Rudyard Kipling

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Rudyard Kipling
Kipling nd.jpg
Bizitza
Jaiotza Mumbai1865eko abenduaren 30a
Herrialdea  Erresuma Batua
Britaina Handia eta Irlandako Erresuma Batua
Talde etnikoa Ingelesa
Heriotza Londres1936ko urtarrilaren 18a (70 urte)
Hobiratze lekua Westminster abadia
Golders Green Crematorium
Heriotza modua : ultzera
Familia
Aita John Lockwood Kipling
Ama Alice Kipling
Ezkontidea(k) Caroline Starr Balestier  (1892 -
Seme-alabak
Hezkuntza
Heziketa United Services College
Hizkuntzak ingelesa
Jarduerak
Jarduerak idazlea, poeta, eleberrigilea, gerra-berriemailea, haur literaturaren idazlea, autobiografialaria, gidoilaria, kazetaria, zientzia-fikzio idazlea, hymnwriterra eta autorea
Lan nabarmenak Oihaneko liburua
Kim
If—
The Second Jungle Book
Jasotako sariak
Nominazioak
Influentziak Robert Louis Stevenson
Kidetza Arteen eta Zientzien Ameriketako Estatu Batuetako Akademia
Royal Society of Literature
Sinesmenak eta ideologia
Erlijioa anglikanismoa
IMDb nm0456017
Kipling signature cropped.jpg

Joseph Rudyard Kipling (Mumbai, India, 1865eko abenduaren 30aLondres, Britania Handia, 1936ko urtarrilaren 18a) Indian jaiotako britainiar ingelesezko idazlea izan zen.[1]

Hainbat kontakizun, haur-ipuin, eleberri eta olerkiren egilea izan zen. Bere lanik esanguratsuenetakoak Oihaneko liburua, 1894an argitaratua (jatorrizko izenburua: The Jungle book), Kim (1901) espioitza eleberria eta Errege izatekoa zen gizona (The Man Who Would Be King) istorio laburra dira.

Lana edota gogoa zirela, Rudyard Kipling eta bere familia Indian, Ipar Amerikan eta Britainia Handian bizi izan ziren bizitzako momentu desberdinetan. India, bere jaioterria, bereziki maite zuen eta bere idazkien bidez bertako jende, paisaia eta ohituren berri eman zuen.

1907an jaso zuen Literaturako Nobel saria.

Haurtzaroa (1865-1882)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Rudyard Kipling, Alice Kipling eta John Lockwood Kiplingen semea izan zen. Ama emakume bizia zen[2] eta aita britainiar armadako ofiziala izan zen, eskultore aditua eta ontzigilea ere. Eskultura arkitektonikoa irakatsi zuen[3] Bombayko Jejeebhoy Arte eta Industria Eskola sortu berrian.[2] Bikotea 1865. urtearen hasieran Indiara bidaiatu zuen, bi urte lehenago Staffordshireko Rudyard Laken, Ingalaterran, ezagutu ziren. Rudyard jaio zen lekua zutik dirau, Sir J.J. Institute of Applied Arteko campusean, etxe hori gaur egun dekanoaren egoitza da.[4]

Londresen hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kiplingek sei urte zituenean, aitak, bera eta bere arreba txikia, Trix, Lorne Lodge izenez ezagutzen zen etxe sozialera bidali zituen hurrengo sei urteetan Ingalaterran hezteko. Etxea Southsean (Portsmouth) zegoen, Holloway kapitaina eta bere emaztearen ardurapean. Gurasoak ez zituenez gertu, bakarrik eta abandonatua sentitu zen[3]; haurtzaro tristea izan zuenaren oroitzapenak bere heriotza eta gero,1937an, argitaratu zen Something of myself bere autobiografian azaldu zituen. Bi seme-alabek, ordea, Ingalaterrako senitartekoak izan zituzten bisitatu ahal izateko, Gabonetako hilabeteak beren izeba Georgiana eta bere senarra, Edward Burne-Jones artistarekin ematen zituzten, Fulhamen (Londres) "The Grange" etxean, Kiplingek "benetan sinesten dut salbatu ninduen paradisu bat" deitzen zion. 1877ko udaberrian, Alicia Kipling, ama, Indiatik itzuli eta haurrak Lorne Lodgetik atera zituen.[5]

1878an, United Service Collegen sartu zen, Devonshireko eskola, diru askorik gabeko ofizialen seme-alabak hezteko espreski sortua. Garai hartan, Kipling Florence Garrard ezagutu eta harekin maitemindu zen. The Light that Failed (1891) Kiplingen lehen eleberriko Maisie pertsonaia Florencen oinarritu zuen.[6]

Indiara itzulera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikasturtea amaitzear zegoela, Kiplingek Oxfordeko Unibertsitatean sartzeko beka lortzeko gaitasun akademikoa falta zuela ziur zen[7] eta gurasoek ez zituztela ikasketak ordaintzeko nahiko baliabide[2]. Beraz, bere aitak Lahoren (Pakistan) lana aurkitu zion, non Mayo College of Arteko zuzendari[8] eta Lahore Museoko eduki arduraduna zen. Kipling tokiko egunkari txiki baten editore laguntzailea izan zen, Civil and Military Gazette. Indiara 1882ko irailean abitu eta Mumbaira urrian iritsi zen.[9]

