu jakin batzuk murriztetik eta ezabatzetik harago doazen estrategiak behar dira. Bestalde, legez kanpoko laborantzari eta droga-trafikoari aurre egiteak talde terrorista batzuen irismena murriztu dezake. Kontuan izan behar da eraldaketa teknologikoak, sare ilunaren hodi bidezko trafikoa barne, ordenako indarren esku-hartzeen belaunaldi berri bat eskatzen duela. Azkenik, drogek eragindako diruari jarraitzea da narkotrafikoari aurre egiteko irizpiderik eraginkorrenetako bat.

Ekuadorren adibidez, narkotrafikoaren negozioa ezkutuan dagoen arazoa da, eta zuzenean eragiten dio gure biztanleriari eta, hein handiagoan, mugan dagoenari. Kolonbiako kantziler Maria Angela Holguinen arabera, borroka horri aurre egin behar diote Ekuadorrek eta Kolonbiak, baina baita eskualde osoak ere, FARCen disidentzien atzean narkotrafikoaren kartelak baitaude. Maria Fernanda Espinosa Ekuadorko kantziler ohiak eta Kolonbiako kantziler ohiak AEEren Kontseilu Iraunkorrera jo zuten, mugako indarkeriaren berri emateko. Egoera horren erdian, Ekuadorrek iragarri zuen Kolonbiako Gobernuaren eta ELNren arteko bake prozesuaren bermatzaile izateari utziko diola gerrillak jarduera terroristak eten arte.

Ondorio ekonomikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Toxikomanoentzako kontsumoaren ustezko "onurak" iragankorrak izan ohi dira, eta azkar ordezkatzen dira gizartearentzako osasun- eta finantza-karga handi batengatik, baina, zalantzarik gabe, irabazi handiak daude legez kanpoko drogen hornitzaile eta trafikatzaileentzat. Hori argi eta garbi ikusten da hornitzaileek eta trafikatzaileek legez kanpoko merkatuetan jarduteko duten prestutasunagatik. Hala ere, ekoizpen- eta trafiko-herrialdeek prezio sozial eta politiko altua ordaintzeko joera dute epe laburreko irabazi ekonomikoengatik.

Inkautatutako dirua eta armak

Sendagaien salmentatik sortutako diru-sarrera gehienak herrialde kontsumitzaileetan mantentzen dira, hau da, irabazi gehienak herrialde industrializatuetan lortzen eta berrinbertitzen dira. Kokainaren eta heroinaren balio agregatuaren (irabazi gordina) ehuneko 90 baino gehiago drogen industria ez-zilegiaren banaketa-etapan sortzen da. 1991ko zifrak hartuta, adibidez, %100eko kokaina hutsaren gramo bat 4.30 dolarrean saltzen zen Kolonbian; Estatu Batuetako azken salmenta-prezioa 59 eta 297.30 dolarren artean zegoen irabazi gordinaren marjina, edo balio agregatua, txikizkako balioaren% 93 eta 98.5 artean. Heroinaren magnitudeak antzekoak dira. Pakistango barne-merkatuan, handizkariek eta txikizkariek heroinaren txikizkako prezioaren bederatzi hamarren inguru lortzen dituzte. Hala ere, are handiagoa da nazioarteko trafikoaren balio erantsia heroinak Pakistan uzten duenean.

Pakistanen heroinaren prezioa doan gramo bakoitzeko 3.3 dolarrekoa izan zen 1992/93an; kaleko merkatuetan gramo bakoitzeko txikizkako prezioa (ehuneko 40ko purutasun-mailarekin) 130 dolar ingurukoa izan zen mendebaldeko Europan (Europa mendebaldeko 17 herrialdetako batezbesteko haztatua). Nekazarien irabazien partaidetza guztizko balio agregatuaren prozesuan %1 baino txikiagoa izan zen Mendebaldeko Europa eta Herrialde ekoizletik kanpoko trafikoak erantsitako balioa mendebaldeko Europako txikizkako balioaren ehuneko 97 ingurukoa izan zen. "Nazioarteko" trafikoaren kategoria orokorreko mozkin-marjina handien konbinazioak ezkutatu egiten du balio osoaren erdia gutxi gorabehera herrialde kontsumitzaile desberdinetako banaketa-sare nazionaletan gehitzen dela. Estatu Batuetan, balio agregatua are handiagoa da, bai heroinarentzat (txikizkako prezioen ehuneko 57), bai kokainarentzat (txikizkako prezioen ehuneko 68). Diluzioen ondoriozko irabaziak barne hartzen badira, balio agregatu osoaren hiru laurdeneko batez bestekoa sortzen da azken helmugako herrialdean.

Hala ere, herrialde ekoizleetara bideratzen den legez kontrako drogen industrian sortutako diru-sarreren ehuneko 10 baino gutxiagoko zati txikia, kasu gehienetan ehuneko 5 baino gutxiago, ekonomia horietako batzuetan eragin esanguratsua izateko adinakoa da. Paradoxikoki, herrialde industrializatuetan askoz droga gehiago sartzeak garrantzi ekonomiko txikia du haientzat.

Boliviako ekonomiarako legez kanpoko drogen industriaren eragiketen "mozkinen" zenbatespenek, adibidez, iradokitzen dute segur aski 0.7 mila milioiko balio erantsi gordinera iritsi zirela, hau da, BPGaren (1989) ehuneko 15 gobernuaren iturrien arabera, eta 1980ko hamarkadaren amaierarako beste zenbatespen batzuek balio are altuagoak erakusten dituztela. Horren ondorioz, gutxi gorabehera 280 milioi atxiki zituzten ekoizpen-faktoreek. Beraz, Estatu Batuetako iturrien arabera, industriak ekonomiari egiten zion benetako ekarpena BPGren ehuneko 6koa zen.

