Pirinioak (eskualdea)

Wikipedia, Entziklopedia askea
Pirinioak
 Euskal Herria
Nafarroako Eskualde Berriak - Nuevas Comarcas de Navarra (Pirinioak - Pirineo).svg
Administrazioa
Herrialdea Nafarroa Garaia
Udalerriak30 (lista ikusi)
EskualdeburuaLintzoain (Erroibar)
Herri handienaOtsagabia
Izen ofizialaPirineo/Pirinioak
Geografia
Koordenatuak42°54′10″N 1°06′57″W / 42.90285839°N 1.11592331°W / 42.90285839; -1.1159233142°54′10″N 1°06′57″W / 42.90285839°N 1.11592331°W / 42.90285839; -1.11592331
Azalera1.237,75 km²
Garaiera217-2446 metro
Distantzia32,9 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria4.932 (2021: Red Arrow Down.svg −28)
Dentsitatea3,98 biztanle/km²
Datu gehigarriak
Sorrera2019ko otsailaren 6an

Pirinioak[a] Nafarroa Garaiko eskualde bat da, Euskal Herrian kokatuta. Iparekialderago dagoen eskualdea da, Pirinio ibarrak biltzen dituena. Erliebe handiko mendialdea da, antolaketa alpetarragoa duena, eta biztanleak, aldi berean, ibarrak osatzen dituzten herri txikietan antolatzen dira, hau da, Euskal Herriko eskualde honetako berezko antolamendu-irudian.

30 udalerrik osatzen dute, eta 2021 urtean 4932 biztanle eta 1237,75 kilometro koadroko azalera zituen; horrek 3,98 biztanle kilometro koadroko biztanleria-dentsitatea sortzen zuen. Pertole dagoen itsas mailaren gaineko 217 metrotik Hiru Erregeen Mahaia mendiaren 2446 metrora arteko altuera du.

Eskualdeburua Lintzoain kontzejua da, Erroibar udalerrian.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirinioak beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

Izen ofiziala, Nafarroako Gobernuaren arabera, honako hau da: Pirineo / Pirinioak.[1]

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskualdeak Pirinioak sistema geografikoaren izena hartzen du.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirinioak eskualdeak Baztan-Bidasoa eskualdea du muga iparmendebaldean. Hegoekialdean Zangozerria eskualdea dago. Hegoaldean, Pirinioaurrea eskualdearekin muga egiten du. Azkenik, mendebaldean Ibarrak daude, Iruñerria eskualdeko azpieskualdea. Iparraldean, Nafarroa Behereko edo Baxenabarreko lurraldearekin egiten du muga, eta ipar-ekialdean, Zuberoakoarekin.

Inguru naturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirinioak eskualdeko ibaiak

Eskualdea Pirinioko sistemaren eremuan dago. Mendiak eta mendilerroak haran ibar txikiek eteten dituzte, eta horien artean nabarmenki nabarmentzen da. Hauek dira eskualdea zeharkatzen duten mendilerroak:

Bestalde, zeharkatzen duten eta mendilerroak banatzen dituzten ibaiak honako hauek dira:

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskualde horrek du desnibel handiena, eta alde handiz gainera, kontraste handiak ditu behealdean (ibarrak, non baitaude herri gehienak) eta goialdean (mendiak). Hala, eskualdea, oro har, behealdeko klimaren (behealdea) eta azpiatlantikoaren (goialdea) artean dago, nahiz eta bi zonetan bien ezaugarriak izan. Hori horrela da inguruko plubiometria handiagatik, behe-laino eta behe-hodei ugariekin eta eguzki-ordu gutxirekin batera, zeinak larriagotu egiten baitira lurraren orografiak bere irismena are gehiago mugatzen duen herri jakin batzuetan.

Eskualdean hainbat estazio meteorologiko daude, baina hauek dira adierazgarrienak: Aurizperri (Erroibar), Abaurregaina (Aezkoa), Ezpartza (Zaraitzu) eta Urzainki (Erronkaribar).

