Nikolas Makiavelo[1][2] –jatorrizko izena: Niccolò di Bernardo dei Machiavelli– (Florentzia, 1469ko maiatzaren 3a - Florentzia, 1527ko ekainaren 21a) Italiako politikari, filosofo, musikalari, olerkari eta idazle izan zen,[3][4]Pizkundeko pentsalari handienetakoa[5].
Batik bat, teoria politikoengatik ezaguna da; boterea kudeatzean, errealismoa eta pragmatismo hotza nabarmendu zituen gizakiaren ikuspegi ezkor batean oinarrituz. Errepublika ezin hobea lortzeko modua gogoetagai izan zuen. Printzea izeneko tratatu politikoagatik da ezaguna –egun ere aipatua eta eztabaidatua da–, bere ikuspegia ondu zuen; 1513 inguruan idatzia, baina 1532ra arte argitaratu ez zena, hil eta bost urtera.[6] Haren idatziek hurrengo mendeetako politikari eta estatu-gizonetan aztarna utzi zuten; hari zor zaio «makiavelismo» hitz eta ikuspegi politiko-filosofikoa.[7] Askotan filosofia politiko eta zientzia politiko modernoaren aitatzat hartu izan da.[8][9]
Urte askotan Florentziako Errepublikako goi-kargudun gisa aritu zen, gai diplomatiko eta militarretan ardurak izan zituen. Florentziako Errepublikako bigarren kantzilergoko idazkari gisa lan egin zuen 1498tik 1512ra, Medici familia boteretik kanpo geratu zenean. Medici familiak Florentzian boterea berreskuratu zuenean, diplomatiko gisa zuen betebeharretatik kanporatu zuten 1512an, eta laster, oker, traizioz susmatu zuten eta erbestera bidali zuten. Urtebete geroago, idazle politiko gisa aritu zen.[10]
Hil ondoren Makiaveloren izenak bere lanik ospetsuenean, Printzea, gomendatzen zituen ekintza eskrupulugabeak gogorarazten hasi zen.[11] Tratatuan, Makiavelok adierazi zuen agintariek politika desatseginak hartu beharko dituztela beren gizarte politikoa sustatzeko, pentsamendu politiko klasikoaren aurka eginez.[12] Agintariei aholkatu zien gaizkian aritzeko behar politikoak eskatzen duenean, adibidez, gobernuen sortzaile eta erreformatzaile arrakastatsuei barkatu behar zaiela adieraziz beren etsai politikoak hiltzeagatik.[13] Makiaveloren Printzea eztabaidaz inguratuta egon da argitaratu zenetik. Batzuek errealitate politikoaren deskribapen zuzena dela uste dute. Askoren ustez, Printzea eskuliburu bat da, tirano izan nahi dutenei boterea nola hartu eta mantendu behar duten irakasten diena. Azken aldian ere, Leo Strauss bezalako jakintsuek berretsi egin dute Makiavelo "gaizkiaren irakaslea" zela dioen iritzi tradizionala.[14]
Makiavelo printzerriei buruzko lanagatik ospetsu egin bada ere, adituek bere filosofia politikoari buruzko beste lan batzuetako aholkuei ere erreparatzen diete. Liviori buruzko diskurtsoak (1517 inguruan idatziak) errepublikanismo modernoaren bidea ireki zuela esaten da. Bere lanek eragin handia izan zuten Ilustrazioko egileengan, errepublikanismo klasikoarekiko interesa berpiztu zutenengan, hala nola Jean-Jacques Rousseau eta James Harringtonengan. Makiaveloren ekarpen filosofikoek filosofo, akademiko eta politikari belaunaldi askorengan eragina izan dute, eta horietako askok bere ideien izaera eztabaidatzen dute.[15]
Niccolo Machiavelli (halaber, «Macchiavelli» gisa erregistratua —«c» gehigarri batekin— Uffizien sarreran dagoen estatuaren inskripzioan) San Casciano in Val di Pesa herrixkan jaio zen, Florentziatik 15 kilometrora, 1469ko maiatzaren 3an[16]. Familiako hirugarren semea izan zen, Primavera (1465) eta Margherita (1468) arreben ondoren, eta anaia Tottoren aurretik (1475-1522). Gurasoak Bernardo dei Machiavelli juris doctor (1432-1500), eta Bartolomea di Stefano Nelli (1441-1496) zituen[17]: biak ere familia aberatsetan jaioak izan arren, aitaren zorrengatik, pobrezian bizi ziren.
Nikolas Makiavelo (XIX. mendearen hasierako inprimatzea)Machiavelli familiaren armarria
Machiavelli familia, Val di Pesa jatorrikoa, Florentzian bizi ziren guelfoen taldekotzat dago dokumentatua XIII. mendetik gutxienez, non funtzio publikoak bete zituzten eta merkataritzan aritu ziren[18].
Nikolasen aita, Bernardo, baliabide mugatukoa eta seme ez-legitimotzat hartua —modu ez ziurrean—, zuzenbidean doktorea zen, izaera edo beharragatik aurreztailea; interes handia agertu zuen ikasketa humanistikoetan, bere "Oroitzapenen Liburuan" (Libro di Ricordi), agerian jarria[19], zeina Nikolasen haurtzaroari buruzko iturri nagusia den. Amak, berriz, ondorengo baten testigantzen arabera, bere seme Nikolasi eskainitako erlijio-ereserkiak konposatu zituen, nahiz eta konposizio horiek ez diren gorde[20].
1476an, Nikolas Makiavelok latin ikasketak hasi zituen, eta hurrengo urtean, gramatikan zentratu zen Battista da Poppiren agindupean. 1480rako, bere prestakuntzari aritmetika gehitu zion, eta 1481ean, dagoeneko latinezko konposizio-azterketa idatziak egiten zituen. Aitaren liburutegiak hizkuntza horretan funtsezkoak ziren lanak zituen, besteak beste, Tito LiviorenLehen Hamarkada, Flavio Biondoren testuak, baita Zizeron, Makrobio, Prisziano eta Marko Juniano Justinoren lanak ere. Helduaroan, Makiavelok Lukrezio gisa autoreen lanak ere erabili zituen —egun Vatikanoko Liburutegian gordeta dagoen De rerum natura lanaren transkripzio bat egin zuen, eskuizkribu Rossiar 884— eta Victor Uticenseren Historia persecutionis vandalicae[21].
Antzinako greziera menperatzen ez bazuen ere, historialari klasiko garrantzitsuen latinezko itzulpenetara jo zuen, hala nola Tuzidides, Polibio eta Plutarkorena, haien testuek eragin nabarmena izan zuten bere gogoeta historikoan. Politikarekiko zuen interesa kargu instituzionalak hartu aurretik agertu zen, 1498ko martxoaren 9ko gutun batek frogatzen duenez, bigarren gutun ezaguna (Lehena da 1497ko abenduaren 2koa, Giovanni Lopez kardinalari egindako eskaera Pazzi familiarekin lurralde-auzian esku hartzeko). Gutun horretan, Ricciardo Becchi aita santuaren gortean zegoen Florentziako enbaxadoreari zuzendutakoa, Makiavelok, seguruenik, Girolamo Savonarolaren aurkako kritikak zuzentzen ditu.[22]
Nikolas Makiaveloren prestakuntza funtsezko bi fasetan sailka daiteke: lehenengoa, gai publikoetan egindako lanagatik eta kudeaketa politikoan izandako parte-hartze aktiboagatik; eta bigarrena, 1512 inguruan hasia, politika aktibotik kanpo geratu ondoren. Bigarren aldi hori bereizten da izaera teoriko eta espekulatiboko testuak sortzeko trantsizio gisa, zuzeneko praxi politikotik urruntzea markatzen duena. Etapa horretan, Makiavelo bere gogoeta filosofiko eta politikoak sendotzera bideratu zen, gerora teoria politiko modernoan sakonki eragingo zuten ideiei forma emanez.[23]
Garai horretan, 1494 eta 1512 artean, bulego publiko baten arduradun izan zen. 1512an, denbora labur batez, preso egon zen Florentzian 22 egunez, baita gogor torturatua ere (ikus, behean), eta gero erbesteratua izan zen Sant Andreara. 1527an hil zen Florentzian.
Haren gaztaroan, Florentzia kontrako bi joera politikoko hiria zen: batak Girolamo Savonarola zuen buruzagi, eta besteak Lorentzo. Savonarola, Florentziako aberastasunean botere handia izan zuen arren, Makiavelo eszeptikoa zen hari buruz, eta Printzean zoritxarreko profetatzat jotzen du. Bere eskolako idazlerik hoberentzat hartu zuten.[24]
Florentziako Errepublikako Bigarren Kantzelaritzako idazkaria
Pertsona ongi proportzionatua zen, garaiera ertainekoa, gorpuzkera mehea, jarrera ausart eta tente bere gorpuzkeran. Ilea beltza zuen, azala, berriz, zuria, baina oliba-kolorerantz joa; buru txikia; aurpegi hezurtsua, eta bekoki garaia. Begiak bizi-bizi eta ahoa mehea, itxia, beti irribarretsu samar ziruditen. Haren erretratu gehiago geratzen dira, kalitate onekoak, baina Leonardo bakarrik (zeinarekin ere tratua izan baitzuen bere egun oparoetan) erretratatu ahal izango zuen irribarre sotil anbiguo hori pentsamenduz, marrazkiz eta kolorez
»
—Roberto Ridolfik, Vita di Niccolò Machiavelli, p. 22, lanean
1498an, Nikolas Makiavelok Florentziako ErrepublikakoBigarren Kantzelaritzako idazkari gisa hasi zuen bere ibilbide politikoa; karguak barne-arazoak, arazo militarrak eta diplomatikoak kudeatzea eskatzen zuen. Girolamo Savonarolaren erortzearekin kointziditu zuen bere izendapena. Haren erorketari esker, fraidearekin hain bat ez zetozen pertsonek erantzukizun publikoak hartu zituzten. Marcello Virgillio Adriani bere aholkulari eta Errepublikako lehen idazkariaren babesa erabakigarria izan zen bere izendapenerako.[25]
Makiaveloren lehen zereginen artean nabarmendu ziren Pisaren berreskuratzea eta eskualdeko gatazketan bitartekari lanak egitea. Makiavelok estrategia militarrak landu zituen, bere Discorso della guerra di Pisa lanean ikus daitekeenez setioa eta eraso zuzena uztartzen zituzten taktikak proposatuz. Hala ere, kanpaina militarrek hainbat ezbehar izan zituzten, Paolo Vitelliren, mentura kapitain baten, eraginkortasunik eza eta traizio-susmoak barne, zeinaren hiltzea Machiavelok defendatu zuen.[26]
1500ean, Frantziako Erresumara bidali zuten Francesco della Casarekin batera, Pisako gerran frantziarren laguntza birnegoziatzeko. Han, Makiavelok monarkia frantsesaren botere-dinamikak behatu zituen, eta horrek eragin nabarmena izan zuen bere pentsamendu politikoan. Frantziar estatuaren indarguneak eta ahuleziak aztertu zituen, hala nola De natura Gallorum eta Ritratto delle cose di Francia testuetan; monarkia zentralizatuko eta kohesio nazionaleko eredutzat identifikatu zuen, eta ezaugarri horiek funtsezkotzat jo zituen estatu moderno batentzat. Esperientzia horiek diplomatiko gisa zuen ospea sendotzeaz gain, politikaren, boterearen eta estrategiaren arteko harremanari buruzko gogoetak ere moldatu zizkioten, geroago bere lan teorikoetan islatuko zuena[27].