Gazte urteak (1882-1914)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kiplingen India

Lahoreko Civil and Military Gazette, Kiplingek "Nire lehen maitalea eta benetako maitasuna" deitu zuena,[5] astean sei egunetan agertzen zen, Gabonetan eta Pazkoan izan ezik. Kiplingek gogor egin zuen lan Stephen Wheeler editorearentzat, baina bere idazteko beharra geldiezina zen. 1886an Departmental Ditties bere lehen bertso bilduma argitaratu zuen. Urte hartan, editore aldaketa ere egin zen; Kay Robinson, editore berriak, sormen askatasun gehiago eman zion eta Kiplingi ere egunkarian argitaratzeko ipuin laburrak idazteko eskatu zion.[10]

Rudyard Kipling (zutik) bere aita John Lockwood Kiplingekin (eserita), 1890 inguru

1883ko udan, Kiplingek Simla bisitatu zuen (orain Shimla), Britainiar Indiaren udako hiriburua. Gero, Kipling familiak urtero bisitatu zuen Simla, non John Lockwood Kiplingi tokiko Kristoren Elizan fresko bat margotzeko eskatu zioten. Bestalde, Rudyardek Simla bisitatzen jarraitu zuen urtero, 1885 eta 1888 urteen artean; Hiri horrek idazlea asko erakarri zuen, Gacetterako idatzitako ipuin ugari bertan kokatu zituen.[10]

1886ko azaroaren eta 1887ko ekainaren artean 39 bat istorio argitaratu ziren Gacettean. Istorioen kopuru garrantzitsu bat Tales of the Hills, Kiplingen lehen prosazko bilduman kaleratu zen, Kalkutan argitaratua 1888ko urtarrilean, 22 urte bete eta hilabetera. 1887ko azaroan, egunkari senidetu baina garrantzitsuago batera bidali zuten: The Pioneer, Allahabaden, Agra eta Oudh Probintzia Batuetan.[11][12]

Kiplingen idazkiak erritmo bizian jarraitu zuten: Hurrengo urtean, sei ipuin bilduma argitaratu zituen: Soldiers Three, The Story of the Gadsbys, In Black and White, Under the Deodars, The Phantom Rickshaw eta Wee Willie Winkie, 41 istorio guztira.[9] Horrez gain, Rajputana mendebaldeko The Pioneer korrespontsal gisa, zirriborro asko idatzi zituen, geroago Letters of Marquen bilduak eta From Sea to Sea and Other Sketches, Letters of Travel lanean argitaratuak.[10]

Kipling 1889ko hasieran, The Pioneerek libre utzi zuen, gatazka baten ostean. Garai hartan, Kiplingek bere etorkizunari buruz geroz eta gehiago pentsatzen zuen, bere sei liburuen eskubideak saldu zituen 200 £-tan eta Plain Tales 50£-tan; gainera, The Pioneerek sei hilabeteko soldata ordaindu zion.[5] Diru hori Londresera itzultzeko erabiltzea erabaki zuen, britainiar inperioaren unibertso literarioaren erdia.

Londresera itzulia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1889ko martxoaren 9an, Kiplingek India utzi zuen, lehenik San Frantziskora bidaiatuz Yangon, Singapur, Hong Kong eta Japonia bidez. Kipling japoniarrek harrituta utzi zuten, japoniarrak "jende atsegin eta ohitura onekoak" zirela idazten.[13] Aurrerago, Kiplingek O-Toyo izeneko geisha batez maitemindu zela idatzi zuen.[13]

Kiplingek Estatu Batuetan barrena bidaiatu zuen, The Pioneer egunkarirako artikuluak idatzi zituen, batzuk, geroago From Sea to Sea and Other Sketches, Letters of Travel argitalpenean kaleratuak.[14]

Ameriketako bere bidaia San Frantziskon hasi zuen, eta gero Portland (Oregon) iparraldera joan zen, Seattle, Washingtonen ere egon zen; jarraian Kanadara bidaiatu zuen, Victoria eta Vancouver bisitatuz, Estatu Batuetara itzuli eta Yellowstone Parke Nazionala bisitatu zuen; Salt Lake Cityra jaitsi zen, ondoren ekialdera, Omaha (Nebraska) eta Chicagora (Illinois); ondoren, denbora pixka batez Indian Villagen egon zen, Monongahela ibaian; azkenik Elmirara joan zen, New Yorken, eta Mark Twain ezagutu zuen.[14] Atlantikoa zeharkatuz Liverpoolera itzuli zen 1889ko urrian. Londresko literatur munduan debuta egin zuen berehala, txaloaldia jasoz.[15]

Londresen, Kiplingek hainbat aldizkarietan jaso zituen bere istorioak. Hurrengo bi urteetan bizitzeko tokia ere aurkitu zuen Villiers Streeten, Charing Crossetik gertu (eraikina Kipling Etxea izendatu zuten ondoren).[16]