  Gnome-weather-few-clouds.svg   Datu klimatikoak (Aurizperri, 1972-2020)   WPTC Meteo task force.svg  
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 15.0 20.0 23.0 25.0 29.0 36.0 35.0 35.0 31.0 27.0 20.0 15.0 36.0
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 5.7 6.5 9.6 12.8 16.1 20.6 23.2 23.1 19.9 15.4 9.2 6.4 14.0
Batez besteko tenperatura (ºC) 2.2 2.4 5.2 8.1 11.3 15.2 17.5 17.1 1.1 10.6 5.6 2.7 9.3
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -1.3 -1.6 00.8 3.5 6.5 9.8 11.8 11.1 8.3 5.7 2.0 -1.1 4.6
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -9.3 -10.3 -5.8 -2.2 0.6 4.1 7.0 5.3 1.1 -2.4 -6.4 -9.3 -2.3
Batez besteko prezipitazioa (mm) 188.2 162.4 162.3 156.3 138.8 80.2 61.7 61.3 95.5 152.8 204.9 176.1 1640.4
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 123.0 106.8 90.0 79.6 94.0 86.4 85.1 73.4 93.5 92.4 122.4 122.0 123.0
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 14.5 13.4 13.6 15.4 14.8 9.4 7.8 8.3 9.2 12.7 13.8 14.0 146.9
Elur egunak (≥ 1 mm) 4.9 5.3 4.8 3.0 0.5 0.0 0.0 0.0 0.0 0.4 2.5 3.7 25.0
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[2]
  Gnome-weather-few-clouds.svg   Datu klimatikoak (Abaurregaina, 1981-2020)   WPTC Meteo task force.svg  
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 19.5 22.0 27.0 26.5 31.0 35.0 37.0 38.0 34.0 27.0 22.5 19.0 38.0
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 5.8 6.5 9.5 11.1 15.8 20.3 23.4 24.1 20.3 14.9 9.2 6.5 13.9
Batez besteko tenperatura (ºC) 2.3 2.6 5.1 6.6 10.7 14.6 17.1 17.7 14.5 10.4 5.5 3.0 9.2
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -1.3 -1.3 0.7 2.2 5.6 8.8 10.7 11.2 8.7 5.8 1.8 -0.5 4.4
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -18.0 -17.5 -16.0 -8.0 -5.0 -2.0 1.0 -1.0 -4.0 -5.0 -11.0 -12.0 -18.0
Pilatutako prezipitazioa (mm) 145.1 132.3 129.8 154.5 126.0 86.7 66.0 62.4 109.0 150.9 179.4 163.5 1505.6
Euri egunak (≥ 1 mm) 10.5 9.3 10.5 13.6 13.7 8.6 6.4 6.9 8.5 12.8 12.0 12.4 125.1
Elur egunak (≥ 1 mm) 5.4 5.7 4.4 3.3 0.7 0.0 0.0 0.0 0.0 0.3 2.4 4.1 26.3
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[3]
  Gnome-weather-few-clouds.svg   Datu klimatikoak (Ezpartza, 1974-2020)   WPTC Meteo task force.svg  
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 19.0 23.0 25.0 28.0 32.0 36.0 38.0 38.0 35.0 29.0 23.0 21.0 38.0
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 8.2 9.6 12.6 14.2 18.7 23.5 26.8 26.6 22.6 17.4 11.7 8.6 16.7
Batez besteko tenperatura (ºC) 3.4 4.3 6.8 8.7 12.6 16.6 19.2 19.1 15.6 11.6 6.8 4.1 10.7
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -1.3 -1.0 1.0 3.2 6.6 9.7 11.5 11.5 8.5 5.8 2.0 -0.4 4.8
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -17.0 -14.0 -13.0 -4.0 -2.0 1.0 3.0 0.0 0.0 -3.0 -10.0 -13.0 -17.0
Batez besteko prezipitazioa (mm) 106.8 99.9 88.5 124.4 101.6 64.1 45.4 51.2 79.7 122.1 136.5 139.0 1159.2
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 63.5 51.0 55.7 45.4 42.7 53.0 57.4 82.0 76.0 111.2 77.0 74.2 111.2
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 13.4 11.7 12.1 15.5 15.9 10.1 7.7 8.4 10.1 14.2 14.6 13.8 147.5
Elur egunak (≥ 1 mm) 4.8 5.2 3.7 2.7 0.5 0.0 0.0 0.0 0.0 0.1 1.9 4.1 23.1
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[4]
  Gnome-weather-few-clouds.svg   Datu klimatikoak (Urzainki, 1980-2020)   WPTC Meteo task force.svg  
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 19.0 23.0 25.0 29.0 33.0 36.0 37.0 39.0 36.0 30.0 23.0 20.0 39.0
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 8.3 9.9 12.9 15.1 19.0 23.7 27.3 27.4 22.9 17.5 11.6 8.7 17.0
Batez besteko tenperatura (ºC) 4.0 4.9 7.5 9.7 13.2 17.2 19.9 19.9 16.3 12.2 7.3 4.6 11.4
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -0.2 -0.0 2.0 4.3 7.4 10.6 12.5 12.5 9.7 6.9 3.1 0.4 5.8
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -14.0 -14.0 -13.0 -4.0 -2.0 1.0 4.0 1.0 -1.0 -5.0 -10.0 -14.0 -14.0
Batez besteko prezipitazioa (mm) 128.1 114.7 106.4 127.5 107.7 74.8 51.1 52.4 80.0 132.2 154.8 129.7 1259.4
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 63.0 77.5 67.0 83.0 98.0 65.0 76.0 67.5 61.0 127.5 74.0 76.5 127.5
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 13.9 12.9 13.1 15.2 14.8 9.5 7.0 7.1 8.9 12.8 14.6 13.5 143.2
Elur egunak (≥ 1 mm) 3.4 4.6 3.0 1.3 0.1 0.0 0.0 0.0 0.0 0.2 1.5 2.4 16.5
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua[5]

Banaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirinioak eskualdeko banaketa tradizionala

Banaketa tradizionala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historikoki, eskualdea, Nafarroako erdialdea eta iparraldea bezala, ibarraka banatu da. Banaketa hori ez zen soilik geografikoa, eskumen politiko, administratibo, judizial eta militarrak ere bazituzten eta. Hauek dira ibar horiek:

Gainera, Auritz hiribilduak aspaldidanik izan du bere ibar geografikoaren independentzia administratiboa. Gauza bera gertatzen da Orreagarekin, bere kolegiataren inguruan, eta Luzaiderekin, bere kokapen geografiko bereziagatik Nafarroa Behereko lurraldean. Nabaskozeren kasuan, almiranterri bat da, almiranterrien almiranterria, gaur egun Zangozerria eskualdean dagoen Gazteluberri udalerria ere hartzen duena.

Udalerriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirinioak eskualdea 30 udalerritan banatuta dago, honako hauek:

Udalerria Biztanleria (2021) Azalera (km²) Dentsitatea (bizt/km²) Udalburua
Escudo de Aezkoa.svg Abaurregaina 128 21,36 5,99 Abaurregaina
Escudo de Aezkoa.svg Abaurrepea 29 10,89 2,66 Abaurrepea
Escudo de Aezkoa.svg Aria 49 8,31 5,9 Aria
Escudo de Aezkoa.svg Aribe 32 4,04 7,92 Aribe
Escudo de Burguete.svg Auritz 228 12,71 17,94 Auritz
Escudo de Roncal.svg Bidankoze 82 39,2 2,09 Bidankoze
Escudo de Roncal.svg Burgi 193 64,33 3 Burgi
Escudo de Erro.svg Erroibar 790 144,28 5,48 Lintzoain
Escudo de Roncal.svg Erronkari 206 38,8 5,31 Erronkari
Escudo del valle de Salazar.svg Espartza 74 26,92 2,75 Espartza
Escudo del valle de Salazar.svg Ezkaroze 308 29,27 10,52 Ezkaroze
Escudo del valle de Salazar.svg Galoze 96 43,41 2,21 Galoze
Escudo de Aezkoa.svg Garaioa 96 21,42 4,48 Garaioa
Escudo de Roncal.svg Garde 137 43,4 3,16 Garde
Escudo de Aezkoa.svg Garralda 190 21,24 8,95 Garralda
Escudo del valle de Salazar.svg Gorza 34 26,84 1,27 Gorza
Escudo de Aezkoa.svg Hiriberri 101 21,64 4,67 Hiriberri
Escudo del valle de Salazar.svg Itzaltzu 38 7,3 5,21 Itzaltzu
Escudo de Roncal.svg Izaba 410 147,41 2,78 Izaba
Escudo del valle de Salazar.svg Jaurrieta 181 30,84 5,87 Jaurrieta
Escudo de Baztan.svg Luzaide 320 44,06 7,26 Elizaldea
Escudo de Navascués.svg Nabaskoze 124 96,02 1,29 Nabaskoze
Escudo de Aezkoa.svg Orbaizeta 191 82,31 2,32 Orbaizeta
Escudo de Aezkoa.svg Orbara 32 9,14 3,5 Orbara
Escudo del valle de Salazar.svg Orontze 49 11,1 4,41 Orontze
Orreagako ikurra.svg Orreaga 19 15,1 1,26 Orreaga
Escudo del valle de Salazar.svg Otsagabia 496 115,03 4,31 Otsagabia
Escudo del valle de Salazar.svg Sartze 61 23,14 2,64 Sartze
Escudo de Roncal.svg Urzainki 88 20,61 4,27 Urzainki
Escudo de Roncal.svg Uztarroze 150 58,19 2,58 Uztarroze
Biztanleria udalerrika Bilakaera azken 10 urteetan
  •      > 10000
  •      5000-10000
  •      2500-5000
  •      1000-2500
  •      500-1000
  •      250-500
  •      250-100
  •      < 100
  •      > %10
  •      %5−10
  •      %1−5
  •      %0−1
  •      %-5−0
  •      %-10−-5
  •      %-15−-10
  •      < %-15

Herriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2020an gutxienez biztanle 1 zuten 61 biztanlegune daude eskualdean:

