Ortigia

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Ortigia irla

Ortigia (grekeraz: Ὀρτυγία, Ortygia) irlak antzinatean beste izen batzuk bazituen ere, biztanleek Nasos deitzen zuten (irla, doriar dialektoan) [1] [2]. Sirakusako irla eta gotorlekua izateaz gain, hiriko jatorrizko gunea izan zen. K. a. 734an sortu zen (tradizioaren arabera, Eneas izan zen sortzailea). Lehen izena Sirako zen (zingira). Beste teoriaren ustez, jatorrizko izena ez zetorren grekeratik baizik eta finizieratik, “kaioen haitza” deitzen zuten. Sirakusako hiria Dianari sagaratu zen (jainkosa honen beste ezizena Ortigia zen). Dokumentazio arkeologikoak kokatze indigena bat frogatu du Ortigiaren gunean, beranduago beste greziar habitatak ordezkatu zuen. Irlak albo banatan bi portu bikain zituen: Portu Txikia edo Lakios iparraldean, eta Portu Handia hegoaldean. Dionisio I.ak Ortigia gotortu bazuen ere, Timoleonek harresiak apurtu zituen K. a. 343an, gotorlekuak tiranoen nagusitasuna errazten zuelako.

Geografia fisikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aretusa iturburuko papiroak

Ortigia irla Siziliako ekialdeko kostan kokatuta dago. Konfigurazio geologikoak berezko hausturak ditu eta haitz batez osatuta dago. Haitz mota honek ura iragazten du, beraz, hidrologikoki Siziliako lehorrerari lotuta dago. Lotura horrek badu erlazioa akuifero sakon eta faila batekin, non ura ugaria den. Ortigia irla, Plemmirio eta Anapo haranaren azpian, iragazgaitza den buztinezko geruza kuaternario bat agertzen da. Porta Marinatik Maniace gazteluaraino, (irlaren muturrean) iturburu asko daude, zeinak itsasoko mailaren azpian agertzen diren. Horren adibidea Aretusa iturburua da. Sorburu honetan kontinenteko ur gezak eta itsasoko ur gaziak nahasten dira. Beste iturburu batzuk Esklabuen iturria (Europako miqwè edo hebrear bainurik adierazgarrienetako bat); Erreginaren bainuontzia (itsasoaren azpian agertzen da Maniace gazteluan) eta Zilikaren begiak ia desagertuta daude. Ortigia irlaren beste alde morfologiko intesgarri batzuk hipogeoak dira: sirakusarrek greziar garaitik II. Mundu Gerra bitartean induskatu zituzten. Azken urte hauetan babesleku antiaereo moduan erabili ziren. Hauetariko garrantzitsuena, Katedraleko enparantzarena, bisitagarria da. Hango hormetan bizantziar freskoak mantentzen dira. Ortigiak hipogeo asko ditu, hebrear auzoarenak, La Giudeccak, adibidez, ur geza du eta aurretiaz esandakoen ezaugarri berdinekin. Irlaren kostak golko handi bat sortzen du, hauetako mutur batean Plemmirioko kosta dago. Ageri denez, greziar kolonizazioaren ostean, irla kontinentearekin konektatu zen lubeta baten bitartez edo lurra metatuz. Beranduago, lubetaren ordez, zubi bat eraiki zen. Antzinean, kosta luzeagoa zen, Portu Txikian egindako ikerketa arkeologikoek agerian utzi dute uraren azpiko marmolezko nasa bat. Kostaren itxura harritsua eta malkartsua da, hareazko zenbait golkotxo izan ezik.

