Narva kultura
 | |
| Mota | kultura arkeologiko |
|---|---|
| Aurrekoa(k) | Kunda culture (en)  |
| Ondorengoa(k) | Brushed Ceramics Culture (en) |
Narva kultura (edo ekialdeko Baltikoko kultura) Europako ipar-ekialdean garatutako kultura arkeologikoa da. Gaur egungo Estonia, Letonia, Lituania, Kaliningrad, Polonia ipar-ekialdea, Bielorrusia eta Errusiako zenbait eremu hartzen ditu. Garaiari dagokionez, Neolitoan kokatzen da, gutxi gorabehera K.a. 5300etik K.a. 1750era arte.[1][2]
Mesolitoko Kunda kulturaren ondorengotzat jotzen da, eta Brontze Aroaren hasierara arte luzatu zen. Bere izena Narva ibaiaren inguruko aztarnategietatik dator, gaur egungo Estonia eta Errusiaren arteko mugan dagoena.[3][4]
Testuinguru zabalagoan, Narva kultura trantsiziozko fenomeno gisa ulertu izan da: alde batetik, ehiztari-biltzaile tradizioari lotua; bestetik, Neolitoko berrikuntza batzuk pixkanaka bereganatzen dituena.[1][2]
Etimologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Narva kulturaren izena Narva ibaitik dator, non lehen aztarnategi nagusiak identifikatu ziren. Ibaia gaur egun Estonia eta Errusiaren arteko muga naturala da, eta haren inguruan kokatzen dira kultura honen lehen aztarna arkeologikoak. Bestalde, izendapena arkeologiaren historiari lotuta dago: aurkikuntza eta sailkapen lanek, XX. mendearen lehen erdian, eskualde honetako material bereizgarriak kultura independente gisa definitzera eraman zituzten.[3]
Jatorria eta garapen historikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lehenik eta behin, Narva kultura Kunda kulturaren ondorengoa da, eta horrek jarraikortasun argia erakusten du tresnerian eta bizimoduan. Halaber, ikerketaren historian zehar, bere amaiera soka-markadun zeramika (Corded Ware). kulturaren agerpenarekin lotu izan da. Hala ere, ikerketa berriek erakutsi dute Narva kultura Brontze Aroaren hasierara arte luzatu zela.[3]
Horren harira, arkeologoek hainbat azpi-eremu eta aldi bereizi dituzte, kultura honen hedadura handia eta iraupen luzea kontuan hartuta. Lituanian, adibidez, bi eremu nagusi bereizi izan dira: hegoaldekoa, Nemunas kulturaren eraginpean, eta mendebaldekoa, Šventoji inguruko asentamenduekin.[4]
Azkenik, kulturaren amaiera ez da bat-batekoa izan, baizik eta pixkanakako eraldaketa baten ondorioa, beste kultura batzuekin —hala nola Kordoi-zeramika kultura edo zulo eta orrazi-zeramika kultura— nahastu eta integratuz.[2]
Ekonomia eta bizimodua
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Narva kulturaren ekonomia oinarrian ehiza, arrantza eta bilketa zituen. Izan ere, aurkitutako hezur eta adarrez egindako tresnek erakusten dute espezie anitz ehizatzen zituztela: arrainak, lurreko ugaztunak, itsas fokak eta hegaztiak.[1]
Gainera, komunitate hauek ez ziren guztiz nomadak. Aitzitik, asentamendu egonkorretan bizi ziren denbora luzez, batez ere ibai eta aintziren ertzetan. Horren lekuko dira arrantzarako egitura egonkorrak eta hondakin metaketa handiak.[1]
Hala ere, Neolito erdialdean pixkanaka abeltzaintza eta landareen ustiapena sartzen hasi ziren. Horrek ez du esan nahi bizimodu sedentarioa berehala nagusitu zenik, baina bai ekonomiaren dibertsifikazio bat gertatu zela.[1][2]
Bestalde, baliabideen erabileran tokiko materialen garrantzia nabarmena da. Silexa (flint) eskasa zenez, baliabide hori kontserbatu eta trukearen bidez eskuratzen zuten. Horren ondorioz, tresna askok berrerabilera zantzuak erakusten dituzte.[1]
Era berean, hezur eta adarrez egindako tresneria nagusi izan zen, aurreko Kunda kulturaren tradizioari jarraituz.[1]
Teknologia eta material kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Narva kulturaren ezaugarri bereizgarrienetako bat zeramika da. Izan ere, Europako ipar-ekialdeko zeramika zaharrenetako bat da, eta bere ezaugarriak nahiko bereziak dira.[1]
Lehenik, ontziak zabalak eta handiak ziren, askotan altuera eta zabalera antzekoak zituztenak. Hondoak puntadunak edo biribilak izaten ziren, eta soilik azken faseetan agertzen dira hondo lau estuagoak.[1]
Bigarrenik, buztina bestelako material organikoekin nahasten zuten, batez ere maskor txikiekin. Horrek zeramikari testura berezia ematen zion.[1]
Hirugarrenik, apaindura minimoa zen: normalean ertzetan bakarrik agertzen ziren apaingarriak. Horrek kontrastea sortzen du beste kultura batzuekin, hala nola Comb Ceramic kulturarekin.