Medicitarren itzuleran, Makiavelok lanpostua mantentzeko esperantza zuen Florentziako agintari berriekin. Makiavelok Lorentzo Mediciren agintea miresten zuen; hainbeste, non PrintzeaLorentzo Mediciri eskaini baitzion. Aldiz, 1512ko azaroaren 7an, kaleratu, atxilotu eta torturatu egin zuten 22 egunez Medici jauntxoen kontrako matxinada batean parte hartu zuelakoan, faltsuki bada ere.[28] Harekin batera, bere lagun Giovanni Battaini eta beste hogei pertsona gehiago ere atxilotu zituzten. Atxiloaldiak ondorio gogorrak utzi zizkion.
Aita santu berria, Leon X.a, Makiavelo askatzeko negoziazioetan aritu zen. Amnistia baten bitartez aske geratuta, familiaren Sant Andreako etxaldera erretiratu zen, Florentziatik hamaika kilometrora[28]. Hor bizi izan zen bere jabetzako basoetako zuhaitzak mozteko kontratatutako langile batzuekin haien nekazaritza eta abeltzaintzako lana gainbegiratzen eta haiekin solasean, baita poesia idazten ere. Hiriko lagunek bizkarra ematen zioten. Gauero, langile arropak eranzten zituen, eta gorteko arropa dotoreak janzten, berberak idatzita utzi zuenez.[29]
Bere aisialditan Dante Alighieri, Francesco Petrarca, Ovidio eta beste idazle batzuen lanak irakurtzen zituen. 1513ko abenduan Francesco Vettoriri zuzendutako gutun batean, Makiavelok bere eguneroko jarduerak deskribatu, eta Printzea idaztera bultzatu zuten arrazoiak azaldu zizkion. Obra hori medicitarrei eman zien, baina ez zuen espero zuen harrera izan.[30]
Ondoren, "Tito Livioren lehen hamarkadari buruzko diskurtsoak" (Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio) idatzi zuen, Bertan, gai politikoak jorratu zituen, hala nola sistema errepublikano baten alde egotea monarkia absolutua baino. Bere beste lanen artean nabarmentzen dira: "Gerraren artea" (Dell'arte della guerra) (Gerraren artea) eta "Mandragora" (La mandragola) komedia.[31]
Makiavelok Florentziako zerbitzu militar askean zerbitzatu zuen. Lau urtez, bulego publiko batean idazkari izan zen. Geroago, kantziler izendatu zuten. Errepublikaren zereginetako rol garrantzitsua hartu zuen; haren dekretuek eta bere erregistroek iraun egin dute. Lehen misioa, 1499an izan zuen Caterina Sforzarentzat, «Forliko nire damarentzat». Printzearako, Makiavelok irakaspen hau atera zuen: «jendearen konfiantza irabaztea indarrarekin fidatzea baino hobe da». Oso kontzeptu garrantzitsua izan zen harentzat, eta adierazi zuen boterea eraman nahi dutenentzat biziki garrantzitsua dela. 1500ean, Frantziara bidali zuten, Luis XII.aPisaren kontrako guda haientzat onuragarria zela konbentzitzeko.[32]
Alejandro VI.a aita santuak eta bere seme Cesare Borgiak, Valentino dukeak, Makiaveloren bizitza publikoa markatu zuten. Bi pertsonaiek leku handia dute Printzean. Makiavelo miretsita zegoen Cesare Borgiaren aginteraren eraginkortasunaz eta gupida gabekeriaz, Rimirro de Orco, haren menpeko buruzagietako bat, hiltzeko aginduz erakutsi zuen moduan, Borgiari iruditzen baitzitzaion Rimirro de Orcoren ankerkeria zentzugabea bere agintea arriskuan jartzen ari zela.[33] Horregatik, kritikari batzuen ustez, Printzea idazlaneko heroia Cesare da. Hala eta guztiz ere, dukea besteen dirutzaz aberasten eta modu berean erortzen den gizon bat dela agertzen da Printzean. Halaber, Cesare Borgia humanista handia izan zen, eta Leonardo da Vinci kontratatu zuen margolan batzuk egiteko. Hainbatetan, Makiavelok Leonardorekin bat egin zuen, eta berarekin luze solastatu.
Alejandro VI.aren heriotzan, 1503an, hurrengo aita santua nola hautatzen zuten ikustera bidali zuten Makiavelo. Hor konturatu zen Giuliano delle Rovere (Julio II.a) aita santu hautatzeko Cesare Borgiak egindako maniobraz, dukeak kardinal horri beldur handia baitzion. Makiavelori, hautu horrek komentario bat merezi izan zion; izan ere, aita santu hori Borgiaren etsai amorratu bihurtu zen harrezkero. 1507an, Makiavelo Alemaniara diplomatiko bidali zuten Maximiliano I.arekin solas egiteko horrek hartu nahi zituen hedakuntzarako neurriei buruz. Maximiliano Makiaveloren adimen eta elokuentziaz harritu zen. Alemaniarrei buruz hau esan zuen Makiavelok: «Alemaniak beti izango du indar militar handia, baina oso ahula izango da politikan».[34]
Maximiliano enperadorea garai hartako gizon interesgarrienetariko bat zen, eta haren izaera zenbaitek itxuratu zuten, baina, Makiavelok deskribatu zuenez, ez zuen behar besteko izaera gogortasunik, ezta bere planak burutzeko edota bere nahiak betearazteko gaitasunik ere. Beste pertsonaia batzuk ere aztertu zituen; adibidez, Fernando II.a Trastamarakoa, erlijioaren aitzakian konkista handiak lortu zituen gizontzat jotzen zuen, eta harenganako beldurra ere agertu zuen.[35]
Makiaveloren hilobia Florentziako Santa Croce elizan
Makiavelok azken urteak zerbitzu publikoan pasatu zituen, Cambraiko Ligaren inguruko ekintzetan, hau da, Europako hiru potentzia garrantzitsuenekin. Liga hori, aita santuarekin batera, 1508an sortu zen Veneziako Errepublika suntsitzeko. Agnadelloko guduaren ondoren, Veneziak egun batean zortziehun urtean lortutakoa galdu zuen. Gudu horren ondorioz, aita santuaren eta Frantziaren arteko liskarra sortu zen, eta Florentzia babesik gabe geratu zen, aita santuaren menpe. Elizak Medici familiaren itzulera inposatu zuen 1512ko irailean. Horren ondorioz, Errepublika gainbehera joan zen, eta, horrekin batera, Makiavelo zerbitzu publikoetatik kaleratu zuten, eta haren ofizial ibilbidea bukatu.[36]
Makiavelok 1521ean jaso zuen amnistia, 52 urte zituela, baina handik gutxira, faltsuki, medicitarren aurkako estatu-kolpe batean parte hartzea leporatu zioten. Torturatu eta espetxeratu egin zuten epe labur baterako. Askatu ondoren, gaizkile talde batek bahitu zituen artilearen gremioko langile batzuk askatzeko eskaera jaso zuen. Makiavelok bahituak askatzea lortu zuen, eta gremioak, esker onez, dirutza handia eman zion. Funts horietako batzuekin, loteria-txartel bat erosi zuen, eta 20 mila dukatekin saritua izan zen. Horri esker, zor batzuk kitatu ahal izan zituen.[37]
Ondoren, Bernardo Rucellairen akademia humanistan hasi zen lanean, Polibioren lan grekoa itzultzen. Lan horren bitartez, errepublika baten gobernuari buruzko ideia baliotsuak bildu zituen. Medici familiako kide zen Klemente VII.a aita santu berriaren etorrerak Makiavelo berriro politikara hurbiltzea ahalbidetu zuen, eta hark Florentziako historiari buruzko obra bat eskatu zion 120 florinen truke. Hala ere, medicitarrekin hartutako lotura horrek kritikak eragin zituen, iraganean, ustez, konspiratu zuen familia beraren aldekoa izatea leporatu baitzioten.[38]
Niccolò di Bernardo dei Maquiavelo (Nikolas Makiavelo) 58 urterekin hil zen Florentzian, 1527ko ekainaren 21ean, peritonitis akutu baten ondorioz (baresarearen bat-bateko hantura, sabelaldeko barrunbea estaltzen duen mintza). Bere garaikideek ezikusiarena egin eta ahaztua izan arren, bere ondareak ospe handia lortu zuen ondorengo mendeetan. Bere bizitzan, bere ikuspegi pragmatikoak, eta sarritan hotzak, politikari eta estatu-gobernuari buruz, eskandalua sortu zuen bere garaikideen artean, batez ere bere ideien izaera ez oso erlijiosoengatik.[39]
Makiaveloren libururik ezagunena, "Printzea" (Il Principe), errege-politikan arrakasta izateko eskuliburua da. Printze hereditario baten publiko tradizionalagoari soilik deitzeaz gain, Makiavelok "printze berriak" direla uste duen gizonengan ere jartzen du arreta, beren dinastiak sortu dituztenengan.[40] Errege-agintaritza mantentzeko, printze hereditarioak ez du gauza handirik egin behar bere posizioa mantentzeko, Makiavelok dioenez, "gehiegizko indar" batek bakarrik kenduko dio bere agintea.[41] Aitzitik, printze berri batek zeregin zailagoa du gobernatzeko: lehenik eta behin, bere botere berria egonkortu behar du egitura politiko iraunkor bat eraikitzeko. Makiaveloren ustez, printzeei askotan gomendatzen zaizkien bertuteek, hain zuzen ere, gobernatzeko duten gaitasuna oztopatzen dute, beraz, printzeak bertute horien aurka jokatzen ikasi behar du bere erregimena mantentzeko. Agintari batek ez du ospeaz bakarrik arduratu behar, baita une egokietan eskrupulurik gabe jokatzeko prest egon behar da. Makiavelok uste zuen agintari batentzat hobe zela beldur handia izatea asko maitatua izatea baino. Maitatua den agintari batek betebeharrez mantentzen du agintea, beldur den buruzagi batek, berriz, zigorraren beldurrez agintzen du.[42] Teoriko politiko gisa, Makiavelok indar gordinaren edo engainuaren erabilera metodikoaren "beharra" azpimarratu zuen, familia noble osoak suntsitzea barne, printzearen autoritatearen aurkako edozein erronka saihesteko.[43]
Lorenzo di Piero de' Medici-ri, Urbinoko Dukea-ri, eskaini zion Printzearen azken bertsioa.