Hala ere, kokaren prezioen beherakadarekin eta Boliviako ekonomiaren hedapen orokorrarekin, badirudi urteko "mozkinak" 120 milioi dolarrera jaitsi zirela 1993an, hau da, Boliviako 1980ko hamarkadaren amaieran zeuden 34 magnitudeen antzeko ehuneko 2ra, Afganistanera aplikatzen dela dirudi, munduko opio-ekoizle handienetako bat baita. Munduko koka ekoizlerik handiena den Perun legez kanpoko drogen industriaren "mozkin" estimatuak, termino absolututan Bolivian baino altuagoak badira ere, erlatiboki txikiagoak direla dirudi, eta BPGaren (1988)% 2tik %11ra doaz.

Askoz ere koka-ekoizpen txikiagoarekin, baina askoz ere prozesamendu eta trafiko handiagoarekin, 1980ko hamarkadaren amaieran eta 1990eko hamarkadaren hasieran Medellingo eta Caliko kartelen operazioen gorenean Kolonbiako kokaren ekonomiaren "onurak", Pakistanen kasuan, 36ko BPGaren ehuneko 3 eta 13 artean estimatzen ziren, opiazeoen legez kanpoko industriak tamaina txikiagoa duela dirudi, BPGaren ehuneko 4 inguruko balio agregatua (1992), irudian ikus daitekeen bezala 37 Lehen aipatutako herrialde gehienetan, 1970eko eta 1980ko hamarkadetan gorakada handia izan ondoren, "Mozkinek" 1990eko hamarkadan beheranzko joera erakutsi zuten berriro, drogaren kartel nagusietako batzuk desegin, drogen prezioak jaitsi eta laborantza, fabrikazio eta traffi ckingaren hedapen masiboa gelditu egin zen heinean. [178]

Legez kanpoko drogen ekoizpenak eta trafikoak itxuraz onuragarriak diren ondorio ekonomiko asko ez dira hain onuragarriak eragindako herrialdeentzat, prima facie eman lezakeen bezala. Zenbait herrialde ekoizle "Herbehereetako gaixotasuna" deritzona pairatzen hasi dira, 38, eta horrek drogekin zerikusirik ez duten beste sektore batzuk geldiaraztea edo uzkurtzea dakar, eta, ondorioz, haien ekonomiak legez kanpoko produktu bakar baten mendekoagoak dira. Bereziki, bertikalki integratutako edo sortzen ari den legez kontrako drogen industria eraiki ez den eremu eta herrialdeetan (Bolivian edo Perun, adibidez), narkotrafikatzaileak tarte irregularretan bakarrik agertzen dira nekazarien legez kontrako droga-laboreak erosteko, eta, beraz, maiz, tokiko ekonomietan goraldi eta beherakada-zikloak sortzen dira.

Osasun ondorioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Estatu Batuetan bakarrik, 532,000 bisita izan ziren 1995ean drogekin lotutako larrialdi gelan, 1988an, aldiz, %30 baino gehiago. Horrek argi eta garbi erakusten du drogekin lotutako osasun-arazoen garrantzia, bai eragindako adiktuentzat, bai gizartearentzat, droga-abusuarekin lotutako osasun-kostuekin kargatuta dagoena.

Drogekin lotutako heriotzekin gehien lotzen diren substantziak heroina eta beste opiazeo batzuk, kokaina eta, neurri txikiagoan, barbiturikoak eta estimulatzaile anfetaminikoak dira, bereziki metanfetamina. Dosiaren arabera, benzodiazepinak, haluzinogenoak eta kalamua bezalako substantziek eragin negatiboa dute osasunean. Substantzia horiek, oro har, ez dute heriotza zuzenean eragiten, baina zoritxarreko istripuekin lotuta egon daitezke.

Legez kanpoko drogen kontsumoak eragindako hilkortasun-arriskua kezkatzeko arrazoia bada ere, kontuan hartu behar da drogak kontrolatzeko dauden mekanismoek (prebentzioa, hezkuntza eta legea aplikatzea), nahiz eta substantzien abusuarekin (SARM) lotutako hilkortasuna prebenitu ezin duten, badirudi MEAZ kasuen benetako kopuruak substantzia psikoaktibo zilegien abusuarekin gaur egun izandako mailetara iristea saihestu dutela. Alkohola eta tabakoa urteko ia 5 milioi heriotza badira ere, drogekin lotutako droga injektagarrien erabiltzaileen (UDI) heriotzen kopuruaren 125 zenbatespen egin dira, gehienez ere 200.000 kasu urtean mundu osoan. Ofizialki SARMi buruz informatutako kasuak nabarmen baxuagoak dira. Interpolek 15,000 kasu inguru jakinarazi zituen 1992an; Interpolen eta UNDCPren datuak konbinatzen badira eta estrapolazio bat egiten bada, jakinarazitako SARM kasuen guztizko kopurua 25,000 baino txikiagoa da mundu mailan (1995). [179] Hala ere, herrialde askotan informazio egokirik ez dagoenez, emandako zifrekin azpiirudikapenerako joera dago.

1990eko hamarkadaren hasieran drogak injektatzen dituzten 5,3 milioi pertsona inguru daudela kalkulatzen denez munduan, drogak injektatzen dituzten pertsonen populazioarekiko drogekin lotutako heriotzen proportzioa, UDIren 200,000 heriotzaren estimazioa erabiliz, Estatu Batuekin 126 Estatu ofizialen arabera, zilegi ez diren drogen abusuen populazioaren tamainari buruzko kalkuluak, 1993/94ko 12 milioitan eta Drogen abusua antzemateko sarearen arabera, urtean 8,500 SARM inguru, edo urteko 13,000 (Ameriketako Estatu Batuetako Zentro Nazionala) osasun-estatistiketarako, drogekin lotutako heriotza-tasa toxikomanoen ehuneko 0.07tik 0,1era izan zen Estatu Batuetan. Heriotzen kopurua baldintzarik gabeko abusatzaileekin erlazionatuz, hau da, gutxienez astero drogak erabiltzen dituztenekin (2.7 milioi pertsona inguru 1993/94an), drogekin lotutako heriotza-tasa Estatu Batuetako baldintzarik gabeko abusatzaileen %0,3 eta %0,5 artekoa izan zen.

