Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Ornodun

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Ornodun
Kanbriar-gaur egun

Meyers b9 s0329b.jpg
Hegalaburra, Thunnus thynnus
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaAnimalia
FilumaChordata
Subfiluma Vertebrata
Cuvier, 1812
Datu orokorrak
Iturria offal Itzuli

Ornodunak (Vertebrata) kordatuen barneko azpifilum bat da, eta euren berezitasuna bizkarrezur bat osatzen duten ornoak izatea da. Ornodunen eboluzioa Kanbriarreko leherketan gertatu zen, Kanbriar garaian. Ezagutzen den lehenengo ornoduna Myllokunmingia da. Bizkarrezurreko hezurrek orno izena hartzen dute. Ornodunena kordatu filumeko azpifilumik handiena da eta intsektuak eta antzekoak kenduta familiarrak diren animalia gehienak talde honetakoak dira. Bere garaian klasifikazio linneanoan plantae eta vermes ez ziren izaki bizidun guztiak (anfibioak, narrastiak, hegaztiak, arrainak eta ugaztunak) gaur egun ornodunen barruan kokatzen ditugu. Gizakia ere (Homo sapiens) talde honen barnean sartzen da.

Azpifilumaren ezaugarriak dira era berean gihar sistema bat edukitzea eta nerbio sistema zentral bat izatea, eta bere parte bat bizkarrezurraren barnean kokatzen da.

Egitura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ornodun taldeko izakiek hezurdura bat dute, batzuetan kartilagoak eta beste batzuetan hezurrak dituzte. Kasu askotan biak aldi berean edukitzen dituzte gorputzeko atal ezberdinetan. Hezurdura honek hazkuntza prozesuan zutabe bat eskaintzen du eta horregatik ornogabeek baino tamaina handiagoa lor dezakete, eta berez horrela gertatzen da modu orokor batean.

Hezurdura honetan, oso antzinakoak diren batzuk kenduta, kaskezur bat egon ohi da, bizkar-hezur bat eta bi pare abar gorputzean. Forma batzuetan hauek ez dira agertzen, eboluzioaz galdu direlako (adibidez suge eta baleetan).

Kaskezurrak inteligentziaren garapena baimendu du, burmuina, begiak eta belarriak babesten dituelako. Guzti hauen garapena erraztean ornodunek aldaera ekologiko azkarragoa edukitzea baimentzen duela uste da.

Aurretik aipatutako hezurrek gorputzaren mantentzea errazten dute orokorrean eta honek mugikortasuna errazten du. Mugimendu hau lortzeko orokorrean giharrak erabiltzen dira, eta zuzenean konektatzen dira hezur eta kartilagoetara. Hau dela eta ornodunen ingurunea giharrez osatua dago. Guzti hauek larru batekin estaltzen dira ornodun guztietan. Batzuetan larruazal honek kanpo erasoetatik babesten ditu eta ileak eta lumak bertara itsasten dira.

Ornodunen enborrak barne organo ugari ditu. Askotan saihetsak edukitzen dituzte arnas aparatua eta bihotza babesteko. Birikak daudenean bihotza euren artean kokatzen da.

Nerbio-sistema zentralak burmuina eta bizkarrezurra barne hartzen ditu. Hasieran garatutako ornodunetan burmuinak zentsuei loturiko organoak baino ez ditu kontrolatzen. Ondoren eboluzionatutakoetan burmuinaren tamaina erlatiboa handiagoa da eta honek informazio elkartrukea handiagoa izatea dakar. Bizkarrezurretik larruazalera eta gainontzeko lekuetara heltzen dira nerbioak. Birikak eta belarriak, adibidez, zuzenean lotzen dira burmuinera eta ez dira nerbioak bizkarrezurretik pasatzen.

Sailkapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sailkapen filogenetikoan oinarrituta honako zuhaitza eraikitzen da[1][2]:


Vertebrata/
Agnatha/

HyperoartiaNejonöga, Iduns kokbok.jpg



Myxini


Cyclostomata

?†Euconodonta


izenik gabea

PteraspidomorphiAstraspis desiderata.png



?†ThelodontiSphenonectris turnernae white background.jpg


izenik gabea

?†AnaspidaPharyngolepis2.png


izenik gabea

Galeaspida


izenik gabea

?†Pituriaspida



Osteostraci


Gnathostomata

Placodermi Dunkleosteus intermedius.jpg


izenik gabea

Acanthodians eta Chondrichthyes Acanthodes BW.jpgCarcharodon carcharias drawing.jpg


Euteleostomi

Actinopterygii Cyprinus carpio3.jpg


Sarcopterygii

?†OnychodontiformesOnychodusDB15 flipped.jpg



Actinistia Coelacanth flipped.png


izenik gabea

PorolepiformesReconstruction of Porolepis sp flipped.jpg



Dipnoi Barramunda coloured.jpg



izenik gabea

RhizodontimorphaGooloogongia loomesi reconstruction.jpg




TristichopteridaeEusthenodon DB15 flipped.jpg



TetrapodaDeutschlands Amphibien und Reptilien (Salamandra salamdra).jpg












Craniata

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. «Vertebrata» tolweb.org . Noiz kontsultatua: 2019-04-13.
  2. Delsuc, Frédéric; Philippe, Hervé; Tsagkogeorga, Georgia; Simion, Paul; Tilak, Marie-Ka; Turon, Xavier; López-Legentil, Susanna; Piette, Jacques et al. (2018-04-13) «A phylogenomic framework and timescale for comparative studies of tunicates» BMC Biology (1): 39 doi:10.1186/s12915-018-0499-2 ISSN 1741-7007 PMID 29653534 PMC PMC5899321 . Noiz kontsultatua: 2019-04-13.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Ornodun Aldatu lotura Wikidatan