Adituek askotan aipatzen dute Makiavelok estatuaren eraikuntzan instrumentalitatea goraipatzen duela, eta ikuspegi hori esaera zahar honek gorpuzten du, askotan Makiavelori egozten zaiona: "Helburuek bitartekoak justifikatzen dituzte".[44] Makiavelok iruzurra eta engainua beharrezkoak direla uste du printzearentzat. Indarkeria beharrezkoa izan daiteke boterea arrakastaz egonkortzeko eta erakunde politiko berriak ezartzeko. Indarra erabil daiteke arerio politikoak ezabatzeko, erresistentzia duten populazioak suntsitzeko eta komunitatea gobernatzeko nahikoa izaera duten beste gizonez garbitzeko, eta hauek, ezinbestean, agintaria ordezkatzen saiatuko dira. Pasarte batean, Makiavelok Zizeronek bikoiztasuna eta indarkeria saihesteko emandako aholkua irauli egiten du, printzea "azeria izan behar dela tranpak saihesteko eta lehoia otsoak garaitzeko" esanez. Makiaveloren maxima ospetsuenetako bat bihurtuko zen.[45] Makiaveloren ikuspegia, estatu bat eskuratzeak eta mantentzeak bitarteko gaiztoak behar dituela dioena, tratatuaren gai nagusitzat hartu da. Makiavelok aholkuak ematen ditu printze batek kanpo-politika nola egin behar duen eta armada gaitua nola eraiki behar duen azaltzeko.[46]
Hasierako irakurle asko harrituta geratu ziren Makiavelok Printzea liburuan ateratzen dituen ondorio askorekin. Tratatuaren politikari buruzko analisi polemikoa dela eta, 1559an, Eliza Katolikoak Printzea debekatu zuen, "Index Librorum Prohibitorum"-en sartuz. Makiavelo liluratuta dago, eta batez ere gizarte politiko guztiz berriak sortu nahi dituztenengan jartzen du arreta. Platon eta Aristotelesen aurka, Makiavelok azpimarratu zuen "irudimenezko errepublikak eta printzerriek", hau da, erregimen politiko onena gauzatzea, ezinezkoa dela, eta beraz, printzeak "egia eraginkorra" (verita effectuale) bilatu behar duela.[47]
Makiavelok gomendioak ematen ditu printze batek barne eta kanpo arazoetan nola jokatu behar duen, eta printzerri mota desberdinen sailkapena eta nola antolatzen diren ematen du. Gainera, ospea lortu du Cesare Borgia eta Septimio Severo bezalako estadista ausart eta basatiak goraipatzeagatik.[48]
Printzearen eta bere beste lanen konposizioaren kronologiari buruzko eztabaida etengabea dago. William Connell adituak uste du Printzearen konposizioa eta garapena prozesu luzea izan zela, bere ideiak 1513tik 1515era berrikusi baitziren. Amaitutako lanaren izenburua, Il Principe, jatorrizko "De Principatibus" izenburutik desberdina da eta liburua 1532an argitaratu ondoren agertu zen. Adituek ez dute Makiaveloren eskuizkriburik. Makiavelok Printzearen aholkuen eta Liviori buruzko diskurtsoen errepublikanoagoei emandako aholkuen arteko desberdintasun eta antzekotasunei dagokienez, iruzkingile batzuek bi lanen arteko sintesi bat proposatu dute eta Printzeakerrepublikano erregimenen nagusitasunaren aldeko argudioak ere badituela baieztatu dute, Diskurtsoetan aurkitzen direnen antzekoak.[49]
XVIII. mendean, Jean-Jacques Rousseau-k (1712–1778) eta Ilustrazioko beste pentsalari batzuek satira deitu zioten lanari.[50] Hala ere, interpretazio hau askotan ezeztatzen dute adituek. Isaiah Berlinek dioenez, ezin du aurkitu Makiaveloren lana ez den beste ezer satiriko baten antzera "gutxiago irakurtzen" denik. Maurizio Viroli-k idazten du baieztapenak "testuaren esanahia gaizki irudikatzen duela".[51]
Leo Strauss eta Harvey Mansfield bezalako adituek adierazi dute Printzea eta bere beste lanen atal batzuek nahita adierazpen esoterikoak dituztela.[52] Hala ere, Mansfieldek dio hori Makiavelok gauza larriak eta serioak umoretsutzat jotzen dituelako gertatzen dela, "gizakiek manipulatu ditzaketelako", eta larritzat jotzen dituelako "giza beharrei erantzuten" dietelako.[53]
Antonio Gramsci (1891–1937) teoriko marxistak argudiatu zuen Makiaveloren entzulea jende xehea zela, klase agintariaren aldean, zeinak dagoeneko beren hezkuntzaren bidez deskribatutako metodoen berri bazuen.[54]
Tito Livioren Lehen Hamar Liburuei buruzko Diskurtsoak, 1517 inguruan idatziak eta 1531n argitaratuak, askotan Diskurtsoak edo Discorsi bezala ezagutzen direnak, Antzinako Erromako historia klasikoaren inguruko eztabaida bat da nominalki, nahiz eta gai honetatik urrundu eta garaikideko adibide politikoak ere erabiltzen dituen puntuak ilustratzeko. Makiavelok errepublika bat nola hasi eta egituratu behar den azaltzen duen ikasgai sorta gisa aurkezten du. Printzea baino lan zabalagoa da, eta errepubliken abantailak modu irekiagoan azaltzen dituen arren, bere beste lanetako antzeko gai asko ere baditu.[55] Adibidez, Makiavelok adierazi du errepublika bat ustelkeriatik salbatzeko, beharrezkoa dela "errege egoera" batera itzultzea bide bortitzak erabiliz. Romulo barkatzen du bere anaia Remo eta Tito Tazio gobernarikidea hiltzeagatik botere absolutua lortzeko, "bizimodu zibil" bat ezarri zuelako, edo errepublika baterako egokiak diren legeak ezartzeko.[56]
Iruzkingileek ez dute bat egiten bi lanen arteko bat-etorkizunari buruz, Makiavelok maiz errepubliketako buruzagiei "printze" deitzen baitie. Makiavelok batzuetan tiranoen aholkulari gisa ere jokatzen du.[57] Beste aditu batzuek Makiaveloren errepublikaren ezaugarri handitzaile eta inperialistak aipatu dituzte. Diskurtsoen kapitulurik luzeenean, Makiavelok printzeen aurkako konspirazioei buruzko xehetasun zehatzak ematen ditu. Ekintza horren moralitatea eztabaidatzen zuten bere aurreko klasikoek ez bezala, Makiavelok partikularrek beren agintariak botatzeko erabili dituzten moduak eta bitartekoak aztertzen ditu. Errepublikanismo modernoaren testu zentralenetako bat bihurtu zen, eta Pocockek Printzea baino lan osatuagoa dela argudiatu du.[58]
Makiavelok historialarihumanisten tradizioari jarraitu zion bere lana "historia" gisa egituratuz, sarrera-atalekin eta benetako erregistro gisa aurkeztutako hitzaldi landuekin antolatuz liburuak. Hala ere, bere kontakizuna esparru zabalago eta ia filosofiko batean garatzen da, bertutearen eta zortearen arteko borroka bat izanik. Florentziako Istorioen erdigunea Florentziako fakzionalismo suntsitzailea da, antzinako Erromako gatazka emankorrek ez bezala, hiria zatikatuta eta moralki gainbehera utzi zuena. Liviori buruzko bere Diskurtsoak bezala, lanak Elizaren kritika sotilak eta pertsonaien zirriborroak biltzen ditu, batez ere Medicitarrena, kontakizuna Cosimo de' Medici 1434an erbestetik itzultzearen inguruan oinarrituta. Michele di Landori egotzitako hitzaldi dramatiko bat ere badu, 1378ko Ciompi matxinadaren buruzagia, Florentziako gobernu demokratikoena laburki ezarri zuena.[59] Medicitarren aurkako Pazzien konspirazioa eta hura zapaltzeko bitartekoak ere zehatz-mehatz kontatzen ditu. Historialari modernoa ez den arren, Makiavelok "efektu anitzei" arreta jarriz, gertaeren analisiarekiko konpromisoa erakusten du, eta xehetasun historikoak bere ibilbide profesionalean lortutako ikuspegi politikoarekin konbinatzeko joera izan zuen.[60]
Michelle T. Clarke adituak humanismo tradizioaren aurkako kritika gai bat aipatu du, Makiaveloren garaian Florentziako zirkulu intelektualak menderatzen zituela esaten baita. Makiavelo ahalik eta zehatzen deskribatzen saiatu zen Medici familiak Florentzian boterea hartzeko erabili zituen metodoak, eta nola garaitu zituzten arerioak, bere Medici babeslea iraintzeko beldurrez gain.[61] Salvatore Di Mariak dioenez, Makiaveloren "historiaren ikuspegi ziklikoa" nabarmenena Istorie saileko lehen zortzi liburuetan da. Halaber, baieztatzen du Makiavelorentzat anbizioak paper garrantzitsua betetzen duela giza ekintzaren eragile gisa. Aditu batzuek uste dute Makiavelok "kontserbadore" jokabidea hartzen duela errepublikanismo demokratikoaren aurka Florentziako Iistorioetan, baina John P. McCormickek horren aurka argudiatzen du, esanez ez dagoela "arrazoirik" Makiavelok Printzean eta Diskurtsoetan azaldu zituen ideia politikoak alde batera utzi zituela pentsatzeko.[62]
"Gerraren artea" hitzaurre batean (proemio) eta zazpi liburutan (kapituluak) banatuta dago, Orti Oriclleari-n gertatzen diren elkarrizketa sorta baten moduan. Elkarrizketa horiek Bernardo Rucellaik 1490eko hamarkadan estilo klasikoan eraiki zituen Florentziako aristokrata eta humanistek eztabaidan aritzeko lorategietan gertatzen dira. Elkarrizketa horiek Cosimo Rucellai eta "Fabrizio Colonna jauna" (askoren ustez, Colonna Makiaveloren beraren mozorro ezkutua da, baina ikuspegi hau Mansfield bezalako adituek zalantzan jarri dute[63]), Florentziako errepublika berriko beste patrizi eta kapitain batzuekin: Zanobi Buondelmonti, Battista della Palla eta Luigi Alamanni dira. Lana Lorenzo di Filippo Strozziri eskainia dago, patrizio fiorentinoari, Makiaveloren egiletza modu ostentatiboan aldarrikatzen duen hitzaurre batean. Elkarrizketa aurkezteko lehen pertsona singularrean behin eta berriz erabili ondoren, Makiavelok lana uzten du, ez narratzaile ez solaskide gisa jardunez. Fabrizio Erromatar Errepublikaren hasiera eta erdialdeko erromatar legioekin maiteminduta dago eta Pizkunde garaiko Florentziako egoerara egokitzearen alde dago irmoki.[63]
Fabrizio eztabaidetan nagusitzen da gerrako gaiei eta jokabide militarrei buruzko ezagutzarekin.[64] Fabriziok ez du bere burua "Gerraren artea"n aditu gisa bakarrik kokatzen, baizik eta teoria klasikoak inspiratutako pentsamendu militar mota berri baten sortzaile gisa ere.[65]
Makiaveloren ustez, "Gerraren artea" oso garrantzitsua da estadistarentzat, uste baitu gerrak egiteko ezagutza horrek nazioen buruzagiei inperioa lortzeko aukera eman diezaiekeela.Gloria handia agintzen die beren estatuetan ordena militar handiak sortzeko zeregina hartzen dutenei.[44] Yves Winterrek adierazi zuen "Gerraren Artea" hobekien ikus daitekeela "humanismoaren handitasunaren" kritika gisa eta Makiavelok Printzea liburuko 26. kapituluan egindako deiaren azalpen gehiago gisa, Italia "barbaroen nagusitasunetik" askatu dezakeen ordena politiko-militar berri bat sortzeko. Mansfieldek dio lanak ironia gehiegi erabiltzen duela "ohiko zentzuan azterketa serio bat" izateko, baina "gerraren azterketa serioa" ezartzen eta sustatzen duela aro modernoan.[66]
Makiaveloren lanari buruzko iruzkin nagusiak bi gai hauetan zentratu dira: zein bateratua eta filosofikoa den bere lana eta zein berritzailea edo tradizionala den.[67]
