Nikolas Makiavelo

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Nikolas Makiavelo
Santi di Tito - Niccolo Machiavelli's portrait headcrop.jpg
Bizitza
Jaiotza Florentzia1469ko maiatzaren 3a
Herrialdea Florentziako Errepublika
Heriotza Florentzia1527ko ekainaren 21a (58 urte)
Familia
Aita Bernardo di Niccolò Machiavelli
Anai-arrebak
Familia
Hezkuntza
Hizkuntzak italiera
toskanera
Lanbidea
Lanbidea antzerkigilea, politikaria, historialaria, filosofoa, political theorista, military theorista, idazlea, poeta eta diplomazialaria
Lantokia(k) Italia
Lan nabarmenak Printzea
Discourses on Livy
Mugimendua Goi Pizkundea
IMDb nm0532608
Machiavelli Signature.svg

Nikolas Makiavelo[1] —jatorrizko izena: Niccolò di Bernardo dei Machiavelli— (Florentzia, 1469ko maiatzaren 3a - Florentzia, 1527ko ekainaren 21a) Italiako politikaria, filosofoa, musikalaria, olerkaria eta idazlea izan zen, Pizkundeko pentsalari handienetakoa.

Batik bat teoria politikoengatik da ezaguna: boterea kudeatzean, errealismoa eta pragmatismo hotza nabarmendu zituen, gizakiaren ikuspegi ezkor batean oinarrituz. Printzea izeneko tratatuan ondu zuen teoria hori, egun ere aipatua eta eztabaidatua. Hari zor zaio 'makiavelismo' hitz eta ikuspegi politiko-filosofikoa.

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nikolas Makiavelo San Casciano in Val di Pesa herri txikian jaio zen, Florentziatik 15 kilometrora, 1469ko maiatzaren 3an. Bernardo Makiavelli eta Bartolomea di Stefano Nelli ziren haren gurasoak, biak ere familia aberatsetan jaioak, baina Nikolasen aitaren zorrengatik, pobrezian bizi ziren.

1494 eta 1512 artean, bulego publiko baten arduradun izan zen. 1512. urtean denbora labur batez preso izan zen Florentzian 22 egunez, baita gogor torturatua ere (ikus behean), eta gero erbesteratuta izan zen Sant Andreara. 1527. urtean hil zen, Florentzian.

Nikolas Makiaveloren estatua, Uffizi galerian.

Gaztaroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bere gaztaroan, Florentzia bi kontrako joera politikoko hiria zen, batak Girolamo Savonarola zuen buruzagi, eta besteak, berriz, Lorentzo.

Savonarolak Florentziaren aberastasunean botere handia izan zuen arren, Makiavelo eszeptikoa izan zen hari buruz, eta Printzean zoritzarreko profetatzat jotzen du. Bere eskolako idazlerik hoberentzat hartu zuten.

Zerbitzu zibila[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Makiavelo Florentziako zerbitzu militar askean zerbitzatu zuen. Lau urtez izan zen idazkaria bulego publiko batean. Geroago kantziler izendatu zuten. Errepublikaren zereginetako rol garrantzitsua hartu zuen. Bere dekretuek eta bere erregistroek iraun egin dute. Bere lehen misioa 1499an izan zen, Caterina Sforzarentzako, «Forliko nire damarentzat». Printzearako, Makiavelok irakaspen hau atera zuen: «jendearen konfiantza irabaztea indarrarekin fidatzea baino hobe da». Oso kontzeptu garrantzitsua izan zen Makiavelorentzat, eta adierazi zuen boterea eraman nahi dutenentzat biziki garrantzitsua dela. 1500. urtean, Makiavelo Frantziara bidali zuten Luis XII.a Pisaren kontrako guda haientzat onuragarria zela konbentzitzeko.

