Rhin

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Rhin
Rijn (nl), Rhin (fr), Rhein (de), Reno (it), Rein (rm)
Loreley von Spitznack.jpg
Lorelei lamialekua
Luzera 1.230 km
Emaria Basilea: 1.060 m³/s
Estrasburgo: 1.080 m³/s
Kolonia: 2.090 m³/s
Iturburua Alpeak (2.500-2.600 m)
Ibai ahoa Ipar Itsasoa
Flusssystemkarte Rhein 03.jpg

Rhin[1] (alemanez Rhein, frantsesez Rhin, nederlanderaz Rijn, erromantxeraz Rein, italieraz Reno) Europako ibairik garrantzitsuenetakoa da, eta 1.230 km-ko luzera du. Grisons Kantoian (Alpeak, Suitza) sortu, eta Herbehereetan itsasoratzen da, Ipar itsasoan.

Danubiorekin batera, Erromatar Inperioko iparraldeko muga osatu zuen. Garai hartatik aurrera, premiazko bidea izan da zonalderako, haren ertzetan dauden gaztelu eta hirien ugaritasunak erakusten duen bezala.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Suitzako Alpe mendietan du iturburua, Vorderrhein eta San Bernardino lepotik gertu jaiotzen den Hinterrehin adarren bilgunean, alegia. Iparralderantz egiten du ibaiak, eta Suitza eta Liechtenstein estatuen arteko muga eratzen du lehenbizi, eta Suitza eta Austriaren artekoa muga gero. Delta zabal batean zabaltzen da Konstantza lakuan barneratu aurretik. Aintziraren mendebaletik irteten da, eta norabide horretan segitzen du. Suitza eta Alemania estatuen arteko muga egiten du, halaber, Konstantza lakutik Basilea hirira arte. Basilean bertan, Aar ibaiaren ura hartzen du; handik aurrera, ontziz ibil daiteke. Gero, iparralderako norabidea hartzen du ibaiak, eta Frantziaren eta Alemaniaren arteko muga eratzen du.

Rhin ibaiaren ur-jauziak.

Alemanian barneratzen da ondoren, eta Neckar ibaiarekin bat egiten du, Mannheim hiritik hurbil, eta, aurrerago, Mena ibaiarekin. Bingen eta Bonn hirien artean (150 km), haran estu batetik igarotzen da, mahastiez eta Erdi Aroko gazteluez inguratuta. Koblentza hiriaren parean, Mosela ibaia (1956az geroztik kanalizatua) batzen zaio Rhin ibaiaren emariari. Bonn hiritik aurrera zabaltzen da Rhin ibaiaren harana, Europako iparraldeko ordoki zabala osatzeraino. Kolonia, Düsseldorf eta Duisburg hiriak igarota, hiri horretan bat egiten du Ruhr ibaiarekin. Duisburgetik ibaiaren bokalera, handia da ontzien joan-etorria, eta, ubide-sare aberatsari esker, Alemaniako iparraldeko eta hegoaldeko beste ibai txikiagoekin dago loturik Rhin ibaia. Holandan barneratu bezain laster, hainbat adarretan banantzen da (Rijn, Lek eta Waal). Rhin ibaiaren ura azkenik Ipar itsasoan isurtzen da, Rotterdam hiria igaro eta portuko azpiegitura eratu ondoren.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kultura asko sortu eta iraungi da Rhin ibaiaren arroan. Burdin Aroan zehar, La Tène kulturako herriak bizi izan ziren ibaiaren inguruan.K. a. I. mendean, Erromatar Inperioa eta Germania Magnaren arteko muga izan zen, jada III. mendean germaniar herriek muga edo ibaia zeharkatzean V. mendera arte gerra ugari izan ziren.

Karlomagnoren garaian, berriz, Karolingiar Inperioaren ezinbesteko ekonomia- eta politika-ardatz bihurtu zen. Ibaiak duen garrantzi estrategiko handia dela eta, istilu latzak izan ziren azken mendeetan Frantziaren eta Alemaniaren artean, eta, bi mundu-gerretan ere, gudu garrantzitsuak gertatu ziren.

XIX. mendera arte, ez ziren hasi Rhin ibaian ura erregulatzeko lanak; bihurgune ugari zituen batetik, eta maiz geratzen ziren, gainera, urpean ibai inguruko lurrak. Ur-hesi handi sendoak eraiki behar izan ziren. Holandar ingeniariek, halaber, ibaiaren bokalaren ingurua egokitu behar izan zuten XX. mendean, Ipar itsasoko urak ibaiaren bokaleraino barnera ez zitezen. Munduko ibaien artean, Rhin da, gaur egun, trafiko handiena eta trinkoena duena.

Ibilbidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiri handi hauek zeharkatzen ditu: Basilea, Estrasburgo, Karlsruhe, Mannheim, Ludwigshafen, Wiesbaden, Mainz, Koblenz, Bonn, Kolonia, Düsseldorf, Krefeld, Duisburg, Nijmegen, Utrecht eta Rotterdam.

Ibaiadarrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ur-jauziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Schaffhausen (Suitza) hiritik hurbil, Neuhausen am Rheinfall udalerria dago. Han daude Rhin ibaiaren ur-jauziak, Europako handienak.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   159. araua, Euskaltzaindia, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0159.pdf. Noiz kontsultatua: 2010-10-14 .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Rhin Aldatu lotura Wikidatan