Desadostasunak daude Makiaveloren lanetan aurki daitezkeen gai bateratzaileak, baldin badaude, nola deskribatu hobekien, batez ere bi lan politiko nagusietan, Printzea eta Diskurtsoak. Iruzkingile batzuek inkoherentetzat jo dute, eta agian ez diote koherentziari lehentasun handirik ematen ere. Beste batzuek, hala nola Hans Baronek, argudiatu dute bere ideiak izugarri aldatu direla denboran zehar. Batzuek argudiatu dute bere ondorioak hobeto ulertzen direla bere garaiaren, esperientzien eta hezkuntzaren produktu gisa. Beste batzuek, hala nola Leo Straussek eta Harvey Mansfieldek, irmoki argudiatu dute koherentzia eta bereizgarritasun sendo eta nahita bat dagoela, are gehiago argudiatuz hori Makiaveloren lan guztietara hedatzen dela, bere komediak eta gutunak barne.[68] Eztabaida handia dago Makiaveloren filosofo gisa zuen estatusari buruz, eta zenbateraino Makiavelok politikari buruzko ikuspegi sistematiko bat bilatzen zuen. Aditu batzuek pentsalari ez-sistematikoa zela uste dute, eta beste batzuek, berriz, uste dute Makiavelo azken finean filosofoa zela eta bere proiektu politikoari buruzko ikuspegi sistematikoa hartu zuela.[69]
Leo Strauss bezalako iruzkingileek Makiavelo modernitatearen sortzaile nahitatzat jo dute. Beste batzuek argudiatu dute Makiavelo bere inguruan gertatzen ari ziren joeren adibide bereziki interesgarri bat besterik ez dela. Nolanahi ere, Makiavelok hainbat unetan bere burua aurkeztu zuen italiarrei erromatarren eta greziarren bertute zaharrak gogorarazten zizkien norbait bezala, eta beste batzuetan politikarako ikuspegi guztiz berri bat sustatzen zuen norbait bezala. Makiavelok bere ahaleginaren originaltasuna azpimarratzen du hainbat kasutan. Aditu askok diote Makiavelo bereziki originala dela eta askotan bere aurrekoekiko inolako errespeturik gabe jokatzen duela dirudiela.[70]
Gilbertek Printzea eta imitatzen duen generoaren arteko antzekotasunak laburbildu zituen, "Printzeen Ispilua" deituriko estiloa. Genero klasikoki eraginpean zegoen hau, gutxienez Xenofonte eta Isokrates bezalako ereduekin. Gilbertek antzekotasunak azpimarratu bazituen ere, gainerako iruzkingile guztiekin bat etorri zen Makiavelo bereziki berritzailea zela genero hau erabiltzeko moduan, baita bere garaikideekin, hala nola Baldassare Castiglione eta Erasmorekin alderatuta ere. Gilbertek aipatu zuen berrikuntza nagusietako bat Makiavelok "ohituraren aurka ezarri beharko duen agintari berri batekin harremanetan jartzeko helburu nahita" zuela zentratu zela. Normalean, lan mota hauek printze hereditarioei bakarrik zuzentzen zitzaizkien. (Xenofonte ere salbuespena da alderdi honetan.)[71]
Quentin Skinner eta J.G.A. Pocock bezalako iruzkingileek, interpretazioaren "Cambridge Eskola" deiturikoan, baieztatu dute Makiaveloren lan politikoetako gai errepublikano batzuk, batez ere Liviori buruzko diskurtsoak, Erdi Aroko literatura italiarrean aurki daitezkeela, Salustio bezalako egile klasikoen eragina jaso zuena. Iruzkingile hauek Dante Alghieri, Petrarca eta Leonardo Bruni bezalako pentsalariak ere kontuan hartzen dituzte Makiavelon eragin handia izan zezaketenen artean.[72]
Filosofia politiko klasikoa: Xenofonte, Platon eta Aristoteles
Pentsalari politikoek neurri batean beren aitzindariekin harremanetan jartzen dira normalean, baita (edo agian bereziki) aurreko pentsamenduekin funtsean ados ez egotea helburu dutenekin ere. Beraz, Makiavelo bezain berritzaile itxuraz den figura batekin ere, adituek sakonago aztertu dituzte haren lanak, balizko eragin historiko eta filosofikoak aztertzeko. Makiavelok antzinako filosofoak aztertu bazituen ere, ez ditu maiz aipatzen autoritate gisa. Ez ditu Platon ez Aristoteles aipatzen Printzea lanean, eta behin bakarrik aipatzen du Aristoteles Diskurtsoetan.[73] Normalean ez du filosofoez hitz egiten, baizik eta "idazleak" eta "egileak". Makiavelok gehien aipatzen duen idazleetako bat Xenofonte da. Bere garaian, bertute klasikoei buruzko eztabaidarik ohikoena Zizeronen "De Officiis" liburuko lehen liburua izan zen. Hala ere, Zizeron ez da inoiz zuzenean aipatzen Printzea lanean, eta hiru aldiz bakarrik aipatzen da Diskurtsoetan.[74]
Straussen arabera, Makiaveloren eta Sokratesen arteko desberdintasun nagusia Makiaveloren materialismoa da, eta, beraz, naturaren ikuspegi teleologikoa eta filosofia politika baino goragokoa den ikuspegia baztertzea. Gauzen ulermen teleologikoarekin, Sokrateek argudiatzen zuten naturaz, jarduten duen guztiak helburu baterantz jokatzen duela, naturak nahi balitu bezala, baina Makiavelok baieztatzen zuen gauza horiek kasualitate itsuaren edo gizakiaren ekintzaren ondorioz gertatzen direla.[75]
Straussek argudiatu zuen Makiavelok Demokrito, Epikuro eta Lukrezio bezalako materialista klasikoen ideia batzuek eraginda ikusi zuela bere burua. Hala ere, Straussek hau Makiaveloren berrikuntza handi baten seinale gisa ikusten du, materialista klasikoek ez baitzuten partekatzen Sokratesen bizitza politikoarekiko ikuspegia, eta Makiavelok berriz bai.[76]
Ikerlari batzuek Makiaveloren eta Tuzidides historialari greziarren arteko antzekotasuna nabaritzen dute, biek botere politika azpimarratu baitzuten. Straussek argudiatu zuen Makiavelok Sokratesen aurreko filosofoen eragina izan zezakeela, baina konbinazio berri bat zela uste zuen:
...irakurle garaikideek Makiaveloren Tuzididesen irakaspenak gogorarazten ditu; bi egileengan "errealismo" bera aurkitzen dute, hau da, jainkoen boterearen edo justiziaren ukazio bera eta behar gogorrarekiko eta zorte iheskorrarekiko sentikortasun bera. Hala ere, Tuzididesek ez du inoiz zalantzan jartzen nobleziaren berezko nagusitasuna apaltasunarekiko, batez ere noblea apalaren eskutik suntsitzen denean nabarmentzen den nagusitasuna. Horregatik, Tuzididesen "Historiak" irakurlearengan Makiaveloren liburuek inoiz pizten ez duten tristura pizten du. Makiavelon komediak, parodiak eta satirak aurkitzen ditugu, baina tragedia gogorarazten duen ezer ez. Gizateriaren erdia bere pentsamendutik kanpo geratzen da. Ez dago tragediarik Makiavelorengan, "arruntaren" sakratutasunaren zentzurik ez duelako.[77]
Nahiz eta Makiavelok ez zuen inoiz «helburuak bitartekoak justifikatzen ditu» esaera esplizituki adierazi, Printzearen XVIII. atalean adierazitako printzipioekin bat datorrelako esleitzen zaio hori. Makiavelo estatu-arrazoiaren aitzindaritzat hartzen da, kontzeptu nagusia teoria politiko modernoan, geroagoko formulazioa Francesco Guicciardini eta Giovanni della Casarengan ikus badaiteke ere, nahiz eta doktrinaren sistematizazioa Giovanni Boterorekin lortu zen "Estatuaren arrazoia" (Della Ragion di Stato) (1589) lanean. Tito Livioren lehen hamarkadari buruzko hitzaldietan (III. lib, 41. atala), Makiavelok printzipio hau laburbiltzen du «Aberria beti defendatu behar da ahalkez edo aintzaz, eta edonola ere defendatu behar da» esaeran:[78]
«
Hori bere aberriari aholku eman nahi dion hiritar orok hauteman eta imitatu behar du; izan ere, aberriaren salbazioa jokoan dagoen eztabaidetan, ez zaio begirunerik izan behar bidezkoa denari edo ez denari, jainkozkoa edo krudela izan, laudagarria edo lotsagarria, baizik, beste edozein errespetu alde batera utziz, aberriaren bizitza salbatzen duen eta bere askatasunari eusten dion bideari jarraitu behar zaio.
Makiavelo Pizkundekoteorialari politiko garrantzitsuenetakotzat jotzen da, Izan ere, bere lanak modernitaterako inflexio-puntu bat markatzen du kontzepzio politikoan eta gizarte-egituren birkonfigurazioan. Bere pentsamenduan, politika ohiko moraltasunetik bereizten da, eta horrek boterearen azterketa pragmatikoa oinarritzeko aukera ematen dio. Ildo horretatik, filosofo italiarrak honako hau zioen: «Pertsona batek Estatu bat sortu eta bere legeak ezarri nahi baditu, lehenik onartu behar du gizaki guztiak maltzurrak direla eta beren izaera adierazteko prest daudela horretarako baldintza egokiak aurkitzen badituzte»[79].
Makiaveloren pentsamenduan, tradizioz, aporia bat aurkitu izan da haren bi obra esanguratsuenen arteko itxurazko kontraesanaren ondorioz: "Tito Livioren lehen hamarkadari buruzko diskurtsoak" (Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio) eta Printzea.[80]
Discorsietan, Makiavelok errepublika bat ezartzearen alde egiten du, erkidego oro bi indar kontrajarrik markatzen dutela dioen premisatik abiatuta: herria eta jauntxoak, azken horiek herria menperatu nahi dutenak izanik. Makiaveloren aburuz, erregimenik onena ondo egituratutako errepublika da, Erromatar Errepublika bezala, gizartearen bi sektoreak integratzea lortuko duena, horrela gatazka politikoa esfera publikoaren barruan mantentzea ahalbidetuz.[81]
Ongi antolatutako errepublika batek alde ezberdinen arteko gatazka kudeatu eta bideratuko duten erakundeak izan behar dituela nabarmendu du Maquiavelok. Instituzio horiek gabe, errepublikaren ordena desegin egingo litzateke. Bere iritziz, gobernu modu bat bera ere, onak (monarkia, aristokrazia eta demokrazia) zein txarrak (tirania, oligarkia edo gobernu lizuna), ez du erregimeneko taldeen interesak behar bezala orekatzea lortzen, eta horrek, berez, ezegonkor bihurtzen ditu.[82]
«
Hiru onak lehen aipatutakoak dira; hiru txarrak haien degradazioa dira (...), monarkia erraz bihurtzen da tirania; erregimen aristokratikoa oligarkia, eta demokratikoa lizentzia
»
—Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio. II. atala, Lehen liburua
Tesi errepublikanoen alde agertzen diren interpreteak, Rousseau-rengandik, Discorsi eta Printzearen arteko itxurazko kontraesana berdintzen saiatu dira, azken horrek ironia puntu bat erabiltzen duela uste baitute, zeinaren helburua boterearen praktika errealak bere testuinguruan ezagutaraztea izango bailitzateke.[82]
Hala eta guztiz ere, Printzea obran ondoriozta litekeen errepublikaren aurkakotasunari dagokionez, funtsezkoa da Makiavelok lan hori idazteko erabiltzen duen testuingurua kontuan hartzea. Hori egiterakoan, Lorenzo II.a Medicikoari gida bat eskaini nahi dio: Italia batzeko eta garai hartako krisi politikoa konpontzeko ahaleginean eraginkortasunez jarduteko. Makiavelok argitzen du, halaber, egon litekeela norbanako bat, errepublikaren funtzionamendu kolektiboa gainditzen duen bertute politikoa (zortearen une mesedegarriak aprobetxatu eta kontrakoak saihesteko gaitasuna) duena, bertute hori, ordea, banako jakin bati loturik dagoenez, berarekin hilko litzateke. Errepublika ongi antolatu batean, ordea, botere hori ez legoke izaki hilkor bakar baten mende..[82]
Printzeak paralelismoak ezartzen ditu Erromako Errepublikako diktadorearen irudiarekin, zeina botere absolutuz jantzia izan baitzen denbora mugatu batez, eta, agintaldiaren amaieran, kontu eman behar zuen Errepublikaren aurrean.
«
Beraz, printze batek, piztia adoptatu behar duela jakinik, Lehoia eta azeria aukeratu behar zituen, lehoiak ezin baitu bere burua defendatu tranpen aurka, eta azeriak ezin du bere burua defendatu otsoen aurka. Beraz, beharrezkoa da azeria izan behar da tranpak aurkitzeko, eta lehoia otsoak beldurtzeko. (Makiavelo, 1993:137-138)[83].