Landarediari dagokionez, ez da oso ugaria irla antzinatik oso populatuta egon zelako eta eraikin asko egin zirelako. Landaredi mota klima mediterraneoari dagokio, hala nola, palma eta fikus. Harrigarria da berez hazten diren papiroak Aretusa iturburuan, horregatik Papiroen iturburua izenarekin ezagutzen da ere. Landare hauek eta beste arrain batzuk, itsasotik etorri ziren.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sikuloak eta greziarrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irla aspalditik Sirakusako gunea izan da. Antzinako Brontze Arotik biztanleriaren eta K. a. XIV. mendeko txabola biribilen aztarnak (Thapsos kulturarenak) adierazten duten moduan. Indusketak Paolo Orsi arkeologoak egin zituen. Berarenak dira ere Aretusa iturburuaren ondoko herrixka sikuloarra. Horrek azaltzen du eskualdea, ur geza zuenez, oso egokia izan zela gizakiak ezartzeko Tuzididesen arabera, greziarrak heltzean sikuloarrek Siziliaren barruan bilatu zuten babesa, baina greziarrek Ortigiako jainko sikuloar asko onartu zituzten. Badaude bi informazio iturri gertakizun berberak kontatzen dituztenak: geomori (hasierako korintoar kolonoen ondorengoak) eta kiliroi (sikuloen oinordekoak, Ortigian eta Sirakusan bizi zirenak). Geomoriek Gelon I.aren laguntza eskatu zuten eta honek kiliroiak irabazi zituen, honela Sirakusako lehen tirano bilakatu zen. Ortigia greziar garaian hiriko gune politikoa eta erlijiosoa izan zen. Horren isla Via Sacra zen (gaur egungo Dion eta Erroma kaleek osatzen duten ardatza). Kale horrek tenplu garrantzitsuak izan zituen, Artemision eta Ateneion (gaurko Sirakusako katedrala). Ikerketek adierazten dutenez, tenpluak ekialdera begira zeuden, Ortigiako hiriko ardatza jarraituz. Nabarmendu zirenen artean Atena tenplua zen, ematen du itsasagiaren funtzioa egiten zuela Ortigiara hurbiltzen ziren marinelentzat. Tenpluaren teilatuan Atenazko estatua erraldoi bat kokatu zen, urreztaturiko eskutu bat zuena, urrutitik itsasotik zetozenak gidatzeko.

Katedralaren plazan aurkitutako aztarna arkeologikoen eskema

Ortigian Sirakusako tiranoen jauregia eraiki zen. Garai hartako historialarien arabera, eraikina izugarria zen, gehienbat Dionisio I.arena. Tirano honek Ortigiako biztanleria kanporatu zuen haren gortea, lagunak eta mertzenarioak ezartzeko. Irla gotortu zuen eta Platonen idazkiek adierazten dute nolakoa zen toki honen aberastasuna. Atenastar filosofoaren arabera, eraikinak lorategia zabalak zituen. Gotorlekua hainbat ataletan banaturik zegoen, gero eta helezinagoak, horma garaiez babesturik. Dionisioren egoitza pribatua irla txiki batean eraiki zen. Hau bananduta zegoen gainontzeko partetik lubaki batekin eta zubi altxagarri batekin, tiranoak berak igotzen eta jaisten zuena[3]. Timoleon korintoar buruzagiak jauregia eraitsi zuen[4][5] . Agatoklesek aberatsago berreraiki zuen tiranoen egoitza, eta 60 oheen eraikina, Diodororen ustez Siziliako dotoreena zen[6]. Portu Handiak eta Portu Txikiak garrantzi handia izan zuten Sirakusako guduetan. Irla sarritan setiatua izan zen, baina Dionisioren arabera, harresiez inguratuta zegoen, Epipoli mendiraino heltzen zirenak, Euralio gazteluaren inguruan.