Droga trafikoa ikus-entzunezkoetan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Narkotrafikoak eragin handia izan du artean, literaturan eta ikus-entzunezko baliabideetan. Droga trafrikoarekin zerikusia duten pintura, eskultura, ipuin, narkonobela, albiste-txosten, dokumental, bideoklip, film eta bideo-joko anitz egin dira, narkokulturaren presentzia erakusten dutenak.

Filmak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Telesailak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Ingelesez) Australian executed in Singapore. 2005-12-02 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  2. (Ingelesez) October 27, Bernama |; seconds, 2014 15:08 +08 | Duration: 45. «Two friends sent to the gallows for drugs trafficking | Astro Awani» english.astroawani.com . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  3. (Ingelesez) «UN report puts world's illicit drug trade at estimated $321b - The Boston Globe» archive.boston.com . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  4. (Gaztelaniaz) Nations, United. «Naciones Unidas | Paz, dignidad e igualdaden un planeta sano» United Nations . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  5. (Gaztelaniaz) «El narcotráfico: historia de la gran epidemia» mundo.sputniknews.com . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  6. «Wayback Machine» web.archive.org 2008-07-20 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  7. «Abu Bakr Muhammad ibn Zakariya al-Razi» www.jewishvirtuallibrary.org . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  8. «ummah.com Science View a Feature» web.archive.org 2007-09-27 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  9. [http://www.nzepc.auckland.ac.nz/authors/young/paracelsus.asp «NZEPC - Mark Young - Paracelsus : The Philosopher�s Stone Made Flesh»] www.nzepc.auckland.ac.nz . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  10. «Victorians and Laudanum» web.archive.org 2007-05-31 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  11. «Thomas Sydenham» www.whonamedit.com . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  12. «ASHP Website : News Article» web.archive.org 2007-12-06 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  13. «Wayback Machine» web.archive.org 2008-08-22 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  14. «Opium History, 1858 To 1940» web.archive.org 2007-04-04 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  15. (Gaztelaniaz) «Narcotráfico, globalización y conflictos» Transnational Institute 2005-11-17 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  16. (Gaztelaniaz) Welle (www.dw.com), Deutsche. «Las drogas, un problema global | DW | 06.03.2013» DW.COM . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  17. «Consumo de drogas y globalización: la mirada nacional e internacional» www.patim.info . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  18. (Gaztelaniaz) «El narcotráfico en México, historia de un fracaso político» El Orden Mundial - EOM 2017-01-09 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  19. Txantiloi:My «México: Las rutas de la droga y el dogal de la dependencia» Transnational Institute 1997-11-01 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  20. Frías, Rosana Carmita Ricárdez. (2019-06-15). «Reseña: "Los cárteles no existen. Narcotráfico y cultura en México" de Oswaldo Zavala» Mitologías hoy (19): 401–404 ISSN 2014-1130 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  21. Velasco, Juan David; Duncan, Gustavo; Lopera, Felipe; Velasco, Juan David; Duncan, Gustavo; Lopera, Felipe. (2018-07). «Oligarchy, Political Power and Drug-trafficking in Colombia: The Cases of Medellín, Santa Marta and Muzo» Colombia Internacional (95): 167–201 doi:10.7440/colombiaint95.2018.07 ISSN 0121-5612 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  22. http://eds.a.ebscohost.com/eds/pdfviewer/pdfviewer?vid=11&sid=b9be8e8b-bbef-49bb-bee3-c0392ba9432a%40pdc-v-sessmgr04
  23. González, Niño; Augusto, César. (2016-12). «Mutant drug trafficking: a new analysis perspective of the phenomenon in Colombia» Revista Científica General José María Córdova (18): 113–124 ISSN 1900-6586 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  24. Olabuénaga, José Ignacio Ruiz; Fernández, María Carmen Sabater. (1992). «El narcohábito de segunda generación: el caso vasco» Inguruak: Soziologia eta zientzia politikoaren euskal aldizkaria = Revista vasca de sociología y ciencia política (6): 57–89 ISSN 0214-7912 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  25. http://fcubides.tripod.com/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/narcosparas.pdf
  26. (Ingelesez) Steiner, Roberto. (1997-09). Los dólares del narcotráfico. ISBN 978-958-601-738-1 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  27. https://www.nuso.org/media/articles/downloads/1781_1.pdf
  28. http://www.scielo.org.co/pdf/ceco/v21n37/v21n37a07.pdf
  29. (Gaztelaniaz) «Entérate: Cronología, de Gutiérrez Rebollo a Ramírez Mandujano» El Universal . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  30. https://web.archive.org/web/20080921103119/http://www.usdoj.gov/dea/pubs/history/history_part2.pdf
  31. https://expansion.mx/nacional/2016/06/28/el-mapa-de-la-amapola-en-mexico-la-franja-del-pacifico-concentra-los-cultivos