»
Makiavelok dio printze orok bertutea eta zoria izan behar dituela boterera iristeko. Bertutea printzeak erabaki zuzenak hartzeko duen gaitasunari dagokio; zoria, berriz, kanpoko faktore aurre esanezinei dagokie, hala nola lurralde bat konkistatzeko edo bere helburuak lortzeko aukera ematen dioten zirkunstantziei. Zorteak lagun diezaioke printzeari boterea lortzen, baina bertutea izango da hura eusten lagunduko diona. Krimena edo botere-abusu moduko ekintza zitalen bidez boterera iritsi den printze baten kasuan, Makiavelok aholkatzen du herriarekiko jarrera aldatu behar duela behin boterera iritsita. Askatasuna eman behar die haien faborea irabazteko, azken finean herriak erabakiko baitu bere etorkizuna. Noblezia eta kleroa klase garrantzitsutzat jotzen badira ere, Makiaveloren ustez, herria da nazioaren oinarria, muina. Ohartarazten du, printzeak herriaren gaineko kontrola izan dezan, herria trebeziaz gobernatu behar dela, «politikariaren eskuetan argizari» bihurtuz, hau da, baliabide malgu eta moldagarri bat, gobernariak bere alde erabil dezakeena boterea sendotzeko eta zaintzeko[84]. Hala ere, gobernariaren agintepean dagoen herriak egindako hutsegiteak «printzearen zabarkeriaren edo eredu txarraren ondorio dira erabat»; izan ere, Lorenzo Mediciren arabera, «jendeak printzearen eredua jarraitzen du»[85].
Erlijioari dagokionez, eta bereziki kristautasunari dagokionez, Makiavelok estatuaren egituraren barruko elementutzat hartu zuen, haren helburua zen justizia zaintzeko eta herritarren bertutea sustatzeko tresna izatea. Makiaveloren ikuspegiaren arabera, erlijioak funtsezko zeregina zuen gizarte-ordena sendotzeko, esparru morala ematen baitzuen, eta esparru hori norbanakoen eta taldeen jokabideak gidatzeko erabil zitekeen. Makiaveloren ustez, testuinguru politiko batean, gobernariek Eliza eta haren balioak erabil zitzaketen beren boterea legitimatzeko eta gizartearen egonkortasunari eusteko, are haien eragina ez bazen nahitaez bat etortzen agintariaren jardunbide edo printzipio funtsezkoekin[84]. Adibidez, erromatarrek «erlijiora jotzen zuten beren armadei konfiantza emateko»[86], edo Timasiteo printzeak «jendetzari erlijio-sentimendu bat eman zionean, beti beren agintariak imitatzen baitituzte»[85]. Makiavelok, Discursitan dioenez (San Frantzisko eta Santo Domingoren printzipioek, borondatezko pobreziarenak eta Kristoren bizitzaren adibideak), hain eragin handia izan zuten jendearengan, ezen ulertarazi baitzieten agintari gaiztoez gaizki hitz egitea ere zitala zela eta egokia zela haiei obedientzia ematea, haien hutsegiteen zigorra Jainkoari utziz[87]. Printzea lanean, Makiavelok Elizarekiko eta aita santuarekiko mespretxua eta miresmena adierazten ditu. Ikuspegi hori dela eta, zenbait adituk kristautasunaren aurkakotzat hartu izan dute erlijio zibil paganoak hobesten zituelakoan. Hala ere, beste autore batzuek, hala nola Cary Nederman-ek, diote zenbait doktrina kristau, hala nola Jainkoaren grazia eta erabakimen askea, elementu garrantzitsuak direla Makiaveloren pentsamenduan[88].
Makiavelo analista politiko eta zutabegile garaikideen lanaren aitzindaria ere izan zen. Francesco Vettoriri, 1513ko uztailean, idatzi zion gutun batean zioen: «Gure printze horiek guztiek helburu bat dute, eta haien sekretuak ezagutzea ezinezkoa zaigunez, betetzen dituzten hitz eta egintzetatik asmatu beharrean aurkitzen gara, eta batzuetan imajinatu beharrean». Makiaveloren zenbait testuk koherentzia zein kontraesanak islatzen dituzte bere lanean. Francesco Guicciardiniri 1521eko maiatzean idatzitako gutun batean, zera adierazi zuen: «Aspaldi honetan, nik ez dut inoiz esaten sinesten dudana, ezta diodana sinesten ere, eta noizean behin egiaren bat itzurtzen bazait, hainbeste gezurren artean ezkutatzen dut, ezen zaila dela antzematea». Aipu horrek agerian uzten du erretorika baten erabilera, non egia eta faltsutasunaren arteko bereizketa lausoa bilakatzen den.[89]
Makiavelok proposatzen duena erlatibismo moral gisa uler daiteke, non arau etiko konbentzionalak gobernariaren interes politikoen mende baitaude, zeinak erabaki pragmatikoak hartu behar dituen boterearen iraupenaren arabera. Ikuspegi horrek zalantzan jartzen du printzipio moral absolutuen baliozkotasuna testuinguru politikoetan. Hannah Arendtek honakoa adierazi zuen: «Gaitzik txikienaren argudioaren ahulezia beti izan da gaitzik txikiena aukeratu zutenek oso azkar ahazten dutela gaitza aukeratu zutela»[90]. Makiavelismoaren ideia erlatibistak azpimarratuz, Thomas Hobbesek dio: «Gizon guztiak beldurtuta mantentzen dituen botere komun batek kontrolatu gabe bizi diren bitartean, gerra-egoera horretan daude, gizon bakoitza gizon bakoitzaren aurkako gerra». Horrek esan nahi du botere politiko kolektiboak beldurra eragiteko mekanismo gisa jokatzen duela, eta, begirunezko beldur horri esker, gorputz politiko bat eratzen da, gerra eta etengabeko kaosa menderatze eta bortxaz geldiarazteko gai dena. Hobbesekin bat etorriz, bizikidetzari eta bakeari dagokienez, gizakien joera gaiztoak eragiten du boterearen eta gaizkiaren arteko aliantza beharrezkoa izatea nahi diren emaitzak lortzeko. Ikuspegi liberaletik, boterea beharrezko gaitza da, baina, haren izaera dela eta, nahitaezkoa da hura kontrolatzea eta mugatzea. Izan ere, euste hori gabe, boterea ez da funtzionala, ezta egokia ere bere segurtasun-, bake- eta bizikidetza-helburuak betetzeko. Horrela, gaitza, nahiz eta beharrezkoa izan, etxekotu egin behar da gure eskubideak erabiliz, gobernatuen onespenaren menpe, irudikapenaren bidez egituratua, botere-banaketaren bidez zatikatua eta legearen printzipioaren arabera arautua.[91]
Gaur egun, Peter Sloterdijkek zalantzan jarri du Makiaveloren estatu-arrazoiaren kontzeptua gehiegi garatu izana, kontzeptu horrek bere Kritik der zynischen Vernunft (Arrazoimen zinikoaren kritika) obran dituen ondorio kaltegarriak kontuan hartuz (1983). Sloterdijken arabera, kontzientzia faltsu ilustratuak jarduera-estrategia bat hartzen du, eta, nahiz eta aitortu sustatutako idealak ezin direla lortu eta inoiz ez direla erabat lortu, ezarritako esparruaren barruan mantentzen saiatzen da. Fenomeno horren ondorioz, gizabanako batzuek, eremu publikoan ideal horiek argi eta garbi zalantzan jartzen ez badituzte ere, beren bizitza pribatuan hausten dituzte, eta haiengandik at jarduteko aukera ematen dien askatasun eta nagusitasunez jokatzen dute. Portaera horri zinismo deitzen dio Sloterdijkek[92].
Iruzkingileen artean, Makiaveloren lanean berriena zenari buruzko proposamen batzuk egin dira etengabe. 0ro har, hiru ikuskera agertu dira bere pentsamenduaren gainean:
Makiavelo batzuetan zientzialari enpiriko modernoaren prototipotzat hartzen da, esperientziatik eta gertakari historikoetatik orokortzeak eraikitzen dituena, eta irudimenarekin teorizatzearen alferrikakotasuna azpimarratzen duena.[93]
Ez zen soilik monarkiaren agintearen teorikoa izan Printzea liburuan, baizik eta, paradoxikoki, errepublikano sutsua ere bai. Erlijioari buruz erradikala zen, ez bakarrik garaiko eliza katolikoa, baita kristautasuna bera ere arbuiatzen zuena; agian ateo klandestinoa ere izan zitekeen. [94]
Jaun baten erretratua (Cesare Borgia), Printzea lanean agintari arrakastatsu baten adibide gisa erabilia.