Hurrengo bi urteetan, The Light that Failed eleberria argitaratu, nerbio krisialdi bat izan eta The Naulahka [oh 1] eleberrian Kiplingekin parte hartu zuen Wolcott Balestier idazle eta argitalpen agente amerikarra ezagutu zuen. 1891. urtean, bere medikuen aholkuz, Kiplingek beste itsas bidaia bat abiarazi zuen Hegoafrika, Australia, Zeelanda Berria eta Indiara. Hala eta guztiz ere, bere proiektuak eten zituen Gabonak bere familiarekin Indian igarotzeko, baina Balestier bere lagunaren heriotzaren berri izan zuenean, sukar tifoideak eraginda, Londresera berehala itzultzea erabaki zuen. Itzuli aurretik, urtebete lehenago ezagutu eta tarteka amodio erlazioa izan zuen Wolcotten arreba zenari, Caroline Starr Balestier (1862-1939), "Carrie" izenarekin ezaguna, ezkontzea telegrama bidez proposatu zion, onartua izanik. Bitartean Londresen, 1891. urtean, Indiako Britainiarren inguruko ipuin bilduma, Life's Handicap, argitaratu zen.[17]

Estatu Batuetan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kiplingen Amerika. 1892-1896, 1899

1892ko urtarrilaren 18an, 26 urte zituela, Rudyardk 29 urteko Carrie Balestierekin (Wolcott lagunaren arreba) ezkondu zen Londresen. Ezkonberriek eztei bidaia Estatu Batuetan eta Japonian planifikatu zuten.[2] Hala ere, bikotea Yokohamara iritsi zenean, Japonian, beren banketxeak, The New Oriental Banking Corporation, porrot egin zuela jakin zuten. Beren galera onartuz, AEBetara itzuli ziren, Brattleboro inguruko baserri txiki bat hilean hamar dolarretan alokatuz, Carrie haurdun zegoela.[5]

Oihaneko liburua, 1984

Etxetxo honetan, Bliss house deitu zutena (zorion etxea), Josephine, bikotearen lehen alaba, 1892ko abenduaren 29an jaio zen; hilabete berdinean amaren urtebetetzea 31ean eta Kiplingena 30ean ziren. Etxe onetan ere, Oihaneko liburuak argia ikusi zuen.[5]

Josephine iritsi zenean, etxola txikia geratu zitzaien, eta bikoteak hamar akre erosi zituen Connecticut ibaiaren gainaldeko mendi-hegal harritsu batean, non etxea eraiki zuten. Kiplingek Naulakha deitu zuen etxea, Wolcotten eta haren izeneko eleberrian parte hartu zuenaren omenez, eta oraingoan izena ondo idatzi zen.[2]

Vermonteko isolamenduan, 4 urteren buruan, Oihaneko liburuak idazteaz gain, ipuin bildumak ere idatzi zituen, besteak beste: The Day's Work, Intrepid Captains (1897) izeneko nobela eta poesia asko, The Seves Seas barne. Barrack-Room Ballads poesia bilduma 1892an argitaratu zen eta Mandalay eta Gunga Din poemak ditu. Bi Oihaneko liburuak idazten gozatu zuen, biak idazkera imaginarioaren maisu-lanak, bai eta haurrek bere lanari buruz bidalitako posta-trukearekin ere.[2]

Naulakha etxean Kiplingen idazmahaia

Naulakhan idazketa bizitza noizean behin bisitariek eteten zuten, adibidez, bere aitak 1893an erretiroa hartuta bisitatu zuenean, edota Arthur Conan Doyle idazle britainiarrak bere golf makilak ekarri, bi egunez egon eta Kiplingi golf ikastaro luzea eman zionean.[18][19]

1896ko otsailean, Elsie Kipling jaio zen, bikotearen bigarren alaba. Une honetan, hainbat biograforen arabera, beren bikote harremana ez zen dagoeneko alai eta espontaneoa.[20] Nahiz eta beti elkarri leialak izaten jarraitu bazuten ere, rol finkatuetan erori zirela dirudi.[2]

Kipling familiak Vermonten zuten bizitza maite zuten eta han betirako bizi izan zitezkeen, bi gertakizun ez baziren -munduko politika bata, familiako desadostasun bat bestea-. Alde batetik, Erresuma Batua eta Venezuela arteko liskar batek Estatu Batuen parte-hartzea ekarri zuen. Ondorengo tirabirek AEB eta Erresuma Handiaren artean krisialdia eta gerra susmoak ekarri zituen, larritasuna sortuz lehenengoan.[2] Estatu batuetan sortu ziren britainiarren kontrako sentimenduek Kipling urduritu zuten eta bertatik joatea erabaki zuen.[2] Bestalde, gutxi balitz bezala, urte hartan, Beatty Balestieren (Carrieren anaia mozkor eta kaudimengabea) borroka juridikoa hasi zen, Kiplingek Beattyri eginiko lursaila erosketan irregulartasunak salatuz. Epaitegietan amaitu zen auzia, Kiplingi arrazoia emanez. 1896ko maiatzean, Beatty, mozkorturik, fisikoki mehatxatu zuen Kipling kalean.[2] Gatazkak Beattyren atxiloketa ekarri zuen, baina Kiplingen pribatutasuna dagoeneko erabat suntsitua izan zen, beraz, leku hori uztea erabaki zuen. 1896ko uztailean, bere ondasunak jaso eta Estatu Batuak utzi zituen.[21]

Erresuma Batua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kipling and Britannia Sir Max Beerbohmek (1904) egina

Ingalaterrara itzulia, urte hartako irailean, Torquay hirian kokatu zen, Devon kostaldean. Bere bizitzako garai hartan gizon ospetsua zen eta aurreko bi edo hiru urteetan iritzi politiko gehiago eman zituen bere idatzietan. Bi poemetan ere lan egiten hasi zen: Recessional 1897an, eta White Man's Charge (1899), argitaratzean polemika handia sortu zuena; Inperialismoaren eta britainiar inperioaren aldeko propagandatzat jo bait zen.[2]