Bestalde, Narva kulturak beste material batzuk ere landu zituen: harria, hezurra, adarra eta anbarra. Azken hori bereziki garrantzitsua izan zen, merkataritza sareen bidez zabaltzen baitzen.[1]
Adibide aipagarrien artean, Šventojin aurkitutako emakumezko orein baten burua irudikatzen duen adarrezko makila zeremoniala nabarmentzen da.[1]
Gizartea eta hileta-ohiturak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Narva kulturako gizartearen antolaketa ez da guztiz argia, baina zenbait datuk eguneroko bizitzaren inguruko informazioa ematen dute.
Hasteko, hilobietan aurkitutako aztarnek erakusten dute hildakoak bizkarrean lurperatzen zituztela, eta ondasun gutxi jartzen zitzaizkiela. Horrek iradokitzen du gizarte mailaketa handirik ez zegoela.[1]
Bestalde, Zvejnieki bezalako hilerri handiek komunitate egonkorrak existitu zirela erakusten dute, eta denboran zehar erabilitako guneak zirela.[4]
Halaber, anbarra eta bestelako objektu berezien presentziak balio sinbolikoa edo errituala izan zezakeela iradokitzen du.[1]
Harreman kulturalak eta truke sareak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Narva kultura ez zen isolatua izan. Aitzitik, beste kultura batzuekin harremanetan egon zen, batez ere truke sareen bidez.[2]
Adibidez, Valdai mendietatik ekarritako silex arrosa aurkitu da Narva aztarnategietan, eta, alderantziz, Narva estiloko zeramika Nemunas kulturaren lurraldeetan agertzen da.[1]
Hala ere, trukea ez zen simetrikoa: Nemunas kulturako objektuak ez dira Narva eremuetan aurkitu. Horrek harreman ekonomiko desorekatu bat iradoki dezake.[1]
Bestalde, Narva kulturak eraginak jaso zituen eta eman zituen, batez ere kordoi-zeramika eta orrazi-zeramika kulturarekin kontaktuan. Denborarekin, azken honek Narva kulturaren ezaugarri asko bereganatu zituen.[2]
Genetika eta jatorri etnikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Narva kulturaren jatorri etnikoari buruzko eztabaida zabalik dago. Tradizionalki, fino-ugriar hizkuntzekin lotu izan da, baina ez dago adostasun argirik.[5]
Azken ikerketa genetikoek informazio berria eman dute. Zvejnieki hilerriko laginen azterketek erakusten dute populazioaren osaera nagusiki Mendebaldeko ehiztari-biltzaileen (WHG) eta Ekialdeko ehiztari-biltzaileen (EHG) arteko nahasketa zela.[6][7]
Gainera, mtDNA haplogrupoak batez ere U5, U4 eta U2 dira, eta Y-DNA-n R1b eta I2 taldeak agertzen dira.[8][9]
Horrenbestez, badirudi Narva kultura ez dela talde etniko homogeneo bati dagokion fenomenoa, baizik eta populazio konplexu eta anitzen emaitza.[6]
Aldaerak eta eskualdeko desberdintasunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Narva kulturaren barruan eskualdeko aldaerak identifikatu dira.