Makiavelok askotan aldatzen du bere ideien berritasun aitortuaren eta antzinako historian duen konfiantza agerikoaren artean. Diskurtsoen lehen liburuaren hitzaurrean, bere burua "modu eta ordena berrien" aurkitzaile eta politikaren antzinako ulermenaren zaharberritzaile gisa aurkezten du.[95] Gobernuaren ikuspegi klasikoa automugatzailea eta kasu askotan kaltegarria zela uste bazuen ere, hala ere, hori historia politikoaren ulermen faltsu bati egozten dio. Gainera, jendeak bizitzeko modua aztertu zuen, eta buruzagiei nola gobernatu behar zuten eta baita eurek nola bizi behar zuten ere jakinaraztea zuen helburu. Makiavelok ukatzen du bertutetsu bizitzeak beti zoriontasunera eramaten duela dioen iritzi klasikoa. Adibidez, miseria "printzeari gobernatzeko aukera ematen dion bizioetako bat" zela uste zuen, eta adierazi zuen "hobe litzatekeela maitatua eta beldurtua izatea. Baina biak gutxitan elkartzen direnez, aukeratzera behartuta dagoen edonork segurtasun handiagoa aurkituko du beldurtua izatean maitatua izatean baino".[96]
Makiaveloren lan askotan, sarritan adierazten du agintariak politika desatseginak hartu behar dituela bere erregimenaren jarraipenaren mesedetan. Krudelkeriak eta iruzurrak hain paper garrantzitsua betetzen dutenez bere politikan, ez da ezohikoa gai batzuk (hala nola hilketa eta traizioa) ohikoak izatea bere lanetan. Makiavelok gizarte politikoen hastapenetan eta oinarrietan jartzen du arreta, non gobernu zilegi bat metodo ez-legalen bidez ezarri behar den.[97]
Askotan egiten den proposamen antzeko eta eztabaidagarriago bat da politikan gauzak nola egin behar ziren deskribatu zuela, aholkuak nork erabiltzen zituen kontuan hartuta neutrala zirudien moduan: tiranoak edo agintari onak. Leo Straussek Makiavelori bere buruaz jabetzen zen "gaizkiaren irakaslea" zela, eta bere irakaskuntza "immorala eta erlijiogabea" dioen ikuspegi tradizionalaren aldekoa zela adierazi zuen, bertute klasikoak nabarmen baztertzeagatik eta bere "teologiaren aurkako haserrea" zelako, hau da, doktrina erlijiosoaren efektuekiko antipatia zuelako. Straussek iritzi hau hartzen du, iritzi tradizionala ez onartzeak "bere pentsamenduaren ausardia" eta "bere hitzaldiaren sotiltasun dotorea" galtzen dituela baieztatu zuelako. Hala ere, Straussek dio ikuspegi tradizionala eskasa dela eta bertatik "igoera" gomendatzen duela.[98]Benedetto Croce (1925) filosofo antifaxista italiarrak ondorioztatzen du Makiavelok "politikaren autonomia" kontzeptua inauguratu zuela, non politika moral pribatutik bereizitako kategoria gisa ikusten den. Crocek ere adierazi zuen Makiavelo "inoiz konponduko ez den enigma" bat dela.[99]
Ernst Cassirer (1946) filosofo alemaniarrak zioen Makiavelo "historialari bikaina" zela, eta "estatikan" interesatzen zitzaiola, ez bizitza historikoaren dinamikan. Makiaveloren ikuspegiari buruz, Cassirerrek gaineratu zuen "ezaugarri errepikakorrak bilatzen zituela, uneoro berdinak diren gauzak".[100] Hiri eta gizarteen oinarriei buruzko ideietan arreta jarriz, Louis Althusserrek adierazi zuen Makiavelo "hasieraren teorikoa" zela, eta indarkeria politikoari ematen dion rola akademikoek ere eztabaidatu dute. Winterrek dioenez, Makiavelo indarkeria politikoaren defendatzailea eta kritikoa da, eta indarkeria nahi diren emaitza politikoak lortzeko bide gisa ikusten du. Sheldon Wolinek Makiaveloren indarkeria erabiltzeko gomendioa "indarkeriaren ekonomia" gisa deskribatzen du, ordena politiko egonkor bat mantentzeko helburuarekin. Michael Antonek gerrak eta propagandak Makiaveloren lanean duten papera aztertu zuen, gai horiek funtsezkoak zirela iritziz haren pentsamendua ulertzeko.[101]
Makiaveloren bertutearen kontzeptua, berak "Virtù" deitzen duena, originala da eta adituek beste filosofo politikoen ikuspuntu tradizionaletatik desberdina dela uste dute normalean. Virtù unean agintari bati bere estatua mantentzen laguntzen dion edozein ezaugarri izan daiteke, baita beharrezko gaizkian aritzeko prest egotea ere abantailagarria denean.[102] Makiaveloren jarraitzaileei buruz idatzi zuen: "Zortea gainditzeko beste modu erregularrago eta zientifikoagoak saiatzean, Makiaveloren ondorengoek formalizatu egin zuten haren bertutearen nozioa". Mansfieldek Makiaveloren Virtùren erabilera "gaizkiarekiko konpromiso" gisa deskribatzen du. Hala ere, argudiatzen du Makiaveloren helburuak ez dituztela berak eragin zituztenek partekatu, eta bakea zein hazkunde ekonomikoa helburu duin gisa ikustearen aurka egin zuen, Mansfieldek "printzearen heziketa" deitzen duen horretara eramango bazituzten.[103]
Makiavelok hitza modu zabalean erabiltzen duen adibide bat agintari kriminalen ebaluazioan aurki daiteke, badirudi "bertutetsu" etiketa egozten eta kentzen diela beren nagusitasuna ezartzeko egindako ekintzei, eta horrek adituak eztabaidatzera eraman ditu ea benetan jarraitzen ari den edo nahita iraultzen ari den bertute moral eta politikoaren doktrina tradizionala.[104]
Fortuna ez da jatorrizko kontzeptua, eta Makiavelok hartu zuen, baina ideiaren erabilera berritzailea bere pentsamendu politikoaren erdigune bihurtu zen. Makiavelok estadista batek bere bertutea erabili behar duela zortea konkistatzeko ikusteko modua antzinako filosofoengandik desberdina dela ikusi da, kontzeptuaren greziar eta erromatar bertsioak barne.[105]
Najemyk argudiatu du ikuspegi bera aurki daitekeela Makiaveloren maitasunari eta desirari buruzko ikuspegian, bere komedietan eta gutunetan ikusten den bezala. Najemyk erakusten du nola Makiaveloren lagun Vettorik bere aurka argudiatu zuen, eta zortearen ulermen tradizionalago bat aipatu zuen.[106]
Cary Nedermanek Makiaveloren "fortuna"ren erabilerari buruz dioenez, hau da: "Makiaveloren oharrek fortunari eta bere unibertso intelektualean duen lekuari buruzko hainbat ondorio nabarmenetara bideratzen dute. Bere corpus osoan, fortuna indarkeriaren iturri nagusi gisa irudikatzen da (batez ere gizateriaren aurka zuzenduta) eta arrazoiaren aurkako gisa. Horrela, Makiavelo konturatzen da fortunaren gorabeherei erantzun muturrekoa emateko prestatzeak bakarrik bermatuko duela garaipena haren aurka. Hau da, Virtùk ematen duena: zorteari edozein unetan eta beharrezkoa den edozein modutan erantzuteko gaitasuna". Makiavelok Virtu erabiltzeari buruz, Quentin Skinnerrek adierazi zuen "ondo ulertuta, printze-bertuteak printze birtuoso baten virtuosa osatzen duten ezaugarrien artean daudela, eta horrela estatua segurtasun eta bake egoeran mantentzeko bere betebehar nagusia betetzen laguntzen diotela".[107]
Makiaveloren Virtu kontzeptua antzinako greziar "arete" kontzeptuarekin alderatu izan da. Hala ere, Makiaveloren bertute kontzeptua Tuzididesen bertute politikoaren ikuspegitik desberdina dela uste da.[108]
Makiavelok behin eta berriz erakusten du erlijioa gizakiaren jatorritik eratorria zela ikusten zuela, eta erlijioaren balioa gizarte-ordenari egiten dion ekarpenean datzala eta moralaren arauak baztertu egin behar direla segurtasunak eskatzen badu.[109]Printzean, Diskurtsoetan eta Castruccio Castracaniren Bizitzan "profetak" deskribatzen ditu, berak deitzen dituen bezala, Moises, Romulo, Ziro Handia eta Teseo bezala, printze berririk handienak, politikako berrikuntza berritzaileenen sortzaile loriatsu eta basatiak, eta Makiavelok azpimarratzen dituen gizonek beti erabili dute indar armatua, azkenean haien ikuspegiarekin ados ez zeudenak hiltzeko prest egonez.[110] Kalkulatu zuen sekta hauek 1.666 eta 3.000 urte artean irauten dutela aldi bakoitzean, eta horrek, Leo Straussek adierazi bezala, esan nahi luke kristautasuna Makiavelo baino 150 urte geroago amaitzen hasi behar zela. Makiaveloren kezka kristautasunarekiko erlijio gisa, garaiko italiarrak "ahul eta afeminatu" bihurtzen zituela zen, politika gizon krudel eta gaiztoen eskuetan utziz borrokarik gabe, baita apaltasuna eta beste munduko gauzak ospatzen ere, mundu ukigarrian zentratu beharrean. Makiaveloren erlijio-leialtasuna eztabaidatua izan den arren, garaiko kristautasuna gutxi estimatzen zuela uste da.[111] Oro har, Makiavelo bere garaian existitzen zen kristautasuna kritikatzen du, bereziki politikan eta gizaterian orokorrean zuen eraginaz. Bere ustez, Elizak onartu zuen kristautasunak erabaki praktikoak ideal imajinarioek gehiegi gidatzen zituztela eta jendea gertaerak probidentziaren edo, berak esango lukeen bezala, kasualitatearen, zortearen edo fortunaren esku uztera bultzatzen zuela. Makiavelok ikuspegi erabat desberdina zuen, eta uste zuen erlijio paganoa, bere akatsak kontuan hartuta, kristautasuna baino hobea zela, gerra-gerra defendatzen baitzuen.[112]
Sebastian De Grazia eta Maurizio Viroli bezalako aditu batzuek uste dute Makiavelok erlijioa uste baino modu intimoagoan ikusten zuela.[113] Aitzitik, Nathan Tarcov-ek adierazi du Makiavelok erlijioa goraipatzea, egia esan, bere antiklerikalismoa eta kristautasunarekiko antipatia estaltzen duela. Vickie Sullivanek ere argudiatzen du, Makiavelorentzat, kristautasunak gobernu librea praktikatzea ezinezkoa egiten zuela.[114]
Makiavelok Averroisten ikuspegiarekin bat egiten du, zeinaren arabera mundua betikoa da, eta beraz, ez da sorkuntzarik izan. Eta sekta erlijiosoen gorakada eta gainbehera arrazoiak ere aztertzen ditu, bai gizakien bai naturaren kausei egotziz. Printzea lanean, Makiavelok printzerri eliztarra aztertzen du, Erromako Eliza Katolikoarena eta Turkiako Otomanda Inperioarena bezalako erregimenak barne hartzen zituena. Makiavelok Selim I.a bezalako konkistatzaile musulmanak miresten zituela dirudi.[115] Aditu batzuk uste dute Makiavelok Eliza Katolikoaren erreforma nahi zuela. Hala ere, "Erromako elizaren erreformaren nahia", idatziko zuen Federico Chabodek, "berarengan errotuta zegoen garai hartako disidenteak eta erreformatzaileak bultzatzen zituzten motibo oso desberdinetan".[116]
Jainkoaren beldurra printzearen beldurrak ordezka dezakeen arren, printze nahikoa indartsu bat baldin badago, Makiavelok uste zuen erlijioa izatea bereziki ezinbestekoa zela errepublika bat ordenan mantentzeko. Makiavelorentzat, benetako printze handi bat ezin da inoiz konbentzionalki erlijiosoa izan, baina bere herria erlijioso bihurtu beharko luke ahal badu. Straussen arabera, ez zen erlijioa modu honetan azaldu zuen lehen pertsona izan, baina erlijioaren deskribapena berritzailea izan zen printzeen azalpen orokorrean txertatu zuen moduagatik.[117]
Makiaveloren iritzia, gobernuek erlijioa behar dutela arrazoi politiko praktikoengatik, errepubliken aldeko modernoen artean zabalduta zegoen, gutxi gorabehera Frantziako Iraultzaren garaira arte. Beraz, hau desadostasun puntu bat da Makiaveloren eta modernitate berantiarraren artean.[118]
Makiavelo bere bulegoan gogoetan murgilduta irudikatzen duen mihise gaineko olio-pintura, Stefano Ussiren lana (1894).