Idazle emankorrena izan zen, Torquayn egon zen bitartean, bertan Stalky and Co., bere eskola garaiko esperientziak kontatzen zituen ipuin bilduma ere idatzi zuen. Bere familiaren arabera, Kiplingek Stalky eta Co.-ren istorioak ozen irakurtzea atsegin zuen eta berak gogoz barre egiten zuen bere txisteekin.[2]

1897an, Kipling Torquayytik Rottingdeanera (East Sussex) aldatu zen, non John Kipling, lehen semea jaio zen.[22]

1898. urtearen hasieran, bera eta bere familia Hegoafrikara joan ziren neguko oporrak igarotzeko. Inperioaren Poeta izenez ezaguna, Lurmuturreko Koloniako politikari indartsuenetako batzuk atseginez hartu zuten, besteak beste, Cecil Rhodes, Sir Alfred Milner eta Leander Starr Jameson barne. Aldi berean, Kiplingek haien adiskidetasuna landu zuen eta gizon horiengan eta haien politikengan zuen miresmena handitu zen. Ingalaterrara itzulia, Kiplingek Boer Gerretan britainiar kausaren aldeko poesia idatzi zuen, eta Hegoafrikara egindako hurrengo bisitan, 1900. urtearen hasieran, The Friend egunkariaren sorreran parte hartu zuen, Bloemfontein zeuden tropa militar britainiarentzat.[23]

Ez-fikziozko esparruan, Britainia Handiko Itsas Armadari aurre egiteko flota eraikitzeko Tirpitz Planari britaniarrek zein erantzun eman behar zuten inguruko eztabaidan parte hartu zuen 1898an hainbat artikulu idatziz, A Fleet in Being izenpean bilduak izan zirenak. Estatu Batuetara bisita batean 1899an, Kipling eta Josephinek pneumoniaz kutsatu ziren, 1989ko martxoaren 6an Josephinen heriotza ekarri zuena.[24]

Idazle ibilbidearen gorena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bere alabaren heriotzaren ondoren, Kiplingek Little Just Stories for Little Children izango zenerako materiala biltzen jarri zuen gogoa. Irudimenezko alegiak eta ipuinak sortu zituen Kiplingek, maite zituen animaliak protagonista direla. Bertsoak eta marrazkiak ere berak egin zituen[1][25] eta lan hori 1902an argitaratu zen, Kim argitaratu zen hurrengo urtean.[26] Kim eleberria Kiplingen maisulantzat jotzen da eta nabarmengarria da Indiako jende, kultura eta hainbat erlijioen erretratu zehatza delako.[27]

Bateman's etxea

1900. urtean Kipling samindu zuen Wilhelm II.a alemaniar enperadoreak eman zuen Hunoen Hitzaldiak (Hunnenrede), Txinara bidalitako Alemaniako tropek Boxerren matxinada zapuzteko "Hunoak" bezala portatzeko eta presoak ez hartzeko eskatuz.[2]1902an, The Rowers poeman, Kiplingek Kaiserra eraso zuen britainiarrentzat mehatxatua zela esanez eta "Huno" hitza lehenbiziko aldiz alemaniarren aurkako hitz gutxiesgarri gisa erabili zuen, Wilhelmen hitzak eta Alemaniako tropek Txinan egindako ekintzak erabiliz, alemaniarrak barbaro hutsak bezala irudikatzeko. Le Figaro egunkari frantsesarekin egindako elkarrizketa batean, Kiplingek Alemania mehatxutzat jo zuen, eta aliantza anglo-frantziar bat eskatu zuen gelditzeko.[2]

1902an, Kiplingek Bateman's etxea erosi zuen, 1634. urtean eraikitako etxea, Burwash herrian, East Sussex, Ingalaterran. Bateman's Kiplingen etxea izan zen 1902tik 1936ra arte, hil zen arte.[28]

XX. mendearen lehen hamarkadan Kipling ospearen gorenean zegoen. 1906an, "Land of our Birth, We Pledge to Thee" izeneko abestia idatzi zuen.

Fikzio espekulatiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kiplingek fikzio espekulatibo ipuin ugari idatzi zituen, besteak beste, Dream of Army, garaiko Ingalaterrako jaraunspenezko burokrazia baino eraginkorragoa eta arduratsuagoa izango zen armada erakutsi nahi zuena, eta bi zientzia fikziozko istorio, Night with the Night Mail (1905) eta As Easy As AB C (1912). Bi horiek, XXI. mendean, Kipling's Aerial Board of Control universeean kokatu ziren. Aurrerago eman zen zientzia fikzio gogorra bezala irakurtzen ziren[29] eta XX. mendeko Robert Heinlein zientzia fikzio idazlearen ezaugarri bihurtu zen literatur teknika sartu zuen, zeharkako azalpena, alegia.[26] Teknika hori Kiplingek Indian jaso zuen, eta bere irakurle ingelesek indiar gizartea ulertzeko zuten arazoa konpontzeko erabili zuen Oihaneko liburua idaztean.

