Platirrino

Platirrino
	Irudi gehiago
Sailkapen zientifikoa
Filuma	Chordata
Klasea	Mammalia
Ordena	Primates
Parvordena	Platyrrhini; Geoffroy, 1812

Platirrinoak (Platyrrhini; grezieraz πλατυς, platys, "laua", eta ρινος, rhinos, "sudurra") edo mundu berriko tximinoak Primate talde bat da, bere barnean 5 familia dituena: Cebidae, Aotidae, Pitheciidae, Atelidae eta Callitrichidae. Amerikan bizi dira.

Eboluzioa

Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen klik eginez gero.

Platirrinoen bidaiari buruzko bideoa.

Gaur egun, uste da platirrinoak Hego Amerikarantz barreiatu zirela landaredi-baltsa batean Ozeano Atlantikoan zehar Eozenoan zehar, orain urperatuta dauden tarteko uharte batzuetan zehar ziurrenik. Beste animalia talde batzuek, hala nola karraskari kabiomorfoek, bidaia bera egin zuten Atlantikoan zehar^[1]. Mundu Berriko tximinoak Hego Amerikarantz sakabanatu ziren garaian, artean Panamako istmoa eratu gabe zegoen, eta, beraz, ozeanoetako korronteek, gaur egun ez bezala, mendebalderanzko sakabanatzea errazten zuten, klima nahiko desberdina zen eta ozeano Atlantikoaren zabalera egungoa baino 2.800 km txikiagoa zen gutxi gorabehera heren batean (ziurrenik 1.000 km gutxiago, Atlantikoko dortsal-prozesuen gaur egungo hedatze-abiaduraren estimazioaren arabera, 25 milimetrotan^[2]).

Peruko Amazoniako Ucayalipithecus generoa ez zen platirrinoa, duela 35 eta 32 milioi urte artean Atlantikoa baltsan zeharkatu zuen horrek ere, Afro-Arabiako Eozenoko Parapithecoidea desagertuen barruan sailkatuta daude, eta horrek iradokitzen du Hego Amerikara gutxienez birritan iritsi zirela primateak baltsen bidez^[3]. Oinarriko platirrinoen artean dauden genero fosilak Parvimico, Perupithecus, Szalatavus, Lagonimico eta Canaanimico dira^[4].

Uste da baltsa bidez hirugarren sakabanatze-gertaera bat egon zela, Ashaninkacebus simpsoniren molar fosil baten ondorioz. Molar fosil horrek kidetasun handiak ditu Hego Asiako enborreko primate antropoideekin, Eosimiidae familiakoekin^[5].