Herria Kategoria Udalerria Ibarra
Abaurregaina udalerri Aezkoako bandera.svg Abaurregaina Aezkoa
Abaurrepea udalerri Aezkoako bandera.svg Abaurrepea Aezkoa
Aintzioa kontzeju Erroibarreko bandera.svg Erroibar Erroibar
Aitzurrea auzo Luzaideko bandera.svg Luzaide Luzaide
Aizpurgi kontzeju Nabaskozeko bandera.svg Nabaskoze Zaraitzu
Ardaitz leku Erroibarreko bandera.svg Erroibar Erroibar
Aria udalerri Aezkoako bandera.svg Aria Aezkoa
Aribe udalerri Aezkoako bandera.svg Aribe Aezkoa
Auritz udalerri Bandera de Burguete.svg Auritz Erroibar
Aurizperri kontzeju Erroibarreko bandera.svg Erroibar Erroibar
Azoleta auzo Luzaideko bandera.svg Luzaide Luzaide
Bidankoze udalerri Erronkariko bandera.svg Bidankoze Erronkaribar
Bixkarrea auzo Luzaideko bandera.svg Luzaide Luzaide
Bizkarreta kontzeju Erroibarreko bandera.svg Erroibar Erroibar
Burgi udalerri Erronkariko bandera.svg Burgi Erronkaribar
Elizaldea auzo Luzaideko bandera.svg Luzaide Luzaide
Erremendia etxalde - Zaraitzu
Erripalda etxalde Zaraitzuko bandera.svg Gorza Zaraitzu
Erro kontzeju Erroibarreko bandera.svg Erroibar Erroibar
Erronkari udalerri Erronkariko bandera.svg Erronkari Erronkaribar
Esnotz kontzeju Erroibarreko bandera.svg Erroibar Erroibar
Espartza udalerri Zaraitzuko bandera.svg Espartza Zaraitzu
Ezkaroze udalerri Zaraitzuko bandera.svg Ezkaroze Zaraitzu
Gaindola auzo Luzaideko bandera.svg Luzaide Luzaide
Gainekoleta auzo Luzaideko bandera.svg Luzaide Luzaide
Galoze leku Zaraitzuko bandera.svg Galoze Zaraitzu
Garaioa udalerri Aezkoako bandera.svg Garaioa Aezkoa
Garde udalerri Erronkariko bandera.svg Garde Erronkaribar
Garralda udalerri Aezkoako bandera.svg Garralda Aezkoa
Gorza kontzeju Zaraitzuko bandera.svg Gorza Zaraitzu
Hiriberri udalerri Aezkoako bandera.svg Hiriberri Aezkoa
Ibiltzieta kontzeju Zaraitzuko bandera.svg Sartze Zaraitzu
Igari kontzeju Zaraitzuko bandera.svg Gorza Zaraitzu
Iratiko etxeak etxalde Zaraitzuko bandera.svg Otsagabia Zaraitzu
Itzalle kontzeju Zaraitzuko bandera.svg Galoze Zaraitzu
Itzaltzu udalerri Zaraitzuko bandera.svg Itzaltzu Zaraitzu
Izaba udalerri Erronkariko bandera.svg Izaba Erronkaribar
Izize kontzeju Zaraitzuko bandera.svg Galoze Zaraitzu
Jaurrieta udalerri Zaraitzuko bandera.svg Jaurrieta Zaraitzu
Lintzoain kontzeju Erroibarreko bandera.svg Erroibar Erroibar
Loizu leku Erroibarreko bandera.svg Erroibar Erroibar
Mezkiritz kontzeju Erroibarreko bandera.svg Erroibar Erroibar
Nabaskoze kontzeju Nabaskozeko bandera.svg Nabaskoze Zaraitzu
Orbaizeta udalerri Aezkoako bandera.svg Orbaizeta Aezkoa
Orbara udalerri Aezkoako bandera.svg Orbara Aezkoa
Orondritz kontzeju Erroibarreko bandera.svg Erroibar Erroibar
Orontze udalerri Zaraitzuko bandera.svg Orontze Zaraitzu
Orreaga udalerri Orreagako bandera.svg Orreaga Erroibar
Otsagabia udalerri Zaraitzuko bandera.svg Otsagabia Zaraitzu
Pekotxeta auzo Luzaideko bandera.svg Luzaide Luzaide
Pertole auzo Luzaideko bandera.svg Luzaide Luzaide
Pikatua etxalde Zaraitzuko bandera.svg Otsagabia Zaraitzu
Sartze kontzeju Zaraitzuko bandera.svg Sartze Zaraitzu
Sorogain etxalde Erroibarreko bandera.svg Erroibar Erroibar
Ureta etxalde Erroibarreko bandera.svg Erroibar Erroibar
Urniza etxalde Erroibarreko bandera.svg Erroibar Erroibar
Urzainki udalerri Erronkariko bandera.svg Urzainki Erronkaribar
Uskartze kontzeju Zaraitzuko bandera.svg Galoze Zaraitzu
Ustaize kontzeju Nabaskozeko bandera.svg Nabaskoze Zaraitzu
Uztarroze udalerri Erronkariko bandera.svg Uztarroze Erronkaribar
Zilbeti kontzeju Erroibarreko bandera.svg Erroibar Erroibar

