Oder-Neisse lerroa

Oder-Neisse lerroa
Mota	muga politikoa
Geografia
Koordenatuak	53°55′35″N 14°13′27″E

Oder–Neisse lerroak (alemanez: Oder-Neiße-Grenze, polonieraz: Granica na Odrze i Nysie Łużyckiej) egungo Alemania eta Polonia arteko muga ezartzen du. 1945eko abuztuaren 2an definitu zuten, Sobietar Batasunak Alemaniako antzinako lurraldeen ekialdeko muturra 1944ko uztailean sortutako Poloniako Herri Errepublikara transferitu zuenean. Hori Sobietar Batasunaren subiranotasuna erabiliz egin zen Ekialdeko Alemaniaren gain, II. Mundu Gerran Alemaniaren porrotaren ondoren. Historikoki alemaniar lurralde handien galera ekarri zuen, eta Polonia konpentsatzeko egin zen herrialdearen ekialdeko okupazio sobietarragatik 1939an, zeina nazioarteko komunitateak behin betikotzat eman zuen 1945eko abuztuaren 16an sinatutako akordio baten bidez.

Mugak Oder eta Mendebaldeko Neisse ibaien ibilguak jarraitzen ditu, baina ipar-mendebalderantz desbideratzen da Itsaso Baltikora hurbiltzean, eta Świnoujście eta Szczecin hiriak Polonian ere biltzen ditu. Mendebaldeko Alemaniak ez zion gerrari ofizialki uko egin 1970eko hamarkadaren erdialdera arte galdutako lurraldeak berreskuratzeko. Azkenik, Alemania bateratuak ofizialki onartu zuen Poloniarekiko kontrol-lerroa eskubide osoko nazioarteko mugatzat 1991ko martxoaren 15ean, Estatu Batuek, Sobietar Batasunak, Frantziak, Erresuma Batuak eta Poloniak sinatutako itun hexapartito baten bidez. Itun beraren bidez, trukean, Estatu Batuek, Frantziak, Erresuma Batuak eta Sobietar Batasunak uko egin zieten Alemaniaren alde Berlinen atxikitzen zituzten eskubide guztiei.

Historia

Testuingurua

Silesiako behe-Oder ibaiak Piasten garaiko Poloniaren mendebaldeko muga izan zuen X. mendetik XIII. mendera arte. Lehen Mundu Gerra inguruan hasi ziren batzuek lerro hori berreskuratzen alde egiten, Alemaniaren aurkako babes gehigarri bat emango zuela ustez.

Mendeetan zehar, Limes Sorabicus-en ekialdeko lurraldeetan alemanizazio-prozesua XII. eta XIV. mendeen artean hasi bazen ere, zenbait eremutan aleman populazioa ia ez zen asentatu; horregatik, alemanizazio hori XIX. eta XX. mendeetara arte luzatu zen. Adibidez, Rugia uhartean tokiko eslaviar kultura eta hizkuntza XIX. mendera arte iraun zuen; antzera gertatu zen Oder Neisse eta gerra arteko Poloniaren muga artean zeuden eremu askotan. Father Pomerania izandakoaren erdiak inguruetan, XVIII. eta XIX. mendeetan, kasu askotan kasubiar edo poloniar pluralitatea mantendu zuen, eta eslaviar gehiengoa zenbait lekutan mendebaldera arte iritsi zen, Dievenow-ra arte. 1905ean Arnošt Muka-k ohartarazi zuen <<lurralde horretan zahar-eslaviar nazio-talde bat geratzen zela, bere asentamendu-mota eta -moduekin, ohiturekin eta ohiturekin gaur egun arte aldatu gabe>>; egoera antzekoa zen Silesiako mendebaldean ere, non poloniar eta silesiar hizkuntzak nagusi jarraitu zuten XVIII. mendearen amaierara arte Ohlau, Groß Wartenberg eta Namslau bezalako eremutan.

Bigarren Mundu Gerraren aurretik, Poloniaren eta Alemaniaren arteko mendebaldeko muga 1919ko Versalleseko Itunaren arabera ezarri zen. Muga hori partzialki Santu Erromatar Inperioaren eta Handi Poloniaren arteko historikoaren jarraipena izan zen, baina egokitzapen batzuk egin ziren probintzia-mugak inguratzen zituzten eremu txikien etnia-konposizioak kontuan hartzeko. Goren Silesiaren etorkizuna plebiszitoa baten bidez erabaki behar zen; horrek %59,8eko botoa eman zion Alemaniari. Plebiszitoa tentsio etniko handien erdian gertatu zen: agintari alemanek eta Freikorps-ek talka egin eta tokiko poloniar populazioa jazarri zuten, eta poloniarrek greba eta protestaldi masiboak antolatu zituzten. Plebiszitoak bertako biztanleek zein eremu horretan jaio zirenek bozkatzeko aukera eman zuen, euren egoera edo Silesian egonaldia kontuan hartu gabe. Plebiszitoan parte hartu zuten baina Goren Silesian bizi ez ziren bozkariak "migratzaile" deitu ziren, eta 1.186.234ko bozkatzaileren 192.408 (%16) osatu zuten; <<migratzaile>> horiek gehienbat Alemaniaren alde bozkatu zuten, eta horrek tokiko poloniar populazioak plebiszitioa iruzurrezkoa zela uste izatera eraman zuen, hiru Silesiako Altxamendu eraginaz, Azkenean, eskualdea neurri batean banatu zen, zenbait poloniar gehiengoa zuten eremuak Alemanian geratu ziren eta zenbait probintzia aleman batzuk Poloniari utzi zitzaizkion.

