Orka

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Orka
Iraute egoera
Sailkapen zientifikoa e
Erreinua: Animalia
Filuma: Chordata
Klasea: Mammalia
Ordena: Cetacea
Familia: Delphinidae
Generoa: Orcinus
Fitzinger, 1860
Espeziea: O. orca
(Linnaeus, 1758
Hedapen mapa
Sinonimoak

Orca gladiator

orka edo ezpalarta (Orcinus orca) Orcinus generoko zetazeo bakarra da, mundu osoko itsasoetan bizi dena.[2]

Izurdeekin batera Delphinidae familian sailkatuta dago. IUCNek ezin izan du bere iraute egoera sailkatu baina leku jakin batzuetan arriskuan dago. Ingelesek "Balea hiltzailea" ezizena esleitu arren ez da gizakientzat arriskutsua.

Ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

10-en bat m luzea da, beltza kolorez sabel, lepo eta buruaren bi aldeetara (begi faltsuen itxura hartuz) zuriuneak dituena. Bizkar-hegal zorrotza izaten du, zenbaitetan 1,80 metrotarainokoa izatera irits daitekeena. Emea arra baino txikiagoa izaten da. Barailetan 40-50 inguru hortz konikoak izaten ditu eta ar handi eta ondo haziak 5,5 tonetara irits daitezke, emeak aldiz, normalean ez dira 4 tonetara heltzen.

Ohiturak eta bizi-zikloa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Itsaso guztietan bizi da, Iparburutik Hegobururaino. 10 inguruko taldeetan ibiltzen da. Uretatik kanpora jauzi egiten du batzuetan. Erasokor fama du; ehiztari bikaina da eta itsaso zein ozeanoetan dagoen harraparirik indarstuena da, denetarik jaten du eta ez dago alde egin ahal dion animaliarik.[3] Superharraparien artean dago eta ez du etsai naturalik. Superharraparietako bat izanik, ozeano guztietako berebiziko espeziea da kate trofiko eta itsas-habitaten osasunerako.

orka jatorri etimologiko posiblea du bizkaitarraren orkatz-ean. Animalia batzuen hatz txikia edo atzetik hegaztiaren hanka duen azazkala(txarpa,ezpata edo ezproi).[4] Hizkuntza desberdinetan izenaren jatorri bera kontuan izanez. "zwaardwaluis" nederlandera (ezpata balea)[5], "epaulard" frantsesa (epee=ezpata)[6], "schwerwal" alemana (balea ezpata)[7], "miekkavalas" finlandiera (balea ezpata)[8]. Latin berantetik etortzerakoan eta orkarik italian ez egoterakoan.[9]

Elikadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ozeanoetan ez dago orka talde bateri alde egiteko edo borroka emateko gai den animaliarik, benetako ozeanoetako erregeak dira eta itsa animali "beldurgarri" eta handienak ere bere menuan sartzen dira, katxalotea, marrazo zuria, itsas elefantea eta itsas kokodriloa barne.

Bere harrapakinak arrain talde handietatik bale urdin erraldoietara (batez ere kumeak) doaz, mota guztietako itsas ugaztun, zetazio, arrain, narrasti eta hegaztietatik igarota.

Munduko leku ezberdinetan, orka taldeak harrapakin zehatzak ehizatzeko trebatu dira eboluzioaren poderioz, eta beraz, europar iparraldean soilik arrainak jatea gustatzen zaien bitartean beste hainbat lekuetan zetazio, itsas-txakur, itsas-lehoi eta pinguinoengatiko hobespenak dituzte.

Aldiz, badaude orka taldeak odol hotzeko harrapakinak ehizatzea atseginago dutenak, esate baterako, marrazoak eta narrasti handiak (dortokak).