Herri hustuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirinioak eskualdeak, gainera, 17 herri hustu ditu, honako hauek:

Partzuergoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun, Pirinioak eskualdean 5 partzuergo daude hainbat udalerritan banatuta:

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskualdea 2019an sortu zen, Barkos gobernuak onartutako 04/2019 Foru Legearen arabera.[6] Nafarroa Garaiko eskualde berriak diseinatzeko prozesuan, 11 eskualde proposatu ziren lehen aldiz, eta horietako 3 bi azpieskualdetan banatu ziren. Eskualde hori Pirinioak izenarekin agertzen zen, eta 30 udalerrik osatzen zuten, azkenean kontserbatu zena.[7]

Urte bereko irailean legeak atxilotu zuen Maria Chivite lehendakari berriak, bere ustez aurreko legealdian gehiengo osoz baliatu zen legeak ez baitzuen behar besteko adostasunik. Horregatik, nahiago izan zuen sakonago landu hasi berri zen legegintzaldian, prozesuarekin bat egin aurretik. 2021eko urrian, aldi baterako neurri gisa, tokiko finantzaketa-eredu berri bat onartu zen, aurrekoan sortutako desberdintasunak konpontzeko, eskualde berriak garatzen diren bitartean; hala ere, Uxue Barkosek bere garaian baliatu zuen legeak aprobetxatuta eta ofizialki onartuta jarraitzen zuten.[8]

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2021 urteko erroldaren arabera 4932 biztanle zituen Pirinioak eskualdeak.

Eskualdeko biztanleria, guztira
Eskualdeko biztanleria, udalerrien arabera

Ikus jatorrizko Wikidata eskaera.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bi okupazio nagusi daude eskualdean. Lehenengoa, industriala, eskualdeko industrialdeetan (Urrobi, Izize, Burgi) zein inguruko zonaldeetan (Agoitz, Irunberri). Bigarrena tradizionalagoa da, eta nekazaritzari eta abeltzaintzari buruzkoa da. Bestalde, turismoa oso sektore garrantzitsua da eskualdean, bai jarduera turistikoei dagokienez, bai ostalaritzari (landetxeak nabarmentzen dira) eta baita jatetxeei dagokienez ere. Hala ere, oso eskualde zahartua da, eta, beraz, bertako biztanle gehienak erretiratuta daude. Eskualde honek oso ekoizpen-sare txikia du, despopulazioa jasaten baitu, eta, era berean, despopulazio horren kausa ere bada.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirinioak eskualdea, lege-eremuan garatuta egon arren, oraindik garatu gabe dagoen eskualdea da, arlo juridikoan edo eskumenetan. Horregatik, oraingoz ez dago lurralde osoa biltzen duen eskualde-erakunderik edo mankomunitaterik.

Hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak

Hauek dira 2019ko Nafarroa Garaiko Udal hauteskundeen eskualdeko emaitzak:[9]

2019ko Hego Euskal Herriko udal hauteskundeak
2019ko udal hauteskundeak - Nafarroa Garaia - Pirinioak.svg
Udalerria Alkatetza duen alderdia Zg. Udalerria Alkatetza duen alderdia Zg.
Abaurregaina  Gazteluberri 5 Gorza  Gorzako Talde Independente 3
Abaurrepea  San Martin 2 Hiriberri  Berrendi 5
Aria  Ariako Talde Independente 3 Itzaltzu  -  -
Aribe  Aribeko Talde Independente 3 Izaba  Seisa 7
Auritz  Atalozti Talde Independente 4 Jaurrieta  Jaurrieta Kandidatura 5
Bidankoze  -  - Luzaide  -  -
Burgi  Aizpea 4 Nabaskoze  Nabaskozeko Talde Independente 3
Erroibar  Erroibarko Talde Independente 4 Orbaizeta  Txantxalan 5
Erronkari  Urrutea 5 Orbara  Orbarako Talde Independente 3
Espartza  Ageregi 3 Orontze  Andrasoroa 3
Ezkaroze  Jasule 7 Orreaga  Orreagako Talde Independente 1
Galoze  Arburuko Andre Maria 2 Otsagabia  Otsagabia Kandidatura 4
Garaioa  Zamariain 3 Sartze  Sartzeko Talde Independente 3
Garde  Itoleta 5 Urzainki  Maiturria Taldea 3
Garralda  Garraldako Talde Independentea 5 Uztarroze  Ekiderra 5
Foru hauteskundeak

Hauek dira 2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen eskualdeko emaitzak:[10]

2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak
Alderdia Bozak
2019ko foru hauteskundeak - Nafarroa Garaia - Pirinioak.svg
guztira % +/-
 Euskal Herria Bildu 974 29,32 ?
 Geroa Bai 902 27,15 ?
 Navarra Suma 845 25,44 ?
 Nafarroako Alderdi Sozialista 388 11,68 ?
 Ahal Dugu 94 2,83 ?
 Izquierda-Ezkerra 70 2,11 ?
 Vox 19 0,57 ?
 Libertate Nafarra 10 0,30 ?
 Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa 9 0,27 ?
 Equo 7 0,21 ?
 Solidaritate eta Autogestio Internazionalista 4 0,12 ?

Azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errepideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Nafarroa Garaiko errepideen sarea»

Pirinioak eskualdea hainbat errepidek antolatzen dute, ibarrak elkarrekin lotzen dituztenak, eta, ondoren, herriak lehen aipatutako ardatz handiekin lotzen dituzten errepide txikiak. Eskualdeko errepide guztiak Nafarroako Gobernuak kudeatzen ditu. Hauek dira ardatz nagusiak:[11]

Errepidea Ibilbidea Zeharkatzen du
 N-135  Iruñea - Donibane Garazi ErroibarAuritzOrreagaLuzaide
 NA-137  Zigoze - Urdatx Erronkaribar
 NA-140  Auritz - Izaba AuritzAezkoaZaraitzuErronkaribar
 NA-176  Erronkari - Berari Erronkaribar
 NA-178  Irunberri - Ezkaroze NabaskozeZaraitzu
 NA-214  Nabaskoze - Burgi ZaraitzuErronkaribar
 NA-1720  Agoitz - Auritz Auritz
 NA-2030  Aribe - Orbaizetako Ola Aezkoa
 NA-2040  Nagore - Garralda Aezkoa
 NA-2330  Urrotz - Erro Erroibar

Hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Nafarroa Garaiko hezkuntza»

Eskualdeko hezkuntza Nafarroako Gobernuaren menpe dago. Nafarroa Garaiko gainerako eskualdeetan bezala, Nafarroako Gobernuko Hezkuntza Kontseilaritzak 11 departamentutan banatzen du komunitatea, bakoitza institutu bati lotutako barruti batekin edo gehiagorekin. Horietan bigarren hezkuntzako institutuak integratzen dira, eta horiek, aldi berean, beren mendeko lehen hezkuntzako eskola bat edo batzuk dituzte. Horrela, herritar batek sare publikoan ikastea erabakitzen badu, jatorriaren araberako lehen hezkuntzako eskola bat esleitzen zaio (herria, udalerri berak hainbat eskola izan baititzake esleituta), eta, behin lehen hezkuntza amaituta, dagokion bigarren hezkuntzako institutuan sartuko da.

Gaur egun, hainbat hezkuntza-eredu daude herrialdean, familiei aukera ditzaten eskaintzen zaizkienak, lege-esparruaren barruan. Eremu euskalduneko udalerrietan (eskualdeko mendebaldeko ibarrak), Euskararen Foru Legeari jarraiki, derrigorrezkoa da gutxieneko eskolak euskaraz ematea; beraz, A eta D ereduak baino ezin dira eskaini, eta, praktikan, D eredua bakarrik eskaintzen da (erabat euskaraz, gaztelania bakarrik ikasgaiarekin). Hala ere, eremu mistoko udalerrietan (eskualdeko ekialdeko ibarrak) ez da betebehar hori betetzen, baina erraztasunak eman behar zaizkie euskaraz eskolatu nahi dutenei. Hori dela eta, A eta D ereduak (euskararekin) eta G eredua (gaztelaniaz, euskararik gabe) eskaintzen dira. Praktikan, G eredua Erronkariko ikastetxeetan bakarrik eskaintzen da, hara Obelba eta Zigoze Aragoiko udalerrietako ikasleak joaten baitira, non hezkuntza legeak ez duen aurreikusten euskara irakastea, eta, beraz, ez du onartzen.

Pirinioak eskualdean, hainbat udalerritan daude lehen mailako eskolak, eta horietan hogei bat ikasle baino ez daude eskolatuta, baina bigarren mailako hezkuntza ez dago ziurtatuta, eta hainbat ikasleek Iruñeraino joan behar izaten dute. Zehazki, 2019. urtean Pirinioak eskualdean lehen hezkuntzako 7 eskola eta bigarren hezkuntzako 3 institutu daude, guztiak publikoak. Jarraian, taula batean, sare publikoan eskualdeko ikasleei dagozkien lehen hezkuntzako eskola eta bigarren hezkuntzako institutua adierazten dira, jatorriaren arabera (letra etzanak adierazten du ikastetxea eskualdetik kanpo dagoela):[12][13]