Sailkapena

Platyrrhini

Pitheciidae

	Callicebinae

	Pitheciinae

Atelidae

	Alouattinae

	Atelinae

Cebidae

	Cebinae

	Saimirinae

	Callitrichidae

	Aotidae

Erreferentziak

↑ (Ingelesez) Defler, Thomas. (2019). Defler, Thomas ed. «Platyrrhine Monkeys: The Fossil Evidence» History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times (Springer International Publishing): 161–184. doi:10.1007/978-3-319-98449-0_8. ISBN 978-3-319-98449-0. (kontsulta data: 2025-07-27).
↑ (Ingelesez) Oliveira, Felipe Bandoni de; Molina, Eder Cassola; Marroig, Gabriel. (2009). Garber, Paul A. ed. «Paleogeography of the South Atlantic: a Route for Primates and Rodents into the New World?» South American Primates: Comparative Perspectives in the Study of Behavior, Ecology, and Conservation (Springer): 55–68. doi:10.1007/978-0-387-78705-3_3. ISBN 978-0-387-78705-3. (kontsulta data: 2025-07-27).
↑ Seiffert, Erik R.; Tejedor, Marcelo F.; Fleagle, John G.; Novo, Nelson M.; Cornejo, Fanny M.; Bond, Mariano; de Vries, Dorien; Campbell, Kenneth E.. (2020-04-10). «A parapithecid stem anthropoid of African origin in the Paleogene of South America» Science 368 (6487): 194–197. doi:10.1126/science.aba1135. (kontsulta data: 2025-07-27).
↑ (Ingelesez) Marivaux, Laurent; Negri, Francisco R.; Antoine, Pierre-Olivier; Stutz, Narla S.; Condamine, Fabien L.; Kerber, Leonardo; Pujos, François; Ventura Santos, Roberto et al.. (2023-07). «An eosimiid primate of South Asian affinities in the Paleogene of Western Amazonia and the origin of New World monkeys» Proceedings of the National Academy of Science 120 (28): e2301338120. doi:10.1073/pnas.2301338120. ISSN 0027-8424. (kontsulta data: 2025-07-27).
↑ Marivaux, Laurent; Negri, Francisco R.; Antoine, Pierre-Olivier; Stutz, Narla S.; Condamine, Fabien L.; Kerber, Leonardo; Pujos, François; Ventura Santos, Roberto et al.. (2023-07-11). «An eosimiid primate of South Asian affinities in the Paleogene of Western Amazonia and the origin of New World monkeys» Proceedings of the National Academy of Sciences 120 (28): e2301338120. doi:10.1073/pnas.2301338120. PMC 10334725. (kontsulta data: 2025-07-27).

Kanpo estekak

Datuak: Q237157
Multimedia: Platyrrhini / Q237157
Espezieak: Platyrrhini

[1] (Ingelesez) Defler, Thomas. (2019). Defler, Thomas ed. «Platyrrhine Monkeys: The Fossil Evidence» History of Terrestrial Mammals in South America: How South American Mammalian Fauna Changed from the Mesozoic to Recent Times (Springer International Publishing): 161–184. doi:10.1007/978-3-319-98449-0_8. ISBN 978-3-319-98449-0. (kontsulta data: 2025-07-27).

[2] (Ingelesez) Oliveira, Felipe Bandoni de; Molina, Eder Cassola; Marroig, Gabriel. (2009). Garber, Paul A. ed. «Paleogeography of the South Atlantic: a Route for Primates and Rodents into the New World?» South American Primates: Comparative Perspectives in the Study of Behavior, Ecology, and Conservation (Springer): 55–68. doi:10.1007/978-0-387-78705-3_3. ISBN 978-0-387-78705-3. (kontsulta data: 2025-07-27).

[3] Seiffert, Erik R.; Tejedor, Marcelo F.; Fleagle, John G.; Novo, Nelson M.; Cornejo, Fanny M.; Bond, Mariano; de Vries, Dorien; Campbell, Kenneth E.. (2020-04-10). «A parapithecid stem anthropoid of African origin in the Paleogene of South America» Science 368 (6487): 194–197. doi:10.1126/science.aba1135. (kontsulta data: 2025-07-27).

[4] (Ingelesez) Marivaux, Laurent; Negri, Francisco R.; Antoine, Pierre-Olivier; Stutz, Narla S.; Condamine, Fabien L.; Kerber, Leonardo; Pujos, François; Ventura Santos, Roberto et al.. (2023-07). «An eosimiid primate of South Asian affinities in the Paleogene of Western Amazonia and the origin of New World monkeys» Proceedings of the National Academy of Science 120 (28): e2301338120. doi:10.1073/pnas.2301338120. ISSN 0027-8424. (kontsulta data: 2025-07-27).

[5] Marivaux, Laurent; Negri, Francisco R.; Antoine, Pierre-Olivier; Stutz, Narla S.; Condamine, Fabien L.; Kerber, Leonardo; Pujos, François; Ventura Santos, Roberto et al.. (2023-07-11). «An eosimiid primate of South Asian affinities in the Paleogene of Western Amazonia and the origin of New World monkeys» Proceedings of the National Academy of Sciences 120 (28): e2301338120. doi:10.1073/pnas.2301338120. PMC 10334725. (kontsulta data: 2025-07-27).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]