  32. https://fas.org/sgp/crs/row/RL34215.pdf
  33. http://www.bibliotecas.tv/colosio/discursos/candidato06mar94.htm
  34. https://web.archive.org/web/20100125110334/http://www2.esmas.com/noticierostelevisa/mexico/nacional/062946/miguel-madrid-acusa-carlos-y-raul-salinas-narcotrafico-y-corrupcion
  35. https://web.archive.org/web/20100310034803/http://www.etcetera.com.mx/1999/347/jaj347.html
  36. https://www.milenio.com/policia/paco-stanley-quien-lo-mato-y-por-que
  37. https://web.archive.org/web/20100819043827/http://impreso.milenio.com/node/8816494
  38. https://elordenmundial.com/narcotrafico-mexico-historia-fracaso-politico/
  39. http://eds.a.ebscohost.com/eds/detail/detail?vid=5&sid=c4b64787-fe06-4a37-a87d-042f61e0bfa8%40sdc-v-sessmgr02&bdata=JkF1dGhUeXBlPXNoaWImbGFuZz1lcyZzaXRlPWVkcy1saXZl#AN=139359170&db=edb
  40. https://prezi.com/tt0u1lszgpno/nacimiento-del-narcotrafico-en-colombia/
  41. file:///Users/jonbabarro/Downloads/1946-Texto%20del%20art%C3%ADculo-4285-1-10-20151102%20(2).pdf
  42. a b (Gaztelaniaz) Henderson, James D.. (2012-03-29). Víctima de la globalización: La historia de cómo el narcotráfico destruyó la paz en Colombia. Siglo del Hombre Editores ISBN 978-958-665-299-5 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  43. file:///Users/jonbabarro/Downloads/Dialnet-ElNarcotraficoEnColombiaPionerosYCapos-4015471.pdf
  44. (Gaztelaniaz) Pérez Gómez, A.. (2009). «Transiciones en el consumo de drogas en Colombia» Adicciones (1): 81–88 ISSN 0214-4840 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  45. Rosen, Jonathan D.; Zepeda Martínez, Roberto. (2016-04). «La Guerra contra las Drogas y la Cooperación internacional: el caso de Colombia» CS (18): 63–84 doi:10.18046/recs.i18.1848 ISSN 2011-0324 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  46. (Gaztelaniaz) Thoumi, Francisco E.. (2005-05-01). «Ventajas competitivas ilegales, el desarrollo de la industria de drogas ilegales y el fracaso de las políticas contra las drogas en Afganistán y Colombia» Análisis Político (54): 30–48 ISSN 0121-4705 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  47. a b c (Ingelesez) «Las drogas en la historia - ProQuest» search.proquest.com . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  48. http://www.museonacional.gov.co/imagenes/publicaciones/analisis-historico-del-narcotrafico-en-colombia.pdf#page=40
  49. https://nuso.org/media/articles/downloads/3212_1.pdf
  50. 74233-393931-1-SM.pdf
  51. a b c d e f (Gaztelaniaz) Tiempo, Casa Editorial El. (1993-12-02). «ESCOBAR: 17 AÑOS DE HISTORIA DEL CRIMINAL» El Tiempo . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  52. (Gaztelaniaz) La guerra contra las drogas en el mundo andino: Hacia un cambio de paradigma. Libros del Zorzal 2009 ISBN 978-987-599-291-7 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  53. (Gaztelaniaz) Pinto Nuñez, Pedro. (2012-02-06). «Las drogas en la historia.» Revista Científica Salud Uninorte (0) ISSN 2011-7531 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  54. (Gaztelaniaz) Tiempo, Casa Editorial El. (1993-12-05). «BLOQUE DE BÚSQUEDA» El Tiempo . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  55. https://doaj.org/article/801f26a1be714f58bd2a5290142ece2b
  56. http://www.scielo.org.co/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0122-44092014000200011&lng=en&tlng=en
  57. http://www.scielo.org.co/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0122-44092014000200011&lng=en&tlng=en
  58. https://www.redalyc.org/pdf/996/99617827006.pdf
  59. https://www.redalyc.org/pdf/996/99617827006.pdf
  60. https://www.redalyc.org/pdf/996/99617827006.pdf
  61. http://www.mamacoca.org/docs_de_base/Consumo/El_consumo_de_droga_en_colombia.pdf
  62. https://books.google.es/books?hl=es&lr=&id=_wERMIsdnpcC&oi=fnd&pg=PA247&dq=narcotrafico&ots=HwXIuLvjcD&sig=M7NskGjuVo9BLQLANJa2dLD20GU&redir_esc=y#v=onepage&q=narcotrafico&f=false
  63. https://books.google.es/books?hl=es&lr=&id=_wERMIsdnpcC&oi=fnd&pg=PA247&dq=narcotrafico&ots=HwXIuLvjcD&sig=M7NskGjuVo9BLQLANJa2dLD20GU&redir_esc=y#v=onepage&q=narcotrafico&f=false
  64. https://www.researchgate.net/profile/Ricardo_Rocha14/publication/31723048_La_economia_colombiana_tras_25_anos_de_narcotrafico/links/5465195a0cf2f5eb17ff367f.pdf
  65. https://www.researchgate.net/profile/Ricardo_Rocha14/publication/31723048_La_economia_colombiana_tras_25_anos_de_narcotrafico/links/5465195a0cf2f5eb17ff367f.pdf
  66. http://eds.a.ebscohost.com/eds/detail/detail?vid=5&sid=c4b64787-fe06-4a37-a87d-042f61e0bfa8%40sdc-v-sessmgr02&bdata=JkF1dGhUeXBlPXNoaWImbGFuZz1lcyZzaXRlPWVkcy1saXZl#AN=139359170&db=edb
  67. http://eds.a.ebscohost.com/eds/detail/detail?vid=5&sid=c4b64787-fe06-4a37-a87d-042f61e0bfa8%40sdc-v-sessmgr02&bdata=JkF1dGhUeXBlPXNoaWImbGFuZz1lcyZzaXRlPWVkcy1saXZl#AN=139359170&db=edb
  68. http://frph.org.mx/bdigital/uploads/585_documento_355.pdf