Nobel Saria eta gehiago[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1907an Literaturako Nobel saria jaso zuen[1], Charles Omanek[30] Oxfordeko Unibertsitateko irakasleak izendatua.[31] Sariaren aipuak honako hau esan zuen: "Mundu mailan ospea duen egile honen sorkuntzek bereizgarritzat duten behaketa gaitasuna, irudimenaren originaltasuna, ideien kemena eta narraziorako talentu nabarmena kontuan hartuta". Nobel sariak 1901ean ezarri ziren eta Kipling ingelesezko lehen hartzailea izan zen. Stockholmeko sari banaketan, 1907ko abenduaren 10ean, Carl David af Wirsén, Suediako Akademiako Idazkari Iraunkorrak, Kipling eta hiru mendetako ingeles literatura goraipatu zituen.[32]

Lorpen hau eta gero, konektatutako bi poesia eta istorio bilduma argitaratu zituen: Puck of Pook's Hill (1906), eta Rewards and Fairies (1910). Bigarrenak If- poema biltzen du. 1995eko BBCren iritzi inkesta batean Erresuma Batuko poema gogokoena bezala bozkatu zuten. Autokontrolari eta estoizismoari buruzko erretolika hau, dudarik gabe, Kiplingen poema ospetsuena da.[33]

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kipling hain ospetsu zen, bere iritzi politikoak jendearengan eragina zutela. Bere lagun Max Aitkenek 1911ko Kanadako hauteskundeetan kontserbadoreen izenean esku hartzea eskatu zion. 1911ko irailaren 7an, Montreal Daily Star egunkariak Kiplingek Estatu Batuekin elkarrekikotasun-hitzarmenaren aurkako idatzia argitaratu zuen, hurrengo asteetan ingeles hizkuntzeko egunkari guztietan errepikatu zena; honek, Kanadako iritzi publikoa aldatzen lagundu zuela uste da, elkarrekikotasuna sinatu zuen gobernu liberalaren kontra jarriz.[34]

Ulsterreko ituna, 1912

Kipling Irlandaren autonomiaren kontra zegoen. Kiplingek, lagun bati idatzitako gutun batean, Irlanda ez zela nazio bat, eta ingelesak 1169. urtean iritsi arte, irlandarrak basatasunean bizi ziren abere lapurrak zirela eta "poema goibelak idazten" zituzten bitartean elkar hiltzen zutela esan zuen. Bere ikuspuntutik, Erresuma Batuko agindupeari esker bakarrik egin zuen aurrera Irlandak.[2]

Kiplingek Ulster poema 1912an idatzi zuen, bere politika unionistaren isla. Kipling sarritan irlandar unionistak aipatzen ditu "gure alderdia" bezala. Kiplingek ez zuen gustuko ezta ulertzen irlandar nazionalismoa; beretzat, Home Ruleak HH Asquith lehen ministro liberalaren gobernuari traizio egiten zion, Irlanda Erdi Aroan murgildu eta gehiengo katoliko irlandarrak protestanteak zapuztuko zituelakoan.[2]

Kipling Boltxebismoaren aurkari latz bat izan zen, bere lagun Henry Rider Haggardekin partekatzen zuen posizioa. Biak, Kiplingen Londresera 1889an iritsi zenean elakrtu ziren, neurri handi batean, beren iritzi partekatuen indarraz, eta lagunak izaten jarraitu zuten bizitza osoan.

Framazoneria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Masonic Illustrated aldizkari ingelesaren arabera, Kipling 1885 inguruan Framazon bihurtu zen, ohiko 21 urteko gutxieneko adina baino lehen.[35] Lahoren, Hope and Perseverance Lodge 782.ean hasi zen.[36] Kiplingek bere esperientzia masonikoa hain maitea zuen, bere idealak The Mother Lodge poema famatuan islatu zituela, eta anaitasuna eta bere sinboloak erabili zituen The Man Who Would Be King eleberrian.[37]

Lehen Mundu Gerra (1914-1918)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irlandar Guardia 1917an

Lehen Mundu Gerra hasieran, beste idazle askoren antzera, Kiplingek liburuxkak eta olerkiak idatzi zituen, Alemaniak okupatu ostean, Belgika berrezartzeko Erresuma Batuaren gerra helburuak goraipatuz,eta britainiarrek ongiaren kausa defendatzen zutela publikoki esanez. 1914ko irailean, britainiar gobernuak Kiplingi propaganda idazteko eskatu zion eta, honek, berehala onartu zuen eskaintza.[38] Kiplingen liburuxkak eta ipuinak oso ospetsuak izan ziren gerra garaian britainiarren artean; gai nagusiak gizon heroikoentzat leku egokia zen britainiar armada goraipatzea, belgikarren kontrako alemaniarren ankerkeria eta Alemaniak hasitako gerra ikaragarri batek zapuzten zituen emakumeen istorioak ziren, bizirik irauten eta garaipena lortzen, sufrimenduaren arren.[38]

Alemaniarekiko antipatia sutsua izateaz gain, pribatuki Kipling oso kritikoa izan zen britainiar armadaren gerran borrokatzeko moduarekin, 1914ko urriaren hasieran Alemania jada garaitua izan behar zela salatuz eta britainiar armadan zerbait gaizki egon behar zuela esanez. Kiplingek, 1914ko udazkenean Britainiar Espedizioko Indarrek jasandako galera larriek harrituta, gerra aurreko britainiar politikari belaunaldi osoari leporatu zion errua, Boer gerrako lezioak ez zituztela ikasi argudiatuz. Ondorioz, beren porrota milaka soldadu britainiarrek beren bizitzaz ari ziren ordaintzen Frantzian eta Belgikan.[2]