1919ko Parisko Bake Konferentzian, Roman Dmowskiren gidaritzapean zegoen poloniar ordezkaritzak Danzig hiria Poloniaren barne sartzea eskatu zue, hiria 1793ra arte polonioarra izan zela eta Poloniak ekonomia-biziraupena lortzeko beharrezkoa zela argudiatuz. 1772ko Lehen Poloniaren Banaketaren garaian Danzigeko biztanleek gogor borrokatu zuten hiria Poloniaren parte izaten jarraitzeko; hala ere, XIX. mendeko alemanizazioaren ondorioz 1919an Danzigeko biztanleen %90ak alemaniarrak ziren, eta horrek Entente-ko buruzagiek konpromisoa hartzera eraman zituen: Danzig Hiri Librearen sorrera, estatu-hiria non Poloniak eskubide berezi batzuk izango zituen. Hiriak %90eko populazioa alemanoa eta %10eko poloniarra izan arren, Danzig inguruko landa-eremuak nagusiki poloniarrak ziren, eta Hiri Librearen barne sartu ziren landa-eremu etniko poloniarrek salaketa egin zuten, Poloniaren parte izan nahi zutela adieraziz.

Oder-Neisse lerroa etorkizuneko poloniar muga gisa agertu zen poloniar nazionalista zirkuluetan XIX. mendearen amaieran; Jan Ludwik Poplawski-ri Piasten Poloniaren itzulera aldarrikatzearen lehen defendatzaileetako bat bezala ikusten zaio, nahiz eta bere isakiek batez ere Goren Silesia, Opolian Silesia eta Ekialdeko Prusiako hegoaldeko zatia jorratzen zuten, eremu horiek gehienak poloniarrak baitziren. 1918an Boleslaw Jakiminak-ek Oder eta Lusatian Neisse ibaien jarraipenean muga poloniar baten alde egin zuen, agian errusiar nazionalisten proposamenak eraginda. Alemaniaren hedapena antzinako eslaviar lurraldeetara deskribatu eta <<historiko-justiziaren>> kontua zela uste zuen: Ekialdeko Prusia, Pomerania osoa, Ekialdeko Brandenburg, eta behe eta goren Silesia Poloniaren parte bihurtu behar zirela etorkizuneko estatu poloniarrean. Parisko Bake Konferentzian, Jules Cambon-ek gainbegiratutako eta Roman Dmowski-k zuzendutako poloniar batzordeak Goren Silesia osoa eta Opolian Silesiaren gehiengoa Poloniari ematea proposatu zuen, Ratibor, Neustadt, Falkenberg, Brieg, Oels eta Militsch bezalako hiriekin. Handi Polonia osoa ere Poloniari eman behar zitzaion, Danzig, Warmia eta Masuria barne. Poloniar ordezkaritzaren aldarrikapena konferentziako gainerakoek onartu bazuten ere, David Lloyd George-ren erabateko protesta jaso zuen, eta haren aurkako jarrerak muga aldaketak Alemaniaren alde eragin zituen.

Gerren artean, "mendebaldeko pentsamenduaren" kontzeptua (mitgl zachondia) ezagun egin zen poloniar nazionalista batzuen artean. Poloniako aberri lurraldeak, Zygmunt Wojciechwski bezalako jakintsuek definitu zituzten, Piast, polonian X. mendean sartutako eremuak bezala. Poloniako historialari batzuek Elbe ibairaino lurraldeak "itzultzeko" eskatu zuten, Ideia horien defendatzaileek, Poloniako gerra aurretik, Polonian "fantastikoen talde" gisa deskribatu ohi zirenak, Poloniako Alderdi Nazionalean antolatu ziren, eta Poloniako Gobernuaren aurka ere agertu ziren.

Alemania nazieak Polonia inbaditu eta okupatu ondoren, politikari poloniar batzuk Alemaniako muga aldatzeko premia ikusten hasi ziren. Muga segurua funtsezkoa zela ikusi zen, batez ere nazien ankerkeriak kontuan hartuta. Gerran, Alemania naziak genozidioa egin zuen Poloniako herritaren aurka, batez ere juduen aurka, hauek Untermenschen ("azpigiakiak") gisa sailkatuz. Mendebaldeko mugaren aldaketa zigor gisa ikusi zen alemaniarentzat, beren ankerkeriengatik, eta Poloniarentzako ordain gisa. Alemaniako gutxiengoek eta haien erakunde paramilitarrek, hala nola Selbstschutzek "autodefentsa", genozidioan parte hartu izanak eta Alemaniako gizartearen artean nazismoa babestu izanak ere lotu zuten mugako aldaketaren gaia etorkizunean horrelako gertaerak saihesteko asmoa zuten biztanleriaren transferentzien ideiarekin.

Poloniako gobernuak, hasieran, Ekialdeko Prusia, Danzig eta Oppeln eskualde silesiarra gerra osteko Poloniara eramango ziuen gerraren ondoren, lurralde aldaketak aurreikusi zituen, Pomerainoko muga zuzendu eta Lauenburgeko (Lionbork) eremu txikia eskuratzearekin batera. Mugako aldaketak Poloniari muga segurua emateko izan ziren, alemaniarrek Ekialdeko Pomerania eta Ekialdeko Prusia erabil ez zitzaten, Poloniako Gerra Zibilaren ondorioz, Mendabaldeko Polonia et Ekialdeko Prusiaren artean. 1941eko abenduaren 16an, Stalinek, Erresuma Batuko Atzerri ministro Anthony Edenekin izandako bilera batean, xehetasun guztiekin kohorentziarik ez bazuen ere, Poloniak Oder ibairaino Alemaniako luuralde osoa hartu behar zuela adierazi zuen. Hala ere, erbesterako gobernuak proposamena bertan behera utzi zuen 1942ko amaieran.

Therango konferentzia

Therango konferentzian, 1943ko amaieran, Joseph Stalin buruzagi sobietarrak poloniaren mendebaldeko mugaren eta Oder ibairaino hedatzearen gaia planteatu zuen. Garai hartan, amerikarrek ez zuten inolako muga-aldaketarik eztabaidatu nahi, baina Rooseveltek onartu zuen oro har Poloniako muga mendebalderantz zabaldu behar zela, eta Poloniako ekialdeko mugak mendebalderantz aldatu behar zirela; onartu zuen, halaber, etxean egindako hauteskundeen ondorioz ezin zuela bere jarrera publikoki adierazi. Anthony Eden Erresuma Batuko Atzerri ministroak bere egunkarian idatzi zuen: "Arazo bat da amerikarrak izututa egotea Harry Hopkins [Roosvelt-en aholkularia] beren hauteskunde politikoetarako". Baina esan nion bezala, konponbiderik lortu ezin badugu, hemendik sei hilabetera, armada sobietarrekin Polonian, harremanak askoz okerragoak izango dira eta hauteskundeak gertuago egongo dira. "

Gobernu britaniarrak jarrera argia izan zuen gaiari buruz, eta Europako Batzorde Aholkulariak 1944ko urtarrilaren 14an egindako lehen bileran, honako hau gomendatu zuen: "Ekialdeko Prusia eta Danzing, eta beharbada, beste eremu batzuk, Poloniari ematea azkenean", baita poloniar "Oder ibaiaren muga" bat adostea ere.

Yaltako Konferentzia

1945eko otsailean, AEBtako eta Erresuma Batuko funtzionarioak Yaltan bildu ziren eta Poloniako etorkizuneko mugen oinarriak adostu zituzten. Ekialdean, britaniarrek Curzon lerroa onartu zuten, baina onartu zuten AEBk bultza zezaketela Lwów gerra osteko Polonian sar zezaten. Mendebaldean, Poloniak Ekialdeko Prusiaren zati bat, Danzig, Pomeraniaren ekialdeko muturra eta Silesia Garaia hartu beharko lituzke. Franklin D. Roosevelt lehendakariak esan zuen "etxean erraztasunak emango zizkidala" Stalin poloniarekin eskuzabala balitz (Poloniaren ekialdeko mugekin).Winston Churchillek esan zuen puntu horretan sobietarren kontzesio bat "eskuzabaltasun-keinu" gisa miretsiko zela, eta adierazi zuen, Poloniaren gerraosteko gobernuari dagokionez, britaniarrak "inoiz ez zirela konformatuko Polonia estatu aske eta independente bat bihurtuko ez zuen irtenbide batekin". Yalta izan zen sobietarrek Mendebaldeko muga alemaniar-poloniar baten alde argi eta garbi adierazi zuten lehen aldia, ekialdeko Churisseren aurka bezala.

Kanpo estekak

• Datuak: Q160928
• Multimedia: Germany-Poland border / Q160928