  69. «1918-1931» web.archive.org 2017-12-15 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  70. «1931-1939» web.archive.org 2017-12-15 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  71. «1939-1965» web.archive.org 2017-12-15 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  72. «1966-1975» web.archive.org 2017-12-15 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  73. (Ingelesez) K.O, Libros del. «Fariña/ebook» Libros del K.O. . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  74. (Ingelesez) K.O, Libros del. «Fariña/ebook» Libros del K.O. . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  75. (Ingelesez) K.O, Libros del. «Fariña/ebook» Libros del K.O. . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  76. (Gaztelaniaz) «▷▷ Historia de las drogas en España» Instituto Castelao 2019-09-26 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  77. (Gaztelaniaz) Carretero, Nacho. (2018-12-31). «Cómo Galicia se convirtió en la puerta de la cocaína hacia Europa» Vice . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  78. «Heroina Aiaraldean: aztarna ofizialik utzi ez duen tragedia - Aiaraldea» Aiaraldea.eus . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  79. https://www.amazon.es/Blanco-drogodependencias-euskadi-Presidencia-Lehendakaritza/dp/8475426271
  80. (Gaztelaniaz) SA, Baigorri Argitaletxea. (2014-12-08). «Heroína y FSE, caso pendiente 30 años después» GARA . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  81. «Heroína en Euskal Herria. El estado narcotraficante contra la juventud vasca | Fundación Internacionalista Pakito Arriaran» pakitoarriaran.org . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  82. http://www.lwsn.net/file_download/175/El_Viejo_Topo_%28octubre_de_1978%29_La_contrarevoluci%C3%B3n_del__caballo.pdf
  83. http://www.lwsn.net/file_download/170/Egin_%2817.04.1980%29_Existe_en_Euskadi_una_mafia_de_la_hero_%C3%ADna__sin_que_se_pongan_los_medios_para_erradicarla.pdf
  84. http://es.scribd.com/doc/62285766
  85. (Gaztelaniaz) Mercado, Francisco; Carcar, Santiago. (1995-05-20). «El 'informe Navajas' sobre supuesta corrupción de guardias civiles de Intxaurrondo, nunca fue investigado por los jueces» El País ISSN 1134-6582 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  86. http://www.lwsn.net/file_download/178/Ozono_%28octubre_de_1978%29_La_droga_mata.pdf
  87. http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/75/Evoluci%C3%B3n_asesinatos_cometidos_por_ETA.jpg
  88. (Gaztelaniaz) SA, Baigorri Argitaletxea. (2014-12-08). «Heroína y FSE, caso pendiente 30 años después» GARA . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  89. «ABC MADRID 08-11-1980 página 13 - Archivo ABC» abc 2019-08-15 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  90. (Gaztelaniaz) Azumendi, Eduardo. «El mito del plan del Estado para utilizar la heroína para desmovilizar a la juventud vasca» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  91. http://www.cinetube.es/peliculas/drama/el-pico_espanol-dvd-rip-megavideo-251286.html
  92. «"ETAk dirua lortzeko droga asko sartu zuen Euskal Herrian" • ZUZEU» ZUZEU 2011-08-15 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  93. (Ingelesez) Potter, Dr Gary; Bouchard, Mr Martin; Decorte, Mr Tom. (2013-01-28). World Wide Weed: Global Trends in Cannabis Cultivation and its Control. Ashgate Publishing, Ltd. ISBN 978-1-4094-9438-6 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  94. (Ingelesez) Söderbaum, Fredrik; Taylor, Ian; Afrikainstitutet, Nordiska. (2008). Afro-regions: The Dynamics of Cross-border Micro-regionalism in Africa. Stylus Pub Llc ISBN 978-91-7106-618-3 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  95. (Ingelesez) Preston, Brian. (2002). Pot Planet: Adventures in Global Marijuana Culture. Grove Press ISBN 978-0-8021-3897-2 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  96. (Ingelesez) Clarke, Robert Connell. (1998). Hashish!. Red Eye Press ISBN 978-0-929349-05-3 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  97. «BBC Mundo - Narcotráfico: industria global - Producción - Marruecos» www.bbc.co.uk . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  98. Marruecos, el reino de las drogas.. . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  99. (Gaztelaniaz) Estados Unidos: el imperio del narcotráfico – Rebelion. . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  100. (Gaztelaniaz) «Afganistán, el jardín del opio» El Independiente 2019-03-03 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  101. (Gaztelaniaz) «Esclavos de la heroína en Afganistán» ELMUNDO 2018-04-28 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  102. (Gaztelaniaz) Azcoiti, Javier Biosca. «Afganistán, la fábrica mundial del opio» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  103. (Gaztelaniaz) «Opio: Efectos y consecuencias en el uso de esta planta como droga» hablemos de flores, orquideas, rosas, gladiolos, tulipanes y mas 2017-06-28 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  104. (Gaztelaniaz) «Prevalence-general | dataUNODC» dataunodc.un.org . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  105. (Gaztelaniaz) «El consumo de opiáceos en el mundo - Mapas de El Orden Mundial - EOM» El Orden Mundial - EOM . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  106. https://www.unodc.org/wdr2018/prelaunch/WDR18_Booklet_2_GLOBAL.pdf
  107. a b c d e f https://wdr.unodc.org/wdr2019/prelaunch/WDR19_Booklet_2_DRUG_DEMAND.pdf
  108. https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/Studies/IFF_report_2015_final_web.pdf