Boterearen eskuz aldaketa

Alejandro VI.a aita santuak eta bere seme Cesare Borgiak, Valentino dukeak, Makiaveloren bizitza publikoa markatu zuten. Bi pertsonaiek leku handia betetzen dute bere Printzea idazlanean. Makiavelo miretsita zegoen Cesare Borgiaren aginteraren eraginkortasunarekin eta gupidagabekeriarekin, Rimirro de Orco haren menpeko buruzagietako bat hiltzeko aginduz erakutsi zuen bezala, azken honen ankerkeria zentzugabea bere agintea arriskuan jartzen ari zelakoan.[2] Horregatik, kritiko batzuen ikuspuntutik, Cesare da Printzea idazlaneko heroia. Hala eta guztiz ere, dukea Printzean besteen dirutzarekin aberasten eta modu berean erortzen den gizon bat dela agertzen da. Cesare Borgia humanista handi bat izan zen ere, eta Leonardo da Vinci kontratatu zuen margolan batzuk egiteko. Hainbatetan, Makiavelok Leonardorekin bat egin zuen, eta berarekin solas luzeak eduki.

Alejandro VI.aren heriotzan, 1503. urtean, Makiavelo hurrengo aita santuaren hautatzea ikustera bidali zuten. Hor konturatu zen Giuliano delle Rovere (Julio II. a) aita santu hautatzeko Cesare Borgiak egindako maniobraz, dukeak kardinal horri beldur handia baitzion. Makiavelori hautu horrek komentario bat merezi izan zion; izan ere, aita santu hori Borgiaren etsai amorratu bihurtu zen harrezkero. 1507. urtean, Alemaniara bidali zuten diplomatiko lanetan, Maximiliano I.arekin honek hartu nahi zituen hedakuntzarako neurriei buruz solas egiteko. Maximiliano Makiaveloren adimen eta elokuentziaz harritu zen. Alemaniarrei buruz hau esan zuen Makiavelok: “Alemaniak beti izango du indar militar handia, baina oso ahula izango da politikan”.

Maximiliano enperadorea garai hartako gizon interesgarrienetariko bat izan zen, eta haren izaera esku ezberdinek itxuratu zuten, baina Makiavelok deskribatu zuenez, ez zuen behar besteko izaera gogortasunik, ezta bere planak burutzeko edota bere nahiak betearazteko gaitasunik ere. Beste pertsonaia batzuk ere aztertu zituen Makiavelok, adibidez, Fernando II.a Trastamarakoa: erlijioaren babespean konkista handiak lortu zituen gizontzat jotzen zuen.

Makiaveloren azkenengo urteak zerbitzu publikoan Cambraiko Ligaren inguruko ekintzetan pasatu zituen, hau da, Europako hiru potentzia garrantzitsuenekin. Liga hori Aita Santuarekin batera sortu zen 1508. urtean, Veneziako errepublika suntsitzeko asmoz. Agnadelloko guduaren ondoren, Veneziak egun batean galdu zuen zortziehun urtetan lortu zuena. Gudu horren ondorioz, Aita Santuaren eta Frantziaren arteko liskar bat sortu zen, eta Florentzia babesik gabe utzi, Aita Santuaren menpe. Elizak Medici familiaren buelta inposatu zuen 1512. urteko irailean. Ondorioz, errepublika gainbehera etorri zen eta, horrekin batera, Makiavelo zerbitzu publikoetatik kaleratu zuten, eta haren ofizial ibilbidea bukatu.

Erbestea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Medicien itzuleran, Makiavelok lanpostua mantentzeko esperantzak zituen, Florentziako agintari berriekin. Makiavelok Lorentzo Mediciren agintea miresten zuen, hainbeste non Lorentzo Mediciri dedikatu zion Printzea liburua. Aldiz, kaleratua izan zen 1512eko azaroaren 7an. Atxilotu eta torturatu egin zuten, 22 egunez, Medici jauntxoen kontrako matxinada batean parte hartu zuelakoan, faltsuki bada ere.[3] Harekin batera, bere lagun Giovanni Battaini eta beste hogei pertsona gehiago ere atxilotu zituzten. Atxiloaldiak ondorio gogorrak utzi zizkion.