Erromatar garaia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erromatar setioan, K. a. 212an, Ortigia izan zen Sirakusako azken auzoa Erromako eskuetan erortzean. Setioan, portua oinarrizkoa izan zen guduak erabakitzeko. Hortik sartzen zen kartagotarrek, sirakusarren aliatuek, bidaltzen zituzten elikagaiak eta hornidura militarra setioari aurre egiteko. Izan ere, kartagotar itsasontziekin eta Arkimedesen gerra-makinekin sirakusarrek alperrikakoak bihurtu zituzten erromatarren ahaleginak. Artemisa jaien ostean, eta sirakusar indarrak lotan zeudela baliaturik, sirakusar traidore batek ateak zabaldu zituen eta erromatarrak hirian sartu ziren. Hiria auzoz auzo konkistatu zuten. Historiak dio soldatu erromatar batek Arkimedes hil zuela. Marko Klaudio Martzelo, erromatar jeneralak pena handia hartu zuen albistea jakitean. Era berean, negar omen zuen hiriko patuaz, haren soldaduak Erromaren izenean Sirakusa konkistatu ondoren. Konkista gertatu eta gero, erromatar jeneralek agindua eman zuten Ortigian inor bizi ez izateko. Beldur ziren irlaren egoera estrategikoak matxinadak erraztuko ote zituen. Zizeronek, Siziliara joan zenean Verres kontsularen lapurretak salatzeko, adierazi zuen Sirakusako etxeen eta templuen altxor asko lapurtu zirela. Ezagunak dira haren bertsoak, Sizilian ikusitakoa adierazten zutenak, Ortigiako Atena tenplua barne: Tenplua eraitsi zen ez gerraren ondorioz baizik eta pirata talde basati batengatik. Sirakusa izan zen Siziliako erromatar gobernadoreen egoitza. Tiranoen jauregia pretoriuma bilakatu zen. Hauxe adierazten du Littorio kalean aurkitutako inskripzio batek: Flavio Gelasio Buruside gobernadoreak tiranoen eraikina zaharberritu zuen.

Bitzantziar eta arabiar garaia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Maniaze Gaztelua Erdi Aroan

Erdi Aroko gertaerak (Mendebaldeko Erromatar Inperioaren desagerpena, frankoen eta vandaloen konkista...) zirela eta, Ortigiako populazioa behera joan zen eta ia auzo gehienak hustu ziren. Geroago, bizantziarrek irla gotortu zuten, Erromatar Inperioaren hiriburua izendatuz edo Ekialdeko Erromatar Inperioaren hiriburua. Konstante II.a enperadoreak egoitzat hartu zuen. Hiriak oparotasuna ezagutu zuen zen baina biztanleek zerga handiak jasan zituzten. Konstante II.aren semeak (Konstantino IV.ak, tronua eskuratzean, inperioaren hiriburua Konstantinoplara itzuli zen. Ortigiak, K. o. 878an arabiarren setio ankerra jasan zuen eta populazioa, goseak jota, hainbat hilabeteren ondoren errenditu zen. Sirakusa Siziliako hiriburua tituloa galdu zuen. Ortigia, Sirakusako populazio bakarra gisa identifikatzen zena, arabiarren eskuetara igaro zen eta modu honetan Siziliako islamiar emirerriaren zati bat bilakatu zen. Ortigiako Erdi Aroko lekukorik handiena Maniaze gaztelua da. Jurgi Maniaze jeneral bitzantziarrak eraiki zuen. Beranduago, Frederiko II.ak Maniaze izena eman zion bitzantziarraren oroimenez.

Arkeologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fundazioaren garaia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ortigiako prefekturaren eta udaletxearen inguruan egindako indusketek, K. a. VI, mendeko tenplu joniar baten azpian, agerian utzi dituzte zenbait etxe K. a. VIII. mendearen azken hamarkadatakoak, beraz, lehen kolonoei zegozkien. Haien planta karratua (4x4 m.koa) edo laukizuzenezkoa (4x2,5 m.koa) da. Antolamendu horrek, kolonia fundatu zenekoa, emandako lur-sailak islatzen omen du. Indusketa hauek adierazten dute jatorrizko hiria Ortigian izan zela baina geroago, kontinentera hedatu zela. K. a. VIII. mendetik, Ortigiak kale ortogonalak zituen, ipar-hego ardatz batek zeharkaturik (gaur egun Dion eta Erroma kaleez osatutakoa). Txikiagoak diren beste kale batzuk zekarkatzen zuten ardatza, geroago mendebaldera biratzen zuena istmoaren zuzenbidea jarraituz. Egitura honek, Ortigiaren azalera (1500 m. luze eta 600 zabal)[7] da, Erdi Aroan zehar iraun zuen eta Aro Modernoaraino heldu zen. Gaur egun nabaria da zenbait partetan.