Ehiza-teknikak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Munduan barrena, orkak ehizatzeko teknika ezberdinak erabiltzen dituzte, bizi diren inguruneari ondo moldatu eta egokituta. Baina badago munduan leku berezi bat, orken ehizatze teknika arriskutsu eta eraginkorragatik nolabaiteko fama hartu duena, Argentinako Patagonia kostaldetako orkei buruz ari gara. Bertako orkak pinguinoak eta itsas-lehoiak harrapatzeko gorputz erdia (eta osoa kasu askotan) ateratzen dute uretatik hondartzarako bidean harrapakinak ehizatzeko, lehorreratuta edo hondartuta hilik suertatzeko arriskuarekin. Dena den, arriskuak pena merezi omen du ehizatze eranginkortasuna handia denean.

Adimena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zetazeo guztien artean orka burmuinaren tamainan bigarrena da, katxalotearen atzetik, eta azkarrak zein adimentsuak diren animaliatzat jotzen dira orkak.

Taldetan bizi diren animalia sozialak dira, ehiza, eraso edota defentsa estrategia garatuak garatu ditzaketen animaliak dira eta gizakiarengan gatibutzan erraz entrenatu daitezkenak ere bai.

Gizabanako eta taldearen trebetasuna eta jakintza belaunaldiz belaunaldi igarotzen dutela frogatuta dago, amak bere kumeari ondo irakatsitako prozesu luzean.

Hau guztiaz gain, orkak hirugarrenen aldetik egoerari probetzua ateratzeko gai direla ere badakigu, esate baterako arrantzaleen sareak bere onura edo etekinerako baliatzeko gai dira, eta iruzurrak etekina eragiten badie iruzur egiteko kapaz dira.

Animali hauen komunikazioa garatua dela ere frogatuta dago, hizkera edo komunikatzeko era zein soinu anitzez osatua. Orken dialektoak gisa ezagutzen den ideia nahiko zabaldua dago munduan alor biologikoan.

Zentzumenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Orkak ikusmen eta entzumen fina (bai ur-azpian bai ur-kanpoan) izaten badute ere, bere zentzumenik fin, garatu eta ikusgarriena sonar (ekokokapen edo ekolokazio izenekin ere ezaguna) bidez egiten dutena da, 6. zentzumen gehigarri honekin sagar baten tamainukoa edo gehiagoko edozer gauza topatzeko gai dira hamarnaka metrotara eta urik ilunenetan. Sonar frekuentziak etengabe erabiltzen dituzte inguruan duten guztiaren etengabeko berri izateko. Beraz, zentzumen teknika hau, oinarrizkoa eta berebizikoa da orken munduan (zetazio gehienetan bezala), bai komunikaziorako zein elikadurarako.

Igeriketa era urpekaritza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Orkek bizkor igeri egiteko gai dira baina ez dute oso sakon urperatzeko doainik. Normalean 5-10 km/h-ko abiaduran mugitzen dira baina 40 km/h-ko gehienezko abiadura har dezakete lasterketetan. Abiadura biziko errekorda 55 km/h-an dago eta espezimen entrenatu baten urperatze errekorda 260 metrotan, nahiz eta bizitza basatian normalean horrelako sakontasunera ez diren murgiltzen. Euren batezbesteko urperatze denbora 5 minutu gehitxoagotan ezarrita dago.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. The IUCN red list of endangered species
  2. (Ingelesez) Carwardine, Hoyt, Fordyce & Gill (1998). Whales & Dolphins: The Ultimate Guide to Marine Mammals. Londres: HarperCollins. ISBN 0-00-220105-4
  3. Lur entziklopedietatik hartua.
  4. <orkatz «[1]».
  5. <orka nederlandera «[2]».
  6. <orka frantsesa «[3]».
  7. <orka alemana «[4]».
  8. <orka finlandiera «[5]».
  9. <orka etimologiko «[6]».
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Orka Aldatu lotura Wikidatan
Wikispezieetan informazioa gehiago aurki dezakezu: Orcinus_orca


Biologia Artikulu hau biologiari buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz.