Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Peru Abarka

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Peru Abarka
Portada de Peru Abarca.JPG
Liburuaren azala.
Datuak
Idazlea Juan Antonio Mogel
Argitaratze-data 1802 eta 2008
Generoa Eleberria
Jatorrizko izenburua Peru Abarca
Argitaletxea Hiria
Herrialdea  Euskal Herria

Peru Abarka Eibarko (Gipuzkoa) Joan Antonio Mogel idazleak 1802an idatzitako lana da, euskaraz idatzitako lehen eleberritzat jo ohi dena.

Jatorrizko izenburua gaztelaniaz zetorren: El Doctor Peru Abarca catedrático de la lengua vascongada en la universidad de Basarte o Diálogos entre un rústico solitario bascongado y un barbero callejero llamado Maisu Juan. Hala ere, liburu osoa euskaraz idatzita dago, sarrera izan ezik ("Prólogo al lector vizcaíno"), mendebaleko euskararen Markinako aldaeran oinarritutako idazkera batean.

Lana 1802an idatzi zen arren, 1881 arte ez zen lehendabizikoz argitaratu. Ez da erraz sailkatzeko lanaː euskal eleberrien aitzindaria dela idatzi izan da, baina ezin esan daiteke eleberrien ohiko arauetara makurtzen denik. Alde batetik, obrak oso bilbe edo trama eskasa du; ondorioz, pertsonaiek ia ez dute hasiera, garapena eta amaiera duen istorio bat osatzen; eta bestetik, leku eta denbora-aipu minimoek ere ez dute adierazgarritasun narratiborik. Elkarrizketa bizi-bizien inguruan eraturiko kontaketa-jarduera dela esanez defini daiteke.

XVIII. mendean Frantzian hainbeste erabili ziren elkarrizketa didaktikoak izan daitezke Mogelen eredu. Ikertzeko dago Mogelek Rousseauren lana noraino ezagutzen zuen, esate baterako.

Jatorrizko obraren edukia honako hau zen:

  • Sarrera gaztelaniaz: Lana idaztean izan duen asmoa agertzen du egileak eta euskarak inguruko hizkuntzekin alderatuta dituen abantaila eta bertuteak nabarmentzen ditu, egilearen teoria linguistikoen berri emanez.
  • Sei "dialogoak": Peru Abarka eta Maisu Juanez gainera, beste pertsonaia batzuk ere agertzen dira.
  • Zazpigarren elkarrizketa: bi elizgizonen (fr. Pedro de Urlija eta D. Juan de Zandija) arteko solasa jasotzen da autu horretan. Erraza da bi irudion azpian Mogelen bera eta Añibarroren antzematea. Autore klasikoen testu zatien euskarazko itzulpenak agertzen dira. Obraren azpiko ideia zenbaiten azalpena da.
  • Hiztegiaː "Nomenclatura de diferentes voces bascongadas, comunes a los rústicos e ignoradas por no pocos de los bizcaínos" [Baserritarrek erabili ohi dituzten eta bizkaitar askok ez dakizkiten euskal hitz batzuen zerrenda].

Orain arte egin diren edizio askotan ez dira agertzen ez gaztelaniazko sarrera, ez zazpigarren elkarrizketa, ezta bukaerako hiztegia ere.

Zein da obraren muina? Maisu Juan kaletar ezjakina da eta Peru Abarka baserriko eskolan hezi eta zaildutako gizona; pertsonaiok islatzen dituzten bi munduen arteko jokoan datza obraren gakoa: Maisu Juanek erdarakadaz betetako hizkera bat egiten du, eta Peru hizkera aberats eta garbiz aritzen da; Maisu Juan ez da oso gizon elizkoia eta Peruk otoitz egiten irakatsiko dio.

Baserritar bizimoduaren idealizazio nabarmena da. Mogelek frogatu nahi du baserritarrek sakoneko jakituria daukatela euren bizibideko gauzez, eta euskara beste edozein hizkuntza bezain gai eta erabilgarria dela.

Atalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Atalen izenburuak ere gaztelaniaz datoz, eta Peru "baserritar jantzia" eta Maisu Juan "bizargin ezjakin"aren arteko sei elkarrizketa dira. Resurreccion Maria Azkuek izenburuak euskaratu zituen 1899ko ediziorako eta hemen horrela jaso egin dugu.[1]

Euskal bertute guztien jabe den baserritarra eta bizargile harroputz bezain ezjakina aurkezten dizkigu Mogelek, biek ostatu batean topo egiten dutenean. Hauen arteko elkarrizketak eta bizipenak darabiltza lan etnografiko bat osatzeko. Baserri munduko lanbideak, lanabesak, animaliak eta hauen gorputz-atalak, landare-zuhaitzak, kanta eta ipuinak, ohitura zaharrak... horiek denak azalduko dizkio Peru Abarkak Maisu Juan lagunari, eta haren jakinduriarekin Maisu Juan kaletarra txundituta geldituko da. Eta horixe bera da idazlearen helburua: Euskal hizkuntza eta kulturaren apologia egitea.

Lehen elkarrizketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Maisu Juan bizargin-osagille-euskaldun lantzaka ta Peru baserritar landuaren artean. Uste uste barik aurkitu zirean ardanetxe baten asten da autua.[2] Lehenengo elkarrizketa honetan Peru Abarkak eta Maisu Juanek elkar ezagutzen dute taberna batean. Hasiera batean, haien arteko harremanak ez dirudi etorkizun handirik izango duenik: bakoitzak bere lanbidea defenditzen du eta inoiz irainetara ere ailegatzen dira: "O zikin zantarrak! Ori epailla baten zer-egiña da."[3] dio Peruk bizarginaren zereginaz; Maisu Juanek, bere aldetik, Peruri "Asto andi bat zara"[4] esango dio une batean. Elkarrizketaren bitartez garaiko tabernen giroa eta antolaketa ezagutu dezakegu. Bukaeran Peruk bizarginari hauxe diotsa: "Eroango zaitut egun batzuetarako neure etxera. An ta bideetan erakutsiko deutsudaz gauza asko".[5] Elkarrizketa tartean kopla batzuk sartzen ditu egileak, "Aita-semeak edanda dagoz" hasten direnak.[6]

Bigarren elkarrizketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bigarren autua lengo Maisu Juan da Peru-ren artean. Arteko autugiñak ardandrea ta otseina.[7] Bigarren elkarrizketa hau goizaz hasten da eta aipatutako lau pertsonaiek hartuko dute parte: protagonistekin batera ardandegiaren jabea eta berarekin lan egiten duen neskatxa. Juan eta Peru gosaldu eta alde egiteko prestatzen ari dira baina, kontua eskatzen dutenean, ardandreak diru gehiegi eskatzen die. Bizarginak emakumeari istripu txiki bat prestatzen dio erorarazteko asmoz eta, horrela, bere zerbitzuak eskaintzeko. Gertaerak kutsu pikareskoa du. Elkarrizketa tartean, liburu osoan ohikoa denez, hiztegi berezitu bat sartzen du egileak, oraingoan zerriaren inguruko euskara-erdara hiztegia. Bukaeran zerriaren eta azeriaren ipuina jasotzen da.

Maisu Juanek Peruren baserria ezagutuko du.

Hirugarren elkarrizketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irugarren autua lengo Maisu Juan da Peru-ren artean.[8] Lagun berriak Peruren baserrira joan dira. Peruk ez du denbora galtzen eta uneoro, aukera guztiez baliatuz, Maisu Juani baserriaren ezaugarriak eta baserritarren ohiturak azaltzen dizkio (janzkerak, lanen banaketa, gurasoekiko jarrera, gurasoen betebeharrak...). Juanek Peruren familia ezagutuko du. Seme batek, Txomin, "Bi sagu" ipuina (hiriko eta baserriko saguen ipuin klasikoa) kontatuko du. Baserritarren afaria dastatu eta gero, azkenik, familia eta lagun berria oheratuko dira. Ordurako Perurekiko bizarginaren laudorioak ugariak dira.

Burdinolan lanean.

Laugarren elkarrizketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Laugarren autua. Peru Maisu Juan argituteari darraio.[9] Goizaz Peruk Maisu Juan esnatu du; honek aspaldiko partez oso lo sakonaz gozatu du. Peruren asmoa bisitaria lantegira eramatea da eta, horregatik, baserritar janzteko gomendioa eman dio. Maisu Juanek onartzen du eta horri esker geroago, seigarren elkarrizketan, atxilotua izatetik libratuko da. Baserritarren janzkera deskribatu ondoren, gosaltzen dute. Lantegiko bidean, haien arteko elkarrizketan "esaereak" edo atsotitzak aipatzen dituzte eta horren harira Peruk Maisu Juani zerrenda luze bat irakatsiko dio. Behin burdinolan Peruk bertako lanak eta tresneria erakusten dizkio. Kapituluaren amaieran Peruk burdinolarekin lotutako hiztegitxoa azaltzen dio. Ondoren, bazkaltzeko, baserrira itzultzen dira.

Iruteko makina.

Bosgarren elkarrizketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Boskarren autua lengo Maisu Juan da Peru-ren artean.[10] Berriz baserrian, bazkaldu eta siesta egin ondoren, Maisu Juan zarata batzuek esnatu egin dute. Entzun duena "lino-ezpateta"raren zaratak izan dira ezen baserrian Peruren alabek lihoa lan egiten baitute; aitzakia horrekin, Peruk lihoaren prozesua azalduko dio Maisu Juani, landatze lanetatik alkandorak egin arte. Horrekin lotuta liburuak "Ezpatarien kantea liño gietako aldietan" kanta luzea ere jasotzen du. Ondoren, baserriko beste lanak erakusten dizkio (arotzarena, irina egiteko prozesua...). Horietaz ari direnean bi pertsonaia berri agertzen dira baserrian, biak Peruren lagunak: Juanis "Prantzesa", Iparraldeko euskalduna, eta Txorgori "kiputza", gipuzkoarra. Hasieran Maisu Juan mesfidati jasotzen ditu, baina Peruren bitartez, poliki-poliki, fidatzeko modukoak direla onartzen du. Hemendik kapitulua bukatu arte Juanisek eta Txorgorik beren euskalkien berezitasunak azalduko dituzte, horretarako otoitz desberdinak erabiliz.

Seigarren elkarrizketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Seigarren autua Maisu Juan, Peru, Frantsesa, Gipuzkoarra, Abade bat eta txinela.[11] Azken kapitulu honetan Maisu Juanek onartuko du Iparraldekoa eta gipuzkoarra hasieran susmo txarrez eta gaizki hartzen okertu dela. Ondoren, baigorritarrak besteei gerraren aurrean Iparraldeko euskaldunen jarrera azalduko die. Hitz egiten ari direla apaiz-ehiztari bat agertuko da eta beste hirurekin solasean geldituko da. Hurrengo orrialdeetan hirurek apaizari hitz askoren inguruko azalpenak emango dizkiote, haien jatorriaz eta esanahiez. Elkarrizketa bukatuko da apaizaren gogoeta luze batez, zeinean euskararen garrantzia eta jatorria (tubalismoa) azalduko dien. Behin apaizak alde eginda, hirurak bazkaltzera joango dira eta une horretan herrizaina (txinela) agertuko da. Txinela, liburu hasieran ostatuan gertatuaren ondorioz, Maisu Juanen atzetik dabil. Maisu Juan beldurrez jota egon arren, txinelak ez du ezagutuko, baserritar jantzita dagoelako, eta horri esker libratuko da. Kapitulua Maisu Juanen damua eta agurrarekin bukatuko da.

Peru Abarkaren gehigarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Autua Frai Pedro de Urlia ta Don Juan de Sandia elizgizon adiskide biren artean[12]. Gehigarri honetan bi atal daude:

  • Lehenengoan bi apaiz euskararen erabilerari buruz mintzatzen ari dira. Beharrezkotzat jotzen dute eliz gaietan euskararen erabilera egokia. Zoritxarrez, apaiz askok hizkuntza ez du ondo ezagutzen.
  • Bigarrenean, euskararen maila eta ahalmena erakusteko, aurreko apaizetako batek testu klasiko batzuen euskarazko itzulpenak jasotzen ditu, besteak beste, Tito Livio, Kornelio Tazito, Zizeron... Horrekin erakutsi nahi du "euskereak badituala berba bizkor, apaindu, zoli eta adiutuak gauza goratuak azaldetako".[13]

Kritikak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Bilbo: La Gran Enciclopedia Vasca, 8. ar., 1981.
  2. Jatorrizkoan: "Diálogo primero entre el inculto baskongado y barbero Maisu Juan y el culto casero Peru"
  3. La Gran Enciclopedia Vascaren zortzigarren edizioa, 23.or.
  4. 19. or.
  5. 34.or.
  6. 31-34. or.
  7. "Diálogo segundo entre los mismos Maisu Juan y Peru. Interlocutores la ventera y su criada".
  8. "Diálogo tercero entre los mismos Maisu Juan y Peru".
  9. "Diálogo cuarto continúa Peru en instruir a Maisu Juan".
  10. "Diálogo quinto entre los mismos Maisu Juan y Peru."
  11. "Diálogo sexto. Maisu Juan, Peru, El Francés, El Guipuzkoano, un cura y el alguacil".
  12. "Diálogo entre dos amigos eclesiásticos, Fr. Pedro de Urlía y D. Juan de Sandía".
  13. 146. or.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]