Apoloren tenplua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Apoloren tenplua

Ortigia irla eta lehorra lotzen duen zubiak zeharkatu ondoren, hau da, Uztailaren 25eko pasealekuan, Apolo tenpluaren aztarnak agertzen dira. Cavallarik aurkitu zituen 1862an. Indusketa guztiak 1938 eta 1943 artean egin ziren, espainiar koartela eta Erdi Aroko etxetxoak kendu zirenean. Tenplu honen erabilerak hurrengo hauek izan ziren: bizantziar eliza, arabiar mezkita eta normandar basilika, besteak beste. Tenplu honen gurtza dakigu ekialdeko harmaila gorenean dagoen inskripzio bati esker. Hizki arkaikoak, 8 metro luze dutenak, tenplua eraiki zenekoak dira, hau da, K. a. VI mendekoaren lehen laurdenekoak. Testuak dio: Kleomenesek (edo Kleomedesek) Apolorentzat egin zuen, Znidieidasen semea, eta kolomadiak eraiki zituen, lan bikainak. Modu honetan, arkitektoaren izena agertzen da, oso arraroa Aro Arkaikoan, eta gainera, kolomadiaren garrantzia azpimarratzen du, lan aparta garai hartan. Litekeena da Epiklesek egitea. Dudarik gabe, Siziliako tenplu peripterorik antzinena da. Eraikina, 58,10 x 24,50 m., hareharrizko blokeekin eginda dago eta honen basamentuaren sakonera 2,3 metrokoa da. Zutik, bi zutabe arkitrabedun baino ez daude, fatxadako eta hegoaldeko partearen zutabe-zati batzuk eta cellako edo naoseko hormaren atal bat. Hasieran, alde laburretan sei zutabe zeuden eta hamazazpi alde luzeetan. Zutabe bakoitzak 40 tonak pisatzen zituena, monolitikoak ziren eta kapitelarekin 7,89 m-ko garaiera zuen. Zutabe hauek artekak zituzten, oso lauak eta elkarren ondoan, Aro Arkaikoan egiten ziren modukoak. Era berean, arkitrabea oso altua zen: 2,5 metrokoa. Tenpluko gunearen aurrean, 37,20 m. luze eta 11,60 zabal, kolomadi bat zegoen, ekialdeko peristasiaren paraleloa, fatxadari frontalitate handiago ematen zuena. Naosak opistodomos batean bukatu beharrean, adyton luze eta estu batean amaitzen zuen (tenpluaren tokirik helezinena), Korfuko tenpluaren antzekoa, nahiz eta estuagoa izan. Tenpluaren goiko atala terrakotaz apaindurik zegoen: gorgoneion batek, 1,70 m. altuerakoa, frontoiaren erdiko aldea apaintzen zuen. Akrotera zentralak, berriz, harrizko zaldun bat irudikatzen zuen, zeinen soilik zati batzuk irauten duten. Hegoaldean eta mendebaldean, tenplutik gertu, badaude harresien aztarnak, zeinak santutegia inguratzen zuten. Naosaren inskripzioak dionez, tenplu hau Apolori sagaratuta zegoen, baina Zizeronen aipuaren erruz, Artemisari egokitu zitzaion edo, aldi berean, bi jainkoei.

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Ortigia Aldatu lotura Wikidatan

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. LIDDELL, Henry eta SCOTT, Robert: Ὀρτυγία, A Greek-English Lexicon, 1940.
  2. Di Bella, 2008, p. 5.
  3. Cicerón, Tusculanae, 5,59
  4. Timoleon izan zen Sirakusako agintari demokraten gutxienetariko bat.
  5. Plutarko, Timoleonen bizitza, 21
  6. Diodoro, XVI 85
  7. Trekking Siracusa": "http://elleciturismo.wordpress.com/escursioni-sul-monte-etna/