John Kiplingen heriotza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

John Kipling

Kiplingen semea 1915ko irailean Looseko guduan hil zen, Lehen Mundu Gerran, 18 urte zituela. Johnek Royal Navyan nahi zuen sartu baina ikusmen urriagatik baztertua izan zen. Gerora, soldadutza armadako ofizial gisa egiten saiatu zen baina, arrazoi berdinagatik, baztertua izan zen berriz ere. Bere aita, Rudyard, britainiar armadako komandante nagusi eta Irlardar Guardiaren koronela zen Lord Robertsen laguna zen eta, Rudyarden eskariz, John Irlardar Guardian onartu zuten.[38]

John Kipling Loosera bidali zuten bataila hasi eta bi egunetara errefortzu kontingente batean. Azkenekoz, lokatzetan itsututa eta estropezuka ikusi zuten, ziurrenik aurpegiko zauri batekin. Bere heriotza 1915eko irailaren 27an izan zen eta gorpua Santa Maria A.D.S. Hilerrian (Haisnes) dago ehorzirik.[39]

Johnen heriotza Kiplingen 1916ko My Boy Jack poemarekin lotu izan da, batez ere My Boy Jack antzezlana eta ondorengo telebistarako egokitzapenarekin, Rudyard Kipling: A Remembrance Tale dokumentalarekin batera. Hala eta guztiz ere, Jutlandiako guduari buruzko istorio baten harira argitaratu zen poema hasieran eta itsasoan gertatutako heriotza bat aipatzen duela dirudi; aipatutako "Jack" hori "Jack itsasgizon" generikoa izan daiteke.[40] Kipling familian, Jack txakurraren izena zen eta John Kipling, berriz, beti John zen, My Boy Jacken protagonista John Kipling izatea zertxobait eztabaidagarri bihurtuz. Hala ere, egia da Kipling semearen heriotzak emozionalki suntsituta utzi zuela. Esaten denez, semearen heriotzaren mina arintzeko Kiplingek Jane Austenen eleberriak ozenki irakurtzen zizkien bere emaztea eta alabari.[41] Gerra garaian, liburuxka bat argitaratu zuen, The Fringes of the Fleet,[42] gerrako hainbat itsas gairi buruzko olerki eta saiakeraz osatua.

Kipling Maurice Hammoneau izeneko frantziar soldadu baten lagun egin zen, Lehen Mundu Gerran bizia salbatu zuenak, Kim liburuaren kopia bat bularreko ezkerreko poltsikoan zuela, bala gelditu zenean. Hammoneauk esker onez, Kiplingi liburua eskeini zion (bala oraindik barnean) eta baita bere Croix de Guerre. Elkarri idazten zioten eta Hammoneauk semea izan zuenean Kiplingek liburua eta domina itzuli zizkion.[43][oh 2]

Gerra ondoren (1918-1936)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ypresen (Belgika) dagoen Oroitzapenaren Harria, Kiplingen esaldiarekin

Hein batean Johnen heriotzaren ondorioz, Kipling Sir Fabian Wareen Imperial War Graves Commission (gaur egun Commonwealth War Graves Commission) elkartean sartu zen, lorategi antza duten britainiarren hilobien arduraduna, egun, antzinako Mendebaldeko Frontean zehar daudenak eta britainiar inperioko tropak lurperatuta dauden mundu osoko gainerako lekuetan aurki daitekezkeenak.

Proiektuari egindako bere ekarpenik esanguratsuenak gerrako hilerri handietan Oroitzapenaren Harrietan aurkitzen den "Their Name Liveth For Evermore" (Haien izenak betirako biziko dira) Bibliako esaldia (Sirakena, 44.14, KJV) aukeratzea izan zen bat[3], eta bestea, "Known unto God" (Jainkoarengandik ezaguna) soldadu ezezagunen hilarrietarako esaldiaren iradokizuna. Halaber, "The Glorious Dead" inskripzioa aukeratu zuen Whitehallen, Londresen, zenotafioan jartzeko. Horrez gain, bere semearen erregimentuaren, Irlandako Guardiaren historiari buruzko bi bolumenetako lana idatzi zuen: 1923an argitaratu zen eta historia erregimentalaren adibiderik onenetakoa da.[44]

Kiplingen istorio labur eta hunkigarriak The Gardener, gerrako hilerrietara bisitak irudikatzen ditu eta The King's Pilgrimage (1922) poemak Jurgi V.a Erregeak eginiko bidaia deskribatzen du, Imperial War Graves Commission elkartea eraikitzen ari zen hilerri eta monumentu oroigarriei bisita biltzen duena. Automobilen ospea handituz ari zela, Kipling britainiar prentsako motorgaineko korrespontsal bihurtu zen eta Ingalaterran eta atzerrian zehar egindako bidaiei buruz gogotsu idatzi zuen, nahiz eta normalean txoferrak gidatu.