Robert Bireleyren hitzak aipatzearren:
...Printzearen hamabost edizio inguru eta hemeretzi Diskurtso eta bakoitzaren frantsesezko itzulpenak zeuden zirkulazioan Paulo IV.aren Indizean 1559an jarri aurretik, neurri horrek ia argitalpena geldiarazi zuen eremu katolikoetan, Frantzian izan ezik. Hiru idazle nagusik Makiaveloren aurka egin zuten bere lanak argitaratutakoan, eta 1559an berriro ere Indize Tridentinoak gaitzetsi egin zituen 1564an. Hauek izan ziren Reginald Pole kardinal ingelesa eta Jeronimo Osorio gotzain portugaldarra, biak urte askotan Italian bizi izan zirenak, eta Ambrogio Caterino Politi humanista italiarra eta geroago gotzaina.[119]
Makiaveloren ideiek eragin sakona izan zuten Mendebaldeko osoko lider politikoengan, inprentaren teknologia berriak lagunduta. Makiaveloren ondorengo lehen belaunaldietan, haren eragin nagusia gobernu ez-errepublikanoetan egon zen. Polek jakinarazi zuen Printzeaz oso ondo hitz egiten zuela Thomas Cromwellek Ingalaterran, eta Henrike VIII.arengan eragina izan zuela protestantismorantz joatean eta bere taktiketan, adibidez Graziaren Erromesaldian.[120]Karlos V.a errege katoliko eta enperadoreak ere bazuen kopia bat.[121] Frantzian, hasieran erreakzio nahasi baten ondoren, Makiavelo Katalina Medicikoarekin eta San Bartolomen sarraskiarekin lotu zuten. Bireley historialariak dioen bezala, XVI. mendean, idazle katolikoek "Makiavelo protestanteekin lotu zuten, eta egile protestanteek italiar eta katolikotzat jotzen zuten". Izan ere, badirudi errege katoliko eta protestanteengan eragina izan zuela.[122]
Makiavelo kritikatzeko eskainitako hasierako lanik garrantzitsuenetako bat, batez ere Printzea, Inozentzio Gentillet hugonotearena izan zen. Bere lana, Makiaveloren aurkako diskurtsoa edo Anti Makiavelo bezala ezagutzen dena, Genevan argitaratu zen 1576an.[123] Makiavelo ateoa izateaz akusatu zuen, eta bere garaiko politikariak salatu zituen, bere lanak "gortekoen Korana" zirela esanez, "Frantziako gortean ez duela osperik Makiaveloren idatziak eskura ez dituenak". Gentillet-en beste gai bat Makiaveloren beraren izpirituan zegoen gehiago: politikan immoraltasunaren eraginkortasuna zalantzan jarri zuen. Gentillet-ek, Makiaveloren kritikari askok bezala, azkenean onartu egin zituen haren pentsamenduaren alderdiak salatzen zituztenak.[124] Hau bihurtu zen etorkizuneko Europako diskurtso politiko askoren gaia XVII. mendean. Hor sartzen dira Bireleyk laburbildutako Kontraerreforma Katolikoko idazleak: Giovanni Botero, Justus Lipsius, Carolus Scribani, Adam Contzen, Pedro de Ribadeneira eta Diego de Saavedra Fajardo.[125]
Egile hauek Makiavelo kritikatu zuten, baina hainbat modutan ere jarraitu zioten. Printze batek ospeaz arduratu behar zuela onartzen zuten, eta baita maltzurkeria eta engainuaren beharra ere, baina Makiavelorekin alderatuta, eta geroagoko idazle modernistak bezala, aurrerapen ekonomikoa askoz gehiago azpimarratu zuten gerraren arrisku handiko abenturak baino. Egile hauek Tazito aipatzen zuten aholku politiko errealistaren iturri gisa, Makiavelo baino gehiago, eta itxurakeria horri "Tazitismoa" deitu zioten. "Tazitismo beltza" printzearen gobernuaren aldekoa zen, baina errepubliken aldeko argudioak defendatzen zituen "tazitismo gorria", Makiaveloren beraren jatorrizko espirituan gero eta garrantzitsuagoa bihurtu zen. Reginald Pole kardinalak Printzea irakurri zuen Italian zegoela, eta horri buruzko bere iruzkinak eman zituen.[126]Frederiko Handiak, Prusiako erregeak eta Voltaireren babesleak, "Anti-Makiavelo" idatzi zuen, Printzea gezurtatzeko asmoz.[127]
Francis Baconek zientzia modernoa izango zenaren aldeko argudioak defendatu zituen, benetako esperientzian eta esperimentazioan oinarrituko zena, metafisikari buruzko usteetatik librea eta naturaren gaineko kontrola areagotzea helburu zuena. Makiavelo aipatu zuen aurrekari gisa.
Filosofia materialista modernoa XVI., XVII. eta XVIII. mendeetan garatu zen, Makiaveloren ondorengo belaunaldietan hasita. Filosofia politiko modernoak errepublikanoa izateko joera zuen, baina egile katolikoekin gertatzen zen bezala, Makiaveloren errealismoa eta norberaren fortuna kontrolatzeko berrikuntza sustatzea onartuagoak ziren gerra eta taldeen arteko indarkeria azpimarratzea baino. Ez zen ekonomia eta politika berritzailea bakarrik izan emaitza, baita zientzia modernoa ere, eta horrek zenbait iruzkingilek XVIII. mendeko Ilustrazioak makiavelismoaren "humanitario" moderazioa ekarri zuela esanarazi zuen.[128]
Makiaveloren eraginaren garrantzia nabarmena da ahalegin honetako pertsonaia garrantzitsu askotan, adibidez, Bodin, Francis Bacon, Algernon Sidney, Harrington, John Milton, Spinoza, Jean-Jacques Rousseau, Hume, Edward Gibbon eta Adam Smith.[129] Ez zen beti aipatzen inspirazio gisa, bere polemikagatik, baina uste da beste filosofo garrantzitsu batzuentzat ere eragina izan zuela, hala nola Montaigne, Descartes, Hobbes, Locke eta Montesquieu. Jean-Jacques Rousseauk, ideia politiko oso desberdinekin lotuta dagoenak, Makiaveloren lana pieza satiriko gisa ikusi zuen, non Makiavelok gizon bakarreko gobernu baten akatsak agerian uzten dituen, amoralitatea goratu beharrean.[130]
XVII. mendean Ingalaterran garatu eta egokitu ziren Makiaveloren ideiak gehien, eta errepublikanismoak berriro bizia hartu zuen. XVII. mendeko errepublikanismo ingelesetik hurrengo mendean sortuko zen ez bakarrik hausnarketa politiko eta historiko ingelesaren gaia –Bolingbroke zirkuluaren, Gibbonen eta lehen erradikal parlamentarioen idazkiena–, baizik eta Ilustrazioaren pizgarri bat ere izan zen Eskozian, Kontinentean eta Ameriketako Estatu Batuetan.[131]
Adituek argudiatu dute Makiavelok eragin zuzen eta zeharkako handia izan zuela Ameriketako Estatu Batuetako Aita Fundatzaileen pentsamendu politikoan, errepublikanismoarekiko eta gobernu mota errepublikanoarekiko zuen aldekotasun izugarriagatik. John McCormicken arabera, Makiavelok, azken finean, bere printzea nobleziaren ordez jende xehearen alde egotea nahi zuenez, Makiavelo gobernu herrikoiaren aitzindari eta defendatzaile gisa ikusten du. Benjamin Franklinek, James Madisonek eta Thomas Jeffersonek Makiaveloren errepublikanismoa jarraitu zuten, Alexander Hamiltonek Alderdi Federalistarekin sortzen ari zen aristokrazia ikusten zutenaren aurka egin zutenean.[132] Hamiltonek Makiavelorengandik ikasi zuen kanpo politikaren garrantziaz barne politikarako, baina baliteke harengandik hautsi izana errepublika batek bizirauteko zein harrapari izan behar zuenari dagokionez. George Washington gutxiago eragin zuen Makiavelok.[133]
John Adamsek Makiaveloren gobernu-arduraren errealitateen deskribapen arrazionala miresten zuen. Adamsek Makiaveloren lanak erabili zituen gobernu mistoaren alde egiteko.
Agian Makiavelo filosofo politiko gisa gehien aztertu eta baloratu zuen Aita Fundatzailea John Adams izan zen, italiarraren pentsamenduari buruzko iruzkin ugari egin zituena bere lanean, "Ameriketako Estatu Batuetako konstituzioen defentsa" (A Defence of the Constitutions of the United States of America). Lan honetan, John Adamsek Makiavelo goraipatu zuen, Algernon Sidney eta Montesquieurekin batera, gobernu mistoaren defendatzaile filosofiko gisa. Adamsentzat, Makiavelok arrazoi enpirikoa itzuli zion politikari, eta fakzioen analisia txalogarria zen. Adams bat etorri zen baita florentziarrarekin giza izaera aldaezina zela eta pasioek bultzatuta zegoela esaten zuenean. Makiaveloren sinesmena ere onartu zuen, gizarte guztiak hazkunde eta gainbehera aldi ziklikoen menpe zeudelako. Adamsentzat, Makiavelok gobernu onerako beharrezkoak ziren erakundeen ulermen argia baino ez zuen falta.[134]
XX. mendeko Antonio Gramsci italiar komunistak inspirazio handia hartu zuen Makiaveloren etika, morala eta hauek Estatuarekin eta iraultzarekin duten harremanari "Iraultza Pasiboari" buruzko idazkietan, eta gizarte bat nola manipula daitekeen moralaren nozio ezagunak kontrolatuz. Gramscik Makiaveloren pentsamenduan joera demokratikotzat jotzen zuena miresten zuen, eta bere filosofian txertatzen saiatu zen.[135]Joseph StalinekPrintzea irakurri eta bere kopia propioa ohartarazi zuela esaten da. Benito Mussolinik, Italiako faxisten buruzagiak, ere saiakera luze bat idatzi zuen Machiaveloren eraginari buruz, Preludio al Machiavelli izenburupean.[136]
XX. mendean, Makiaveloren La Mandragola (1518) antzezlanarekiko interesa berpiztu zen, hainbat antzezlan izan zituena, besteak beste, New Yorken, New Yorkeko Shakespeare Jaialdian 1976an eta Riverside Shakespeare Company-n 1979an, Peer Rabenek Municheko Anti Antzokian komedia musikal gisa 1971n, eta Londresko Antzoki Nazionalean 1984an.[137]
Batzuetan esaten da Makiaveloren lanek politika eta politikari hitzen konnotazio negatibo modernoetan lagundu dutela,[138] eta batzuetan uste da berari esker bihurtu zela "Old Nick Deabrua"ren ingelesezko terminoa. Makiaveloren izena, gutxiespen gisa, gero eta gehiago erabili zen XVI. mendearen amaieran, Makiaveloren lanen hedapen zabalaren ondorioz, eta normalean gaiztakeriarekin lotzen zen, batez ere izaera politikoarekin. Gaur egun, Makiaveliano adjektiboa oraindik ere "maltzurkeriaz, bikoiztasunez edo fede txarraz markatutako" politika mota bat deskribatzen duen terminoa da. Makiavelismo hitza eztabaida politikoetan ere erabiltzen den terminoa da, askotan errealismo politiko hutsaren sinonimo gisa.[139]
Ospe hori gorabehera, adituek maiz eztabaidatzen dute zer neurritan onartu zituen Makiavelok jokabide birtuosoaren arau-hausteak politikari gisa, eta ia aditu guztiek aurre egin behar diote bere immoralista ospeari, ikuspegi hori onartu edo ukatu arren.[140] Bere asmoak edozein direla ere, gaur egun oraindik eztabaidatzen direnak, gobernuan jokabide desatsegina justifikatzen duen ekintza eta pentsamendu politiko mota jakin batekin lotu da. Adibidez, Leo Straussek honakoa idatzi zuen:
Makiavelo da bere eraginpetik independenteki existitzen den eta existitzen jarraituko duen politika mota bat izendatzeko erabiltzen den pentsalari politiko bakarra, komenientziaren kontsiderazioek soilik gidatutako politika bat, bere helburuak lortzeko bitarteko guztiak erabiltzen dituena, bidezkoak edo txarrak, burdinazkoak edo pozoizkoak izan –bere helburua norberaren herrialdea edo aberria handitzea izanik–, baina baita aberria politikariaren, estadistaren edo alderdiaren auto-handitzearen zerbitzura ere.[141]
Makiaveloren ospea dela eta, hainbat modutan agertu da kultura-irudikapenetan. Ingalaterrako Pizkundeko antzerkian (Elisabet garaikoa eta Jakobeo garaikoa), "Machiavel" terminoa (Nicholas Machiavel-etik, Makiaveloren izenaren "ingelesatzea" frantsesez oinarrituta) estatuaren boterea mantentzeko bide gupidagabeetara jotzen zuen antagonista arrunt bat izendatzeko erabiltzen zen, eta gaur egun "makiaveliano" hitzaren sinonimotzat hartzen da.[142]
Christopher Marlowe-ren "The Jew of Malta" (1589 inguruan) antzezlanak Makiavel izeneko pertsonaia baten prologoa dauka, Makiavelon oinarritutako Senekako mamu bat.[143] Makiavelek boterea amorala dela dioen ikuspegi zinikoa adierazten du, esanez:
Erlijioa haur jostailu bat bezala hartzen dut,
Eta uste dut ez dagoela bekaturik, ezjakintasuna baino.
