Tarifit

Wikipedia, Entziklopedia askea
Riftera» orritik birbideratua)
Tarifit
ⵜⴰⵔⵉⴼⵉⵜ / ⵜⴰⵔⵉⴼⵛⵜ
تاريفيت
Tarifit — تاريفيت‎ — ⵜⴰⵔⵉⴼⵉⵜ‎
Riffian-speaking areas.png
Horiz rifteraz hitz egiten diren lurraldeak
Datu orokorrak
Lurralde eremua Maroko

 Aljeria

 Espainia (Melilla hirian)
Hiztunak6-7 milioi
Ofizialtasuna Maroko
EskualdeaRif
UNESCO sailkapena1: ziurra
Hizkuntza sailkapena
giza hizkuntza
afroasiar hizkuntzak
Amazigera
Northern Berber (en) Itzuli
Zenati (en) Itzuli
AlfabetoaTifinagha, arabiar alfabetoa eta latindar alfabetoa
Hizkuntza kodeak
ISO 639-3rif
Ethnologuerif
Glottologtari1263
Wikipediarif
UNESCO699
IETFrif
Gizon bat rifteraz hitz egiten

Riftera edo tarifit, riftarrek hitz egiten duten bereber hizkuntza bat da, Marokoko ipar-ekialdeko Rif eskualdekoa. Riftera, Aljeriako riftar komunitateek , mugatik gertu dagoen edozein hiritan eta Espainiako Melilla hirian ere hitz egiten da.[1] 6 eta 7 milioi hiztun artean ditu.[2]

Alde historiko, sozial eta kulturalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frai Esteban Ibañez aita frantziskotarrak, 1938an, Pedro Sarrionandia frantziskotar zenaren riftar hiztegiaren eskuizkribua bi zatitan argitaratu zuen:[3]

Bere gramatika Marokoko Misio Apostolikoko beste frantziskotar honek ere aztertu zuen, aita Pedro Sarrionandiak 1905eko Gramática de la lengua rifeña (2* ed., Tanger, 1925) lanean, behaketa partikularretan aberatsa.

Ibáñez-Sarrionandiaren Hiztegia bere izaerako lehen lana izan zen, material lexikologikoan aberatsagatik eta bere aurkezpen zientifiko, pedagogiko eta praktikoagatik, eguneroko hizkeratik hartutako adibideekin.

Banaketa geografikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

6 milioi pertsona inguruk hitz egiten dute riftera, eskualde honetako biztanle gehienen ama hizkuntza delarik, baita Espainiako Melilla hiri autonomikoko riftar jatorriko zenbait biztanleena ere.[4][5] Europako hainbat hiritan emigratutako errifeñen komunitateetan ere hitz egiten da. Rifetik kanpoko riftar hiztun talde garrantzitsuena Herbehereetan dago.

Estatus ofiziala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011. urtera arte ez da ofiziala izan eta urte horretan ofizialtasuna lortu zuen arabiar udaberriaren testuinguruan izandako protestengatik. Berbereek hizkuntza berbereen onarpen ofiziala eskatu izan dute historikoki, Marokon biztanleen ia %50en ama hizkuntza baitira. 1994an, erregeak, berberearen "berehalako" sarrera eskoletan iragarri zuen, baina, 2003ra arte, ez ziren berberearen derrigorrezko irakaskuntza planak hasi lehen mailako eskolan, bere hiru barietate marokoarretan: riftera, Atlaseko tamazight eta tashelhit. Planak berberearen azterketa aurreikusten du irakaskuntzaren maila guztietan eta herrialde osoan (ez bakarrik berberofonoetan), eta, aldi berean, hizkuntzaren estandarizaziorantz aurrera egiteko balioko du.[6]

Sailkapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntza riftarren artean nagusiena da, hizkuntza zenaten azpitaldekoa, aldi berean iparraldeko hizkuntza berbereen multzoan sartzen dena. Beste bereber hizkuntza batzuekin gertatzen den bezala, bere hiztunek, sarri, bereber izen generikoarekin izendatzen dute riftera. Aipatu beharra dago Marokon berbere kulturako aditu askok ukatu egiten dutela herrialdean dauden hiru bereber hizkuntza barietate handiak hizkuntza desberdinak direnik. Ondorengo taulan, kabiliera eta tashelhitekin antza dituen rifteraren hitz batzuk daude:

GLOSA Kabiliera Tashelhit Riftera
'Zuhaitza' /tejṛa/ /cĝert/ /thasajath/
'lore' /ajeĝĝig/ /ajeddig/ /nwar/
'larru' /agʷlim/ /ilem/ /thirmacht/ o /irm/
'adarr' /icc/ (sing.)