Jatorria Lehen hezkuntzako eskolak Bigarren hezkuntzako institutuak
B/D EREDUAK
Dp. Udalerriak Izena Ereduak Kokapena Izena Ereduak Kokapena
3 Erroibar (Aintzioa, Ardaitz, Erro, Esnotz, Lintzoain, Loizu, Orondritz, Larraingoa, Urniza eta Zilbeti) Done Eztebe D Erro Askatasuna D Burlata
6 Auritz Auritz D Auritz Garralda D Garralda
Erroibar (Aurizperri) Auzperri D Aurizperri
Luzaide Luzaide D Luzaide
Abaurregaina, Abaurrepea, Aria, Aribe, Erroibar (Bizkarreta, Mezkiritz, Sorogain eta Ureta) Garaioa, Garralda, Hiriberri, Orbaizeta, Orbara eta Orreaga Orreagako Ama D Garralda
Espartza, Ezkaroze, Galoze, Gorza, Itzaltzu, Jaurrieta, Nabaskoze, Orontze, Otsagabia eta Sartze Otsagi D Otsagabia Otsagabia D Otsagabia
Bidankoze, Burgi, Erronkari, Garde, Izaba, Urzainki eta Uztarroze Julian Gaiarre D Erronkari Ainariak D Erronkari
A/G EREDUAK
Dp. Udalerriak Izena Ereduak Kokapena Izena Ereduak Kokapena
3 Erroibar (Aintzioa, Ardaitz, Erro, Esnotz, Lintzoain, Loizu, Orondritz, Larraingoa, Urniza eta Zilbeti) Gloria Larraintzar A Zubiri Ibaialde A / G Burlata
6 Abaurregaina, Abaurrepea, Aria, Aribe, Auritz, Erroibar (Aurizperri, Bizkarreta, Mezkiritz, Sorogain eta Ureta) Garaioa, Garralda, Hiriberri, Luzaide, Orbaizeta, Orbara eta Orreaga San Migel A / G Agoitz Agoitz A / G Agoitz
Espartza, Ezkaroze, Galoze, Gorza, Itzaltzu, Jaurrieta, Nabaskoze, Orontze, Otsagabia eta Sartze Otsagi A Otsagabia Otsagabia A Otsagabia
Bidankoze, Burgi, Erronkari, Garde, Izaba, Urzainki eta Uztarroze Julian Gaiarre A / G Erronkari Ainariak A / G Erronkari

Osasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Nafarroa Garaiko osasuna»

Nafarroa Garaian, osasun sistema Nafarroako Gobernuaren menpe dago, zehazki Osasun Departamentuaren menpe. Herrialdea hiru barrutitan banatzen da, bakoitzak erreferentziako ospitale bat duela, eta eremu bakoitzak eskualde desberdinak ditu, horietako bakoitza osasunetxe bati atxikita, eta osasunetxe horrek ematen dio zerbitzua bere lurraldeari.

Osasunetxe horietan biltzen dira herritarrak aldizka artatzen dituzten lehen mailako arretako profesionalak (pediatria, erizaintza...). Zainketa espezializatuagoetarako, barruti bakoitzeko ospitaleak arduratzen dira haietaz, nahiz eta espezialitate oso zehatz batzuk Nafarroako Unibertsitate Ospitalean bakarrik dauden eskuragarri, Iruñean.[14]

Eskualde horretan honako osasunetxe hauek daude:

Barrutia Eskualdea Osasunetxea Udalerriak
Iruñea 09 Auritz Auritz Abaurregaina, Abaurrepea, Aria, Aribe, Auritz, Erroibar, Garaioa, Garralda, Hiriberri, Luzaide, Orbaizeta, Orbara eta Orreaga
30 Zaraitzu Ezkaroze Espartza, Ezkaroze, Galoze, Gorza, Itzaltzu, Jaurrieta, Nabaskoze, Orontze, Otsagabia eta Sartze
31 Izaba Izaba Bidankoze, Burgi, Erronkari, Garde, Izaba, Urzainki eta Uztarroze

Garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Autobuses Artieda autobus konpainiak Pirinioak Iruñekin batzen du. Autobus lineek honako ibilbidea egiten du:

Gainera, Nafarroako Autobus Konpainiak Pirinioak Iruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

Bestalde, La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian sailkatu ziren Erroibar, Auritz eta Orreaga udalerriak. Behe-nafarreran Aezkoako udalerriak (Abaurregaina, Abaurrepea, Aria, Aribe, Garaioa, Garralda, Hiriberri, Orbaizeta eta Orbara) eta Luzaidek zeuden, mendebaldekoan, eta Zaraitzuko udalerriak (Espartza, Ezkaroze, Galoze, Gorza, Itzaltzu, Jaurrieta, Orontze, Otsagabia eta Sartze), ekialdean. Erronkariko udalerriak (Bidankoze, Burgi, Erronkari, Garde, Izaba, Urzainki eta Uztarroze) zubereran zeuden eta Nabaskoze, ez-euskal eremuan.[15]