Aita Santu berri Leon X.a Makiavelo askatzeko negoziazioetan aritu zen. Amnistia baten bitartez aske geratuta, familiaren Sant Andreako etxaldera erretiratu zen, Florentziatik hamaika kilometrora.[4] Hor bizi izan zen bere jabetzako basoetako zuhaitzak mozteko kontratatutako langile batzuekin, haien nekazaritza eta abeltzaintzako lana gainbegiratzen, eta haiekin solasean, baita poesia idazten ere. Bere hiriko lagunek bizkarra ematen zioten. Gauero, langile arropak eranzten zituen, eta gorteko arropa dotoreak janzten, berberak idatzita utzi zuenez.[5]

Makiaveloren pentsamenduari buruzko ikuskerak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oro har, hiru ikuskera eman ohi dira Makiaveloren pentsamenduaren gainean:

Zinikoa, antrikristoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Leo Straussen iritziz, Makiavelo gaizkiaren maisu bat da, batez ere moral kristauaren deuseztatzea bilatzen duena. Bere obrak, balioei balio berriak ematearen erakusgarri, irakaskuntza normatibo bat, kristaua, beste batengatik ordezkatzen du, makiavelikoa. Horrela, erlijioa eta etika instrumentu bat gehiago baino ez lirateke, ordena eta segurtasuna bermatzeko interes oligarkikoei obeditzen dien tresna besterik ez, boterea mantendu eta handitzeko bidean inolako agindu moralen aurrean belaunikatzen ez dena, tiranikoa. Nietzschek goraipatu egin zuen Makiavelo, eta bere gustutik gertuen dagoen pentsalari gisa ikusten du.

Abertzalea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Risorgimentoan sorturiko ikuskera baten arabera, pentsaera makiavelikoa Italiaren batasuna bilatzeko borrokaren adierazpide goiztiar bat da. Bere arima baino gehiago maite omen zuen bere aberria (Florentzia, ez Italia), Vettoriri 1527an idatzitako eskutitzean zionez. Arriskuen aurrean ez omen da era moral eta justuan aritu behar, ustez nork bere bizia salbatu eta askatasuna bermatuko duen bidea hartu behar da, edozein dela ere. Hala ere, ikuspegi hori zalantzagarria da, gorago aipaturikoaren mende baitago.

Zientifiko politikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pasioetan, sentimenduetan jartzen du oinarria. Arrazoimen hotza, sentimenduen, bulkaden menpeko gisa (Fleisherren ikuskera), nahiz eta helburu batzuk lortzeko ezinbestekoa den sentimenduak menperatzea, hondamendira eraman ez gaitzaten. Argi dago arrazoia aldartean egon behar dela errotuta, moraltasunaz haraindiko bertutean. Honela, bulkada oinarrizkoena, sentimendu eta borondatez legoke osatua, baina beharrezko arrazoimenaz horien erabilera zuzena egiteko.

Lan nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Discorso fatto al magistrato de' Dieci sopra le cose di Pisa (1499)
  • Parole da dirle sopra la provvisione del danaio (1503)
  • Descrizione del modo tenuto dal Duca Valentino nello ammazzare Vitellozzo Vitelli, Oliverotto da Fermo, il Signor Pagolo e il duca di Gravina Orsini (1503)
  • De natura Gallorum (1510)
  • Ritratto delle cose di Francia (1510)
  • Ritratto delle cose della Magna (1512)
  • Il Principe (1513)
  • Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio (1513 –1519)
  • Dell'arte della guerra (1519 – 1520)
  • La vita di Castruccio Castracani da Lucca (1520)
  • Istorie fiorentine (1520–1525)
  • Venezia (1546)
  • Discorso o dialogo intorno alla nostra lingua (1730)
  • Decennali
  • La mandragola (1518)
  • Belfagor arcidiavolo (1518 - 1527)
  • Epistolario (1497 – 1527)
  • L'asino (1517)

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. EIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak.
  2. (Ingelesez)  Curry, Patrick; Azkarate, Oscar (2013), Machiavelli; A Graphic Guide, Icon Book UK, 34-35. orrialdeak, ISBN 978-184831-175-6 .
  3. (Ingelesez)  Curry, Patrick; Azkarate, Oscar (2013), Machiavelli; A Graphic Guide, Icon Book UK, 44. orrialdea, ISBN 978-184831-175-6 .
  4. Curry, P. Azkarate, O. (2013), 44. or.
  5. Curry, P. Azkarate, O. (2013), 45-47. or.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikiesanetan artikulu bat dago honi buruz:
Nikolas Makiavelo
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Nikolas Makiavelo Aldatu lotura Wikidatan