  109. (Gaztelaniaz) admin. (2013-08-02). «HEROINA - Efectos, consecuencias ¿Cómo tratar la adicción?» Las Drogas . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  110. a b https://wdr.unodc.org/wdr2019/prelaunch/WDR19_Booklet_3_DEPRESSANTS.pdf
  111. https://www.unodc.org/wdr2018/prelaunch/WDR18_Booklet_3_DRUG_MARKETS.pdf
  112. a b https://wdr.unodc.org/wdr2019/prelaunch/WDR19_Booklet_1_EXECUTIVE_SUMMARY.pdf
  113. https://www.unodc.org/documents/wdr/WDR_2010/1.2_The_global_heroin_market.pdf
  114. «Portal Plan Nacional sobre Drogas - Cannabis» pnsd.sanidad.gob.es . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  115. a b (Gaztelaniaz) «El consumo de drogas en el mundo - Mapas de El Orden Mundial - EOM» El Orden Mundial - EOM . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  116. a b https://wdr.unodc.org/wdr2019/prelaunch/WDR19_Booklet_5_CANNABIS_HALLUCINOGENS.pdf
  117. «¿Dónde es legal el cannabis? | Nación Cannabis» nacioncannabis.com . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  118. (Gaztelaniaz) 20minutos. (2018-07-27). «Países en los que es legal consumir marihuana» www.20minutos.es - Últimas Noticias . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  119. (Gaztelaniaz) Ruiz, Jesús. (2018-02-21). «Los 10 países en los que se puede fumar marihuana» Carácter Urbano . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  120. (Gaztelaniaz) admin. (2013-08-02). «La cocaína: Sus consecuencias, efectos y como combatir la adicción» Las Drogas . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  121. a b c d https://wdr.unodc.org/wdr2019/prelaunch/WDR19_Booklet_4_STIMULANTS.pdf
  122. (Ingelesez) Abuse, National Institute on Drug. «¿Qué es la metanfetamina?» www.drugabuse.gov . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  123. (Ingelesez) Abuse, National Institute on Drug. «¿Qué es la metanfetamina?» www.drugabuse.gov . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  124. (Gaztelaniaz) «Metanfetamina. Consumo, efectos e historia» www.mailxmail.com . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  125. (Gaztelaniaz) Gómez, Carlos Federico Lira. (2019-09-18). «Psilocybe: características, reproducción, nutrición, ejemplos» Lifeder . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  126. (Gaztelaniaz) Colaboradora, Lau Martínez. (2016-05-01). «7 efectos del alcohol en el organismo» Salud180 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  127. «Alcohol» infodrogas.org . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  128. (Gaztelaniaz) «Los países del mundo en los que más se bebe (y España no está entre ellos)» El Confidencial 2019-05-18 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  129. https://unctad.org/meetings/en/Presentation/DITC2019_Dialogue_ppt_MonicaRamirez.pdf
  130. (Gaztelaniaz) Khawaja, Ahmen. (2018-05-31). «¿Qué países fuman más y menos en el mundo? (y en qué lugar se sitúan los de América Latina)» BBC News Mundo . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  131. a b https://www.tobaccofreekids.org/assets/global/pdfs/es/ILL_overview_es.pdf
  132. Medina-Mora, Ma Elena; Peña-Corona, Marco Polo; Cravioto, Patricia; Villatoro, Jorge; Kuri, Pablo. (2002-01). «Del tabaco al uso de otras drogas: ¿el uso temprano de tabaco aumenta la probabilidad de usar otras drogas?» Salud Pública de México (44): s109–s115 ISSN 0036-3634 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  133. (Portugesez) Silva, Paulo Rodrigo Pedroso da; Danielski, Ricardo; Czepielewski, Mauro Antônio. (2002-12). «Esteróides anabolizantes no esporte» Revista Brasileira de Medicina do Esporte (6): 235–243 doi:10.1590/S1517-86922002000600005 ISSN 1517-8692 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  134. (Gaztelaniaz) «Morfina: características y efectos a corto y largo plazo» psicologiaymente.com 2017-05-14 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  135. (Portugesez) Silva, Paulo Rodrigo Pedroso da; Danielski, Ricardo; Czepielewski, Mauro Antônio. (2002-12). «Esteróides anabolizantes no esporte» Revista Brasileira de Medicina do Esporte (6): 235–243 doi:10.1590/S1517-86922002000600005 ISSN 1517-8692 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  136. (Gaztelaniaz) «Comercio del músculo: el tráfico de anabolizantes gana terreno al de las drogas» abc 2019-05-12 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  137. (Ingelesez) Martínez, Pilar Alejandra Sáiz; Portilla, M. P. González García; Ojanguren, B. Paredes; González, J. P. Delgado; Rodríguez, J. L. López; Borrando, S. Martínez; García, J. Bobes. (2001-06-01). «Consumo de MDMA (éxtasis) en estudiantes de secundaria» Adicciones (2): 159–172 doi:10.20882/adicciones.576 ISSN 0214-4840 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  138. (Ingelesez) Commins, D. L.; Vosmer, G.; Virus, R. M.; Woolverton, W. L.; Schuster, C. R.; Seiden, L. S.. (1987-04-01). «Biochemical and histological evidence that methylenedioxymethylamphetamine (MDMA) is toxic to neurons in the rat brain.» Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics (1): 338–345 ISSN 0022-3565 PMID 2883295 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  139. (Ingelesez) Fernández, Pedro Lorenzo; Hernández, Ignacio Lizasoain. (2003-12-15). «Características farmacológicas de las drogas recreativas (MDMA y otras anfetaminas, Ketamina, GHB, LSD y otros alucinógenos)» Adicciones (5): 51–76 doi:10.20882/adicciones.453 ISSN 0214-4840 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  140. a b c d «Contenido Patrocinado: La Logística del Narcotráfico en Constante Cambio» www.wsj.com . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  141. (Gaztelaniaz) «Las rutas de la cocaína en el mundo - Mapas de El Orden Mundial - EOM» El Orden Mundial - EOM . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  142. «Rutas narcotráfico» Google My Maps . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  143. (Gaztelaniaz) «El coronavirus interrumpe las rutas del narcotráfico y genera una escasez de drogas a nivel mundial» Noticias ONU 2020-05-07 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  144. «Se interrumpen las rutas del narcotráfico a nivel mundial | Radiocable.com - Radio por Internet - La Cafetera» www.radiocable.com . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  145. a b (Gaztelaniaz) «Planeta narco: estas son las rutas de la cocaína más importantes del mundo» GQ España . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  146. a b c d (Gaztelaniaz) «Así entra la droga en España» El HuffPost 2019-07-13 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  147. a b https://tomas-enrique-maneiro-quesada.webnode.com.ve/_files/200000957-263d5264a4/los_jinetes_de_la_cocaina.pdf
  148. (Gaztelaniaz) Bernasocchi, Augusta López; Abiada, José Manuel López de. (2011). La constancia de un testigo: Ensayos sobre Rafael Chirbes. Editorial Verbum ISBN 978-84-7962-705-8 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  149. (Ingelesez) Castaño, G. Alonso. (2002-01-15). «Consumo de heroína en Colombia» Adicciones (1): 87–90 doi:10.20882/adicciones.518 ISSN 0214-4840 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  150. (Gaztelaniaz) «Drugs are increasingly available - Diario Libre» m.diariolibre.com . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  151. (Ingelesez) «United Nations Office on Drugs and Crime» United Nations : Office on Drugs and Crime . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  152. http://www.collectif-themis.org/docs/Themis_Affiches%20Sécurité.pdf
  153. https://www.unodc.org/wdr2017/field/WDR_Booklet1_Exsum_Spanish.pdf
  154. (Gaztelaniaz) «Tráfico de cocaína: ¿cómo funciona el mercado de esta droga ilegal? | Enterarse» Tráfico de cocaína: ¿cómo funciona el mercado de esta droga ilegal? | Enterarse . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  155. (Ingelesez) Reyes, Karina G. Garcia. «Inside Mexico's war on drugs: Conversations with 'el narco'» The Conversation . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  156. «Narcotráfico y corrupción: las formas de la violencia en México en el siglo XXI | Nueva Sociedad» Nueva Sociedad | Democracia y política en América Latina 2015-01-01 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  157. (Gaztelaniaz) de 2019, 7 de Mayo. «La crisis del cristal en México» infobae . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  158. (Gaztelaniaz) LR, Redacción. (2019-05-21). «Drogas: ¿Sabes cuánto dinero mueve el narcotráfico en el mundo?» larepublica.pe . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  159. (Gaztelaniaz) Eduardo, Sarmiento Palacio. (1990-07). «Economía del Narcotráfico» Revista Desarrollo y Sociedad (26): 13–40 doi:10.13043/dys.26.1 ISSN 0120-3584 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  160. (Gaztelaniaz) Dehesa, Guillermo de la. (2018-02-09). «Opinión | El gran negocio del narcotráfico» El País ISSN 1134-6582 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  161. (Gaztelaniaz) «El crimen organizado genera hasta 2,2 billones de dólares anualmente, según informe» CNN 2017-03-27 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  162. (Ingelesez) «World Drug Report 2019: 35 million people worldwide suffer from drug use disorders while only 1 in 7 people receive treatment» United Nations : Office on Drugs and Crime . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  163. https://www.emcdda.europa.eu/system/files/publications/11364/20191724_TDAT19001ESN_PDF.pdf
  164. (Gaztelaniaz) «Entrevista completa a Roberto Saviano: "España es crucial para el narcotráfico y el crimen organizado de todo el mundo"» LaSexta 2014-09-07 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  165. https://pnsd.sanidad.gob.es/profesionales/sistemasInformacion/informesEstadisticas/pdf/2017OEDA-INFORME.pdf
  166. (Gaztelaniaz) Matalí Costa, J. L.; Pardo Gallego, M.; Trenchs Sainz de la Maza, V.; Serrano Troncoso, E.; Gabaldon Fraile, S.; Luaces Cubells, C.. (2009-04-01). «Consumo de drogas en adolescentes. Dilema ético en el abordaje diagnóstico-terapéutico» Anales de Pediatría (4): 386–390 doi:10.1016/j.anpedi.2008.12.006 ISSN 1695-4033 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  167. (Gaztelaniaz) Droga. 2020-05-12 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  168. https://www.emcdda.europa.eu/system/files/publications/11364/20191724_TDAT19001ESN_PDF.pdf
  169. https://www.emcdda.europa.eu/attachements.cfm/att_50566_ES_TDAD08001ESC_web.pdf
  170. (Gaztelaniaz) «Las drogas ante la ley» Drogas . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  171. http://fileserver.idpc.net/library/IDPC-TNI-briefing-paper_Drogas-crimen-y-castigo.pdf