/acciwn/ (pl.)

/isk/ (sing.)

/iskwen/ (pl.)

/qicc/ (sing.)

iqaccawen (pl.)

'esne' /iɣi/ /aɣa/ /acefay/ o /aɣe/
'gurin' /udi/ /tudit/ /thrusi/ o /dhan/
'irin' /awren/ /aggurn/ /aren/ o /an/
'errauts' /iɣed/ /iɣḍ/ /iɣiḍ/
'ilargi /agur/ /ayur/ /thaziri/ o /yur/
'gaur' /assa/ /ɣassa/ /nhara/ o /assa/
'gutun' /tavṛaṭ/ /tabrat/ /tavrat/
'alaba' /yelli/ /illi/ /yedji/
'txiki' /amezyan/ /imezzey/ /amezyan/
'gorri' /azgwaɣ/ /azugaɣ/ /azgwaɣ/
'ezker' /azelmaḍ/ /azelkaḍ/ /azermaḍ/
'bizi' /idir/ /dder/ /ddar/
'jan' /ečč/ /icc/ /ecc/
'begiratu' /muqel/ /smaqel/ /xzar/
'utzi' /eĝĝ/ /ajj/ /ejj/
'lurperatu' /nṭel/ /mḍel/ /ndar/
'erre' /ṛeɣ/ /jder/ /shaq/ o /raɣ/
'galdetu' /seqsi/ /saqsa/ /seqsa/
'zuek' (m.) /kunwi/ /kunni/ /kenniw/
'zuek' (f.) /kunemti/ /kuninti/ /kennint/
'gorotza' /ixan/ /ixan/ /izzan/

Lexikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainieraren eta arabieraren maileguak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Riftarrak espainieratik hartutako hainbat izen eta juntagailu gorpuztu dituzte, adibidez: zergatik ("porque"), mahaia ("mmesa"), gizona ("mesa") edo sinestezina ("increible"). Rifterazko 250 hitz baino gehiago kontatzen dira. Hala ere, denboraren poderioz, batzuk deformatu edo fonetikoki egokitu dira porqui, misa, homre, incri'ble adibidez. Rifteraren sustantiboen %20 baino gehiago arabiera dariya eta arabiera klasikoaren egokitzapenak dira. Adibidez, "Imuth" (hil) arabieratik dator, eta horrela ehunka adibide daukagu.

Galderazkoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mamesh (nola), Min (zer), Maghar edo Maymi (zergatik), Mrmi (noiz), Mani (non), Manwen (nor edo zein).

Juntagailuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Juntagailuak hauek dira: ualakin (baina), uash (baina), masha (baina), imma (edo), kudkud (bitartean), rakho (orain), am (nola), ewa (ba-), mara (-en bada/-en badu), m 'rmi (noiz), mani (non), msh-har (zenbat). Ma galdetzailearen izaera duen lotura bat ere izan daiteke. Adibidez: Dhetsad ma? (Lo hartu duzu?).

Idazkera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tarifitak, XX. mendea baino lehenagoko literatura idatzi gutxi dauka. Berbereen beste hizkuntza batzuk bezala, modu ezberdinetan idatzi da denboran zehar. Lehenik eta behin, karaktere arabiarrekin eta geroago alfabeto latinoa erabiliz. 2003an sartutako irakaskuntza ofizialak tifinagh alfabetoa aukeratu du, herri berbereek Tamazgha osoan historikoki erabilitako eskrituren birsortze modernoa dena.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Gaztelaniaz) Domínguez, María del Mar Ruiz. (2001). «El español y el chelja: dos realidades lingüísticas en los hablantes musulmanes de Melilla» Textos de didáctica de la lengua y la literatura (26): 65–74. ISSN 1133-9829. (Noiz kontsultatua: 2021-03-01).
  2. (Ingelesez) Minahan, James B.. (2016-08-01). Encyclopedia of Stateless Nations: Ethnic and National Groups around the World, 2nd Edition: Ethnic and National Groups around the World. ABC-CLIO ISBN 978-1-61069-954-9. (Noiz kontsultatua: 2021-03-01).
  3. Diccionario español-rifeño. Diccionario rifeño-español (etimológico). .
  4. El mosaico de Melilla. .
  5. Lengua Tamazight de Melilla. .
  6. (Frantsesez) «Marokoko konstituzioa» web.archive.org 2011-08-16 (Noiz kontsultatua: 2021-03-01).

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bisita ezazu Tarifit Wikimedia Incubator proiektuan