Peter Withorne-ren "Gerraren Artea"ren 1573ko itzulpena"Pisako gaiei buruzko Hamartar Magistratuei egindako hitzaldia (1499)" (Discorso fatto al magistrato de' Dieci sopra le cose di Pisa)
"Dirua hornitzeari buruz esan beharreko hitzak (1503)" (Parole da dirle sopra la provvisione del danaio)
"Valentino Dukeak Vitellozzo Vitelli, Oliverotto da Fermo, Pagolo jauna eta Gravina Orsini Dukea hiltzeko erabilitako metodoaren deskribapena (1503)" (Descrizione del modo tenuto dal Duca Valentino nello ammazzare Vitellozzo Vitelli, Oliverotto da Fermo, il Signor Pagolo e il duca di Gravina Orsini)
"Gallorum-aren izaerari buruz (1510)" (De natura Gallorum)
"Frantziako gaien erretratua (1510)" (Ritratto delle cose di Francia)
"Alemaniako gaien erretratua (1512)" (Ritratto delle cose della Magna)
Estatu-gizona eta politologoa izateaz gain, Makiavelok obra klasikoak ere itzuli zituen, eta antzerkigilea (Clizia, Mandragola), poeta (Sonetti, Canzoni, Ottave, Canti carnascialeschi) eta eleberrigilea (Belfagor arcidiavolo) izan zen:
Decennale primo (1506) - terza rimako poema bat.
Decennale secondo (1509) - poema bat.
Andria edo Androseko neska (1517) – komedia erdi-autobiografikoa, Terenceren moldaketa.[145]
Mandragola (1518) - The Mandrake - bost ekitaldiko prosako komedia, bertso-prologo batekin.
Clizia (1525) – prosako komedia.
Belfagor arcidiavolo (1515) – eleberria.
Asino d'oro (1517) – Urrezko Astoa Apuleioren lan klasikoaren bertsio berri bat, terza rimako poema bat da.
"Hizkuntzari buruz" (1514) (Della Lingua), Italiako hizkuntzari buruzko elkarrizketa bat, normalean Makiavelori egozten zaio.
Makiaveloren editore literarioak, Giuliano de' Riccik, jakinarazi zuen ikusia zuela Makiaveloren aitonak, Aristofanesen estiloko komedia bat egin zuela, florentziar bizidunak pertsonaia gisa zituena, eta Le Maschere izenburua zuela. Iradoki izan da gauza horien eta, oro har, bere nagusiei idazteko estiloaren ondorioz, oso litekeena dela Makiavelorekiko etsaitasun bat egotea Mediciren itzulera baino lehen ere.[146][147]
↑(Ingelesez)Dietz, Mary G.. (1998).Machiavelli, Niccolò (1469–1527). Routledge Encyclopedia of Philosophy, Taylor and Francis(kontsulta data: 2036-06-26).
↑(Ingelesez)Berridge, G.R., Lloyd, L.. (2012).Machiavelli, Niccolò. M. In: Barder, B., Pope, L.E., Rana, K.S. (eds) The Palgrave Macmillan Dictionary of Diplomacy. Palgrave Macmillan, London.(kontsulta data: 2026-06-26).
↑Santa Maria del Fioreko lanaren artxiboa, Bataio-liburua: 1469ko maiatzaren 4an, Niccolo Piero eta Michele, Bernardo Machiavelliren semeak, Santa Trinita parrokiakoa, hilaren 3an jaio ziren, 4:00etan, eta hilaren 4an bataiatu zituzten.
↑Giovanni Villanik, bere Cronica Universale'an, Florentziako historiaren ikuspegi zehatza eskaintzen du, jatorritik hasi eta haren garaira arte, gertaera politiko eta sozial garrantzitsuak barne.
↑"Oroitzapenen liburua" 1474ko irailaren 30etik 1487ko abuztuaren 19ra doa.
↑Battista Nelli, G. (1753). Discorsi di Architettura.
↑L. Canfora (2002). Noi e gli antichi. Milán, Italia, pp. 16, 22, 121.
↑(Ingelesez)Campbell, Gordon. (2003).The Oxford Dictionary of the Renaissance. Oxford: Oxford University PressISBN978-0-19-172779-5.(kontsulta data: 2026-06-30).
↑(Ingelesez)Niccolò Machiavelli. (1996).Machiavelli and his friends: Their personal correspondence. Northern Illinois University Press, translated and edited by James B. Atkinson and David Sices.(kontsulta data: 2026-06-30).
↑(Ingelesez)Joshua Kaplan. (2005)."Political Theory: The Classic Texts and their Continuing Relevance,". The Modern Scholar (14 lectures in the series; lecture #7 / disc 4)(kontsulta data: 2026-06-30).
↑(Ingelesez)Strauss, Leo. (1958).Thoughts on Machiavelli. University of Chicago Press(kontsulta data: 2026-07-10).
↑(Ingelesez)Brown, A.. (2015).Lucretian naturalism and the evolution of Machiavelli’s ethics. The radical Machiavelli: politics, philosophy and language. Boston: Brill(kontsulta data: 2026-07-10).
↑Nederman,Cary. (2019).Niccolò Machiavelli. (Summer 2019. argitaraldia)The Stanford Encyclopedia of Philosophy.
↑(Ingelesez)Berlin, I.. (2014)."The Originality of Machiavelli". Reading Political Philosophy Routledge.,43-58or.(kontsulta data: 2026-07-3).
↑Hannah Arendt, Responsabilité et jugement, 2003, p. 79: "Politiquement, la faiblesse de l'argument du moindre mal a toujours été que ceux qui choisissent le moindre mal oublient très vite qu'ils ont choisi le mal"
↑Gamero Cabrera, Isabel G. «Los medios de comunicación como agentes del cinismo (según Peter Sloterdijk)». En Gonzalo Abril Curto: El cuarto bios. Estudios sobre comunicación e información. Editorial Complutense (2010), p. 73.
↑(Ingelesez)Fischer, Markus. (2000).Well-ordered License: On the Unity of Machiavelli's Thought. Lexington Book(kontsulta data: 2026-07-3).
↑(Ingelesez)Cassirer, Ernst. (1961).The Myth of the State. New Haven, Connecticut; London, England: Yale University Press,136or.ISBN978-0-300-00036-8.(kontsulta data: 2026-07-3).
↑(Ingelesez)Najemy, John. (1993).Between Friends: Discourses of Power and Desire in the Machiavelli-Vettori Letters of 1513–1515. Princeton University Press,203-204or.(kontsulta data: 2026-07-5).
↑(Ingelesez)Haitsma Mulier, Eco. (1999)."A controversial republican". In Bock, Gisela; Skinner, Quentin; Viroli, Maurizio (eds.). Machiavelli and Republicanism.. Cambridge University Press(kontsulta data: 2026-06-29).
↑(Ingelesez)Haitsma Mulier. (1999).The Protestant Netherlands. The Catholic countries(kontsulta data: 2026-06-29).
↑(Ingelesez)Simon Patericke..The first English edition was A Discourse upon the meanes of wel governing and maintaining in good peace, a Kingdome, or other principalities. (kontsulta data: 2026-06-29).
↑(Ingelesez)"Spinoza's Political Philosophy". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University. 2013(kontsulta data: 2026-06-29).
↑(Ingelesez)Shklar, J.. (1999)."Montesquieu and the new republicanism". In Bock, Gisela; Skinner, Quentin; Viroli, Maurizio (eds.). Machiavelli and Republicanism. Cambridge University PressISSN2026-06-29..
↑(Ingelesez)Worden, Blair. (1999)."Milton's republicanism and the tyranny of heaven". In Bock, Gisela; Skinner, Quentin; Viroli, Maurizio (eds.). Machiavelli and Republicanism. Cambridge University Press.(kontsulta data: 2026-06-29).
↑(Ingelesez)Rahe, Spalding. (2006)."The American Prince? George Washington's Anti-Machiavellian moment". Cambridge University PressISBN978-0521851879.(kontsulta data: 2026-07-8).
↑(Ingelesez)Thompson, C. Bradley. (1995)."John Adams's Machiavellian Moment". The Review of Politics, 57 (3),389–417or.doi:10.1017/S0034670500019689, S2CID 154074090.(kontsulta data: 2026-07-9).
↑(Ingelesez)Fontana, Benedetto.Hegemony and Power: On the Relation Between Gramsci and Machiavelli.. University of Minnesota PressISBN978-1-4529-0094-0.(kontsulta data: 2026-07-9).
↑(Ingelesez)Farrell, Nicholas Burgess. (2003).Mussolini: A New Life. Weidenfeld & NicolsonISBN9780297819653.(kontsulta data: 2026-07-9).
↑(Ingelesez)Jann Racquoi. (1979-03-14).Review. Heights/Inwood Press of North Manhattan(kontsulta data: 2026-07-8).
↑(Ingelesez)Machiavelli. In The Routledge Companion to Social and Political Philosophy (pp. 47-58). Routledge.. (2024).Machiavelli. In The Routledge Companion to Social and Political Philosophy. Routledge,47-58or.(kontsulta data: 2026-07-8).
↑(Ingelesez)Strauss, Leo. (1987)."Niccolò Machiavelli". Cropsey, Joseph (eds.), History of Political Philosophy (3rd ed.), University of Chicago Press,297or.ISBN978-0226777023.(kontsulta data: 2026-07-8).
↑(Ingelesez)Godman, Peter. (1998).From Poliziano to Machiavelli: Florentine Humanism in the High Renaissance,. Princeton University Press(kontsulta data: 2026-06-30).
↑(Ingelesez)Black, Robert. (1999)."Machiavelli, servant of the Florentine republic". in Bock, Gisela; Skinner, Quentin; Viroli, Maurizio (eds.), Machiavelli and Republicanism, Cambridge University Press(kontsulta data: 2026-06-30).
(Ingelesez)Curry,Patrick;Azkarate,Oscar. (2013).Machiavelli; A Graphic Guide. Icon Book UKISBN978-184831-175-6..
(Gaztelaniaz)Forte, J. M., ed.Obra selecta: El príncipe; El arte de la guerra; Discursos sobre la primera década de Tito Livio; Vida de Castruccio Castracani; Discursos sobre la situación de Florencia tras la muerte del joven Lorenzo de Médicis. Madril:Editorial GredosISBN9788424919115..
(Ingelesez) Harper, John Lamberton (2004). American Machiavelli: Alexander Hamilton and the Origins of US Foreign Policy. New York: Cambridge University Press. ISBN978-0521834858.
(Gaztelaniaz) Forte, J. M. (ed.) (2007). Epistolario privado. Las cartas que nos desvelan el pensamiento y la personalidad de uno de los intelectuales más importantes del Renacimiento. La Esfera de los Libros, Madril. ISBN 978-84-9734-661-0.
(Gaztelaniaz) Viroli, M. (2000). La sonrisa de Maquiavelo. Tusquets Editores, Barcelona.
(Gaztelaniaz)La redención de El príncipe: el significado de la obra maestra de Maquiavelo (2016). Universidad de Los Andes: Ediciones Uniandes, Bogotá.
(Ingelesez) Hoeges, D. (2000). Niccolò Machiavelli, Die Macht und der Schein. Editorial C. H. Beck, Múnich. ISBN 978-3-406-45864-5 (en alemán).
(Alemanez) Hoeges, D. (2006). Niccolò Machiavelli. Dichter-Poeta. Mit sämtlichen Gedichten, deutsch/italienisch. Editorial Peter Lang, Fráncfort/M. ISBN 978-3-631-54669-6
(Italieraz) Ferri, M. (2008). L'opinione pubblica e il sovrano in Machiavelli. The Lab's Quarterly, abril-junio, Pisako Unibertsitatea, pp. 420-433.
(Ingelesez)Hale,J..Niccolò Machiavelli: A Biography. New York:Vintage Books.
Florentziako Errepublika
eta Florentzia, 1527ko ekainaren 21a (58 urte)
.JPG)
.jpg)
Datuak: Q1399
Multimedia: Niccolò Machiavelli / Q1399
Aipu famatuak: Niccolò Machiavelli