  172. https://www.emcdda.europa.eu/system/files/publications/3573/Trafficking-penalties.pdf
  173. https://ebuah.uah.es/dspace/bitstream/handle/10017/32203/EL%20DELITO%20DE%20TRÁFICO%20DE%20DROGAS%20Y%20SU%20REGULACIÓN%20EN%20EL%20CÓDIGO%20PENAL....pdf?sequence=1&isAllowed=y
  174. https://www.opensocietyfoundations.org/uploads/e205c307-c17b-437b-bc35-cfb703bce4f2/impact-drug-policy-environment-20151208.pdf
  175. https://www.mpf.gob.ar/procunar/files/2018/07/WDR18_ExSum_Spanish.pdf
  176. https://www.unodc.org/pdf/technical_series_1998-01-01_1.pdf
  177. (Gaztelaniaz) «El narcotráfico y sus efectos en la sociedad» Desde el Centro 2018-06-12 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  178. https://www.unodc.org/pdf/technical_series_1998-01-01_1.pdf
  179. https://www.unodc.org/pdf/technical_series_1998-01-01_1.pdf
  180. https://www.youtube.com/watch?v=y8x3I0Ndt_E
  181. https://www.youtube.com/watch?v=_i8LS35DzhQ
  182. https://www.youtube.com/watch?v=scWkP1GdnuU
  183. https://www.youtube.com/watch?v=VtUBOBbTOxE
  184. https://www.youtube.com/watch?v=ZNGjE9aep_Y
  185. https://www.youtube.com/watch?v=tZmzVopj6Ic
  186. https://www.youtube.com/watch?v=YR41ecCseUY
  187. https://www.youtube.com/watch?v=crgE6no6yCk
  188. https://www.youtube.com/watch?v=Jx9eyISxh9A
  189. https://www.youtube.com/watch?v=y2GR1hyVuHc
  190. https://www.youtube.com/watch?v=9mQYxib26FM
  191. https://www.youtube.com/watch?v=CSen29S0DLE
  192. https://www.youtube.com/watch?v=JmAGaHjof4I
  193. https://www.youtube.com/watch?v=-FwIjyTa47g
  194. https://www.youtube.com/watch?v=UfYmHnpNC0M
  195. https://www.youtube.com/watch?v=nvk8VqBx9Zk
  196. https://www.youtube.com/watch?v=dstluwm1Cjs
  197. https://www.youtube.com/watch?v=zmy7irhYGrc
  198. https://www.youtube.com/watch?v=6i9XxL-tzTM
  199. https://www.youtube.com/watch?v=ZVQ9-EheFeY
  200. https://www.youtube.com/watch?v=lKwLKo0MtDI
  201. Sicario: Day of the Soldado
  202. https://www.youtube.com/watch?v=rieI5g9fgRc
  203. https://www.youtube.com/watch?v=ZoCC6MXkAXs
  204. https://www.youtube.com/watch?v=ZcsTU8W_Bv8
  205. https://www.youtube.com/watch?v=ncWxtpXn3gA
  206. https://www.youtube.com/watch?v=N_QksSzK7sI
  207. https://www.youtube.com/watch?v=b3zkJIoKNzs
  208. https://www.youtube.com/watch?v=R8OSgChYxyM
  209. https://es.wikipedia.org/wiki/Alias_el_Mexicano
  210. https://www.youtube.com/watch?v=ZMYNcVcKnIo
  211. https://www.elmundo.es/television/programacion-tv/peliculas/3569740_atrapada.html
  212. https://es.wikipedia.org/wiki/Due%C3%B1os_del_para%C3%ADso
  213. https://www.youtube.com/watch?v=PrWy6P8WDPM
  214. https://www.nuevayork.net/bronx
  215. https://www.youtube.com/watch?v=ga3cB-0X-KE
  216. https://play.caracoltv.com/series/el-cartel
  217. https://www.filmaffinity.com/es/film107452.html
  218. https://es.wikipedia.org/wiki/El_Drag%C3%B3n:_El_regreso_de_un_guerrero
  219. https://es.wikipedia.org/wiki/El_final_del_para%C3%ADso
  220. https://www.telecinco.es/elprincipe/
  221. https://www.infobae.com/america/entretenimiento/2019/10/15/la-muerte-de-aurelio-casillas-en-el-senor-de-los-cielos-indigno-a-los-seguidores-de-la-serie/
  222. https://es.wikipedia.org/wiki/Enemigo_%C3%ADntimo_(telenovela)
  223. https://es.wikipedia.org/wiki/Escobar,_el_patr%C3%B3n_del_mal
  224. https://www.antena3.com/series/farina/
  225. https://es.wikipedia.org/wiki/La_Madame
  226. https://es.wikipedia.org/wiki/La_piloto
  227. https://es.wikipedia.org/wiki/La_querida_del_Centauro
  228. https://es.wikipedia.org/wiki/La_reina_del_sur_(telenovela)
  229. https://es.wikipedia.org/wiki/La_ruta_blanca
  230. (Gaztelaniaz) La viuda negra (telenovela). 2020-05-14 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  231. (Gaztelaniaz) Fresco, Net tv | Aire. «Las Muñecas de la Mafia» Net tv | Aire Fresco . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  232. (Gaztelaniaz) Narcos. 2020-05-26 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  233. (Gaztelaniaz) Narcos: México. 2020-05-26 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  234. (Gaztelaniaz) Pandillas, guerra y paz. 2020-05-21 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  235. (Gaztelaniaz) Pure (Serie de TV) (2019). . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  236. (Gaztelaniaz) Rosario Tijeras (serie de televisión). 2020-05-26 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  237. (Gaztelaniaz) Secretos en el jardín (TV) (2018). . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  238. (Gaztelaniaz) Señora Acero. 2020-04-13 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  239. https://es.wikipedia.org/wiki/Sin_senos_s%C3%AD_hay_para%C3%ADso
  240. https://es.wikipedia.org/wiki/Sobreviviendo_a_Escobar,_alias_JJ
  241. https://www.tvn-2.com/pass/exclusivo_tvn/sobreviviendo_a_pablo_escobar/Sobreviviendo-Escobar-Alias-JJ-Capitulo_2_5351484892.html
  242. (Gaztelaniaz) Tres Caínes. 2020-05-27 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  243. (Gaztelaniaz) Un bandido honrado. 2020-05-22 . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.
  244. (Gaztelaniaz) «Un Bandido Honrado: serie de comedia - Caracol TV» Un Bandido Honrado . Noiz kontsultatua: 2020-05-29.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]