Koldo Zuazok, 2010ean nafarreran sailkatu ziren Erroibar, Auritz eta Orreaga udalerriak, Luzaide sailkatu zen nafar-lapurteran eta Aezkoako udalerriak (Abaurregaina, Abaurrepea, Aria, Aribe, Garaioa, Garralda, Hiriberri, Orbaizeta eta Orbara) sailkatu ziren tarteko hizkeren, nafarrera, nafar-lapurtera eta zuberera artean. Zaraitzuko (Espartza, Ezkaroze, Galoze, Gorza, Itzaltzu, Jaurrieta, Orontze, Otsagabia eta Sartze) eta Erronkariko (Bidankoze, Burgi, Erronkari, Garde, Izaba, Urzainki eta Uztarroze) udalerriak, atzerakada-eremuan, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den, sailkatu ziren, eta Nabaskoze, ez-euskal eremuan.[16]

Eskualde honetako euskara autoktonoa da euskalki guztien ezaugarri arkaiko gehienak gordetzen dituena. Izan ere, ibar bakoitzean desberdina da, eta azpieuskalki aldaera berezia dago herrientzat bakarrik. Eskualdeko azpieuskalki propioak Erroibarrera edo Auritzera, hegoaldeko goi-nafarrerako azpieuskalkiak, Erroiberran eta Auritz eta Orreagan hitz egiten direnak, eta Erronkaribarrera, Erronkariko ibaxan berezkoa dena, aldatzen dira. Batzuek euskalki aparte mantentzen dute, beste batzuek zubereran barne. Bidean Aezkera eta Zaraitzuera daude, biak behe-nafarreran sartuak, lehena mendebaldeko barietatean eta bestea ekialdekoan, baina bere berezitasunekin. Azkenik, Luzaiden behe-nafarrera hitz egiten da, Garazikoa bera, Baxenabarren duen kokapen geografikoagatik.

Hizkuntza-zonakatzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Indarrean dagoen hizkuntza-zonakatzeak, Euskararen Foru Legearen bidez Nafarroako Gobernuaren menpe dagoenak, hiru eremutan sailkatzen ditu udalerriak, euskaldunen kopuruaren arabera: ez-euskalduna, mistoa eta euskalduna. Jatorrizko legeak Erroibar, Auritz, Orreaga, Luzaide eta Aezkoako (Abaurregaina, Abaurrepea, Aria, Aribe, Garaioa, Garralda, Hiriberri, Orbaizeta eta Orbara) udalerriak hartzen zituen barne, eremu euskaldunean. Eremu mistoan Zaraitzuko (Espartza, Ezkaroze, Gorza, Itzaltzu, Jaurrieta, Orontze, Otsagabia eta Sartze) eta Erronkariko (Bidankoze, Burgi, Erronkari, Garde, Izaba, Urzainki eta Uztarroze) udalerriak zeuden, Galoze izan ezik, eremu ez-euskaldunean baitzegoen Nabaskozerekin batera. 2017an legea zabaldu zenean, Galoze udalerria sartu zen eremu mistoan, eta Nabaskoze eremu ez-euskaldunean geratu zen.[17]

Ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek dira eskualdeko monumentu garrantzitsuenak, Kultura Ondasunen sartuak:

Eremu naturalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irudiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. /piɾínio.ak/ ahoskatua (laguntza)
    Azentua: zorrotza bigarren silaban

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. «Lexnavarra | 4/2019 Foru Legea» www.lexnavarra.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-11-29).
  2. Aurizperriko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
  3. Abaurregaineko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
  4. Ezpartzako estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
  5. Urzainkiko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
  6. «Lexnavarra | 4/2019 Foru Legea» www.lexnavarra.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-11-29).
  7. «Nafarroako Gobernua pozik Toki Administrazioaren Erreforma Legea Parlamentuan onartu ondoren» www.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-12-02).
  8. «Nafarroako Gobernuak finantzaketa eredu berri bat adostu du PSN-PSOE, Geroa Bai, EH Bildu Nafarroa, Podemos Ahal Dugu eta Izquierda-Ezkerrarekin. Eredu bidezkoa, solidarioa eta nahikoa udalerri eta kontzejuetarako» nafarroa.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-02).
  9. Ikusi udalerri bakoitzeko emaitzak: Consulta de Resultados Electorales - Municipales - Mayo 2019 http://www.infoelectoral.mir.es (Gaztelaniaz)
  10. Ikusi udalerri bakoitzeko emaitzak: Nafarroako Parlamenturako 2019ko hauteskundeak - Behin-betiko emaitzak - Herri guztiak www.elecciones2019.navarra.es
  11. «IDENA» idena.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2022-07-04).
  12. «Ikastetxeak - Dpto - Hezkuntza» www.educacion.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2022-07-04).
  13. «80/2019 Foru Legea» www.lexnavarra.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2022-07-04).
  14. «1985/22 Foru Legea» www.lexnavarra.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2022-07-04).
  15. Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
  16. Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.
  17. «BOE.es - BOE-A-1987-1257 18/1986 Foru Legea, abenduaren 15ekoa, Euskarari buruzkoa.» www.boe.es (Noiz kontsultatua: 2022-01-22).

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]