Alde batetik, ipar-ekialdeko aldaera autonomoagoa dela proposatu da, eta baliteke hizkuntza uralikoekin lotuta egotea.[10][11]
Bestetik, hego-mendebaldeko aldaerak beste kultura batzuen eragin handiagoa jasotzen du, hala nola Trichterbecher eta kordoi-zeramika kulturena.[10][11]
Hala ere, interpretazio hauek eztabaidagarriak dira, eta ikerketa berriek ñabardura gehiago gehitu dituzte.[5]
Interpretazio akademikoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Narva kulturaren interpretazioa aldatu egin da denboran zehar.[2]
Hasieran, kultura hau Neolitoaren barruan kokatzen zen modu linealean, berrikuntza teknologikoen arabera. Hala ere, gaur egungo ikuspegiak konplexuagoak dira.[2]
Izan ere, Narva kultura “Neolito periferiko” baten adibide gisa interpretatu izan da: zeramika ezagutzen du, baina ekonomia nagusiki ehiztari-biltzailea izaten jarraitzen du.[2]
Bestalde, indo-europarren etorrerarekin duen harremana ere eztabaidagai da. Ez dago argi kordoi-zeramika kulturaren hedapenak populazio aldaketa handia ekarri zuen ala kultura transformazio gradual bat izan zen.[12][13]
Azkenik, genetika eta arkeologiaren arteko elkarrizketak interpretazio berriak sortzen ari dira, eta Narva kultura trantsiziozko eta hibridoa den fenomeno gisa ulertzeko joera indartzen ari da.[6]
Ondorioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Narva kultura Europako ipar-ekialdeko historiaurreko fenomeno nagusietako bat da. Denboran zehar iraun zuen, lurralde zabal batean hedatu zen, eta hainbat tradizio eta berrikuntza uztartu zituen.
Laburbilduz, kultura honek erakusten du Neolitoa ez dela prozesu uniformea izan, baizik eta tokian tokiko baldintzek eta harreman sareek moldatutako errealitate anitza.[2]
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Girininkas & 2005 120–128.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Whittle & 1996 228.
- 1 2 3 Girininkas & 2005 118.
- 1 2 3 Juodagalvis & 2000 32.
- 1 2 Bojtár & 1999 45–46.
- 1 2 3 Mathieson 2018.
- ↑ Jones 2017.
- ↑ Mittnik 2018.
- ↑ Saag 2017.
- 1 2 Huld 1996.
- 1 2 Jones-Bley 1996.
- ↑ Mallory & 1997 49.
- ↑ Adams & 1997 49.
Bibliografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Bojtár, Endre. (1999). Foreword to the Past: A Cultural History of the Baltic People. Central European University Press, 45–46 or..
- Girininkas, Algirdas. (2005). «Neolitas» Lietuvos istorija. Akmens amžius eta ankstyvasis metalų laikotarpis (Baltos lankos): 118, 120–128..
- Huld, Martin E.. (1996). The Indo-Europeanization of Northern Europe. Washington, DC: Institute for the Study of Man.
- Jones-Bley, Karlene. (1996). The Indo-Europeanization of Northern Europe. Washington, DC: Institute for the Study of Man.
- Juodagalvis, Vygandas. (2000). Prehistoric Lithuania. National Museum of Lithuania.
- Mallory, J. P.. (1997). Encyclopedia of Indo-European Culture. Taylor & Francis.
- Adams, Douglas Q.. (1997). Encyclopedia of Indo-European Culture. Taylor & Francis.
- Mathieson, Iain. (2018). «The Genomic History of Southeastern Europe» Nature.
- Mittnik, Alisa. (2018). «The genetic prehistory of the Baltic Sea region» Nature Communications.
- Saag, Lehti. (2017). «Extensive Farming in Estonia Started through a Sex-Biased Migration from the Steppe» Current Biology.
- Whittle, A. W. R.. (1996). Europe in the Neolithic: The Creation of New Worlds. Cambridge University Press.
- Jones, Eppie R.. (2017). «The Neolithic Transition in the Baltic Was Not Driven by Admixture with Early European Farmers» Current Biology.
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Autoritate kontrola |
|
|---|
Datuak: Q181459
Multimedia: Category:Narva culture / Q181459