Gerra ondoren, Kipling Hamalau Puntuak eta Nazioen Ligarekin eszeptikoa zen, baina itxaropen handia izan zuen Estatu Batuek isolamendua alde batera utziko zutela eta gerraosteko mundua anglo-frantses-amerikar aliantza batek bere gain hartuko zuela. Kiplingek espero zuen Estatu Batuek Nazioen Ligaren Armeniarekiko mandatu bat bere gain hartuko zutela isolazionismoa sahiesteko modurik onena izango zelakoan, eta miresten zuen Theodore Roosevelt berriro ere presidente bihurtuko zela. Kipling Roosevelten heriotzaz atsekabetu zen 1919an, bere lagun estatubatuarra mundu politikaren "jokoan" Estatu Batuak mantentzeko gai zen politikari bakarra zela sinestuta.[2]

Kipling komunismoaren aurkakoa zen, 1917an boltxebikeen aginte lortzeari buruz idatziz munduaren seirenak "zibilizaziotik at egin zuela" esan zuen.[45]

1920an, Kiplingek Liberty League[46] sortu zuen Haggard eta Lord Sydenhamekin, beste batzuen artean. Iraupen urriko proiektu honek ideia liberal klasikoak sustatzea zuen helburu, azken denboraldian Britainia Handian joera komunisten boterearen gorakadari aurre egiteko, edo Kiplingen hitzetan, "boltxebismoaren areagotzeari aurre egiteko".[47] [2] Frankofonoa zenez Frantzia eta Britainia Handiaren arteko elkarte batean zuen bakea lortzearen esperantza. Versaillesko Ituna Alemaniaren alde berrikustearen aurkakoa zen eta honela adierazi zuen.[2]

Kipling St.Andrews Unibertsitateko errektore, 1923an.

Kiplingek zenbait poemetan[48] ingenierien lana aipatua zuenez, Torontoko Unibertsitateko herri-lan Ingeniaritzako irakasle zen Herbert E. T. Haultainek ingeniaritza ikasleei gradua emateko ekitaldirako laguntza eskatu zion. Kiplingek gogotsu erantzun eta berehala prestatu zuen "The Ritual of the Calling of an Engineer". XXI. mendean, oraindik ere, Kanadako ingenieritza graduatuek burdinezko eraztuna daramate ekitaldian, gizartearekiko duten betebeharra gogorarazteko.[49][50] 1922an ere, Kipling St Andrews Unibertsitateko errektore izendatu zuten, hiru urtez eman zituelarik postu honetan.

Kiplingen liburuetan azaltzen zen lotodun elefantea esbastikarekin eta, aurrerago argitaratzen zen bezala, gabe.

Rudyardek argitaratutako liburen azalean esbastika baten irudia azaltzen zen, loto lore bat tronpan zuen elefante batekin batera, Indiar kulturak Kiplingengan zuen eraginaren adierazle. Esbastika zorte ona ematen zuen eguzkiraren Indiar sinboloan oinarritzen zen eta, aldi berean, sanskritoz, "zorte oneko" esan nahi du.[51]

Naziak boterera iritsi eta esbastika bere egin zutenean, Kiplingek bere liburuak apaintzeko ez erabiltzea agindu zuen.[51] 1935eko maiatzaren 6an Royal Society of St George elkarteari "An Undefended Island" hitzaldia eskeini zion, Alemania naziak Britaniar Inperioarentzat suposatzen zuten arriskuari buruz ohartarazten.[52]

Heriotza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kipling hobiratua dagoen Westmister Abadiako Poeten Txokoa

Kipling 1930eko hamarkadaren hasierara arte idazten jarraitu zuen, baina erritmo motelagoz eta arrakasta gutxiagorekin. 1936ko urtarrilaren 12ko gauean, heste meaharran odoljario bat jasan zuen. Ebakuntza egin zuen, baina aste bete pasa baino lehen hil zen, 1936ko urtarrilaren 18an, 70 urte zituela duodenoko ultzera peptiko baten ondorioz.[19] Bere heriotza aldez aurretik gaizki iragarri zuen aldizkari batek, eta haiei idatzi zien: "Hil naizela irakurri dut, ez ahaztu nire harpidetza zerrendatik ezabatzea". [53]

Kipling erraustua izan zen eta Westminster Abadiako Poeten Txokoan (Poets' Corner) hobiratu zuten, Charles Dickens eta Thomas Hardyren hilobien ondoan.[54][1]

Hilondokoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lanak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Rudyard Kipling idazle oparoa izan zen. Guztira 5 eleberri, 250 baino gehiago istorio labur eta 800 bertso inguru. Haietako batzuk zerrendatzen dira ondoren.

Eleberriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • The Light that Failed (1891)
  • The Naulahka: A Story of West and East (1892)
  • Kapitain ausartak (Captains Courageous, 1896)
  • Kim (1901)

Liburuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kontrakorik jarri ezean, istorio laburrez osatutako liburuak dira

  • Plain Tales from the Hills (1888)
  • Soldiers Three (1888)
  • Mine Own People (1891)
  • Many Inventions (1893)
  • Oihaneko liburua (The Jungle Book, 1894)
  • The Second Jungle Book (1895)
  • The Seven Seas (1896), poesia
  • The Day's Work (1898)
  • Stalky & Co. (1899)
  • From Sea to Sea and Other Sketches, Letters of Travel (1899), ez fikzioa
  • The Five Nations (1903), poesia
  • Horrelaxe / Ipuinak hain zuzen / Hala izan zen: (Kipling-en ipuinak) (Just So Stories for Little Children, 1902)
  • Puck of Pook's Hill (1906)
  • The Fringes of the Fleet (1915), ez fikzioa
  • Land and Sea Tales for Scouts and Guides (1923)
  • The Irish Guards in the Great War (1923), ez fikzioa
  • Tales of India (The Windermere Series, Rand McNally, 1935)
  • Something of Myself (1937), autobiografia

Euskaratuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. izenburuak akatsa du, berez, Naulakha izan beharko luke, literalki "Bederatzi lakh rupia"
  2. Bien arteko gutunak Library of Congressek dauzka gordeak. Badu ere Hammoneauren bizitza salbatu zuen bala zulodun Kim liburua.
  3. Oihaneko liburua testu osoaren itzulpenaz gain hainbat moldaketa argitaratu dira euskaraz, zerrenda honetan bakarra adierazten da adibide gisa.


Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d   Kipling, Rudyard (2003), Horrelaxe, Gero-Mensajero, 9-10. orrialdeak, ISBN 84-271-2525-9 .
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t (Ingelesez)  Gilmour, David (2002), The Long Recessional: The Imperial Life of Rudyard Kipling, Farrar, Straus, and Giroux, New York .
  3. a b c (Gaztelaniaz)  Patrick, ed., Julian (2010), 501 grandes escritores, Grijalbo, 240. orrialdea, ISBN 978-84-253-4382-7 .
  4.   Sir JJ College Of Architecture, Mumbai - Campus, 2011-07-28, https://web.archive.org/web/20110728025442/http://www.sirjjarchitecture.org/v2/index.php?option=com_content&task=view&id=21&Itemid=30. Noiz kontsultatua: 2018-04-13 .
  5. a b c d e   Something of Myself - Rudyard Kipling, Book, etext, 2014-02-23, https://web.archive.org/web/20140223004314/http://ghostwolf.dyndns.org/words/authors/K/KiplingRudyard/prose/SomethingOfMyself/index.html. Noiz kontsultatua: 2018-04-20 .
  6. (Ingelesez)  Prichard, Mari, Carpenter, Humphrey (1984), Oxford Companion to Children's Literature, Oxford University Press, 296–297. orrialdeak, ISBN 0192115820. .
  7.   «Uberan - Euskal Idazleen Elkartea - Rudyard Kiplingen "Errege izatekoa zen gizona" euskarara», uberan.eus, http://uberan.eus/?kaia/item/rudyard-kiplingen-errege-izatekoa-zen-gizona-euskarara. Noiz kontsultatua: 2018-10-09 .
  8. (Ingelesez)  «NCA Lahore», www.nca.edu.pk, http://www.nca.edu.pk/. Noiz kontsultatua: 2018-04-20 .
  9. a b   «Kipling, Rudyard - Euskara - Eusko Jaurlaritza - Euskadi.eus», www.euskara.euskadi.eus, http://www.euskara.euskadi.eus/r59-738/eu/contenidos/termino/_c03472/eu_k_1595/k1595.html. Noiz kontsultatua: 2018-10-09 .
  10. a b c (Ingelesez)  Rutherford, Andrew (1987), Introduction to the Oxford World's Classics edition of "Plain Tales from the Hills", by Rudyard Kipling, Oxford University Press, ISBN 0-19-281652-7 .
  11. (Ingelesez)  «Rudyard Kipling's Allahabad bungalow in shambles», https://www.hindustantimes.com/, 2008-06-09, https://www.hindustantimes.com/books/rudyard-kipling-s-allahabad-bungalow-in-shambles/story-G8UBldeWIE6FckXVrEX8jP.html. Noiz kontsultatua: 2018-04-20 .
  12. (Ingelesez)  «Hill drawing room at Belvedere House, Allahabad, India, of which Rudyard Kipling wrote "Nor shuddered when cheroot in hand I stumped your dainty drawing-room"», The Library of Congress, https://www.loc.gov/item/2005696003/. Noiz kontsultatua: 2018-04-20 .
  13. a b (Ingelesez)  Scott, David (2011), Kipling, the Orient, and Orientals: "Orientalism" Reoriented?", Journal of World History .
  14. a b (Ingelesez)  Pinney, Thomas (editor), Letters of Rudyard Kipling, volume 1, Macmillan & Co., London and NY .
  15. (Ingelesez)  Rutherford, Andrew (1987), General Preface to the Editions of Rudyard Kipling, in "Puck of Pook's Hill and Rewards and Fairies", by Rudyard Kipling, Oxford University Press, ISBN 0-19-282575-5 .
  16. (Ingelesez)  Kipling, Rudyard (1956), Kipling: a selection of his stories and poems, Volume 2, Doubleday, 349. orrialdea .
  17. (Ingelesez)  Coates, John D. (1997), The Day's Work: Kipling and the Idea of Sacrifice, Fairleigh University Press, 130. orrialdea, ISBN 083863754X. .
  18.   Salgado, Carlos, Álvarez, Silvia (2009ko azaroa), ««Ocurrió en noviembre»», Golf Digest (Aldizkaria) (Espainia: Unidad Editorial) 140 .
  19. a b (Ingelesez)  Ricketts, Harry (1999), Rudyard Kipling: A life, Carroll and Graf Publishers Inc., New York, ISBN 0-7867-0711-9 .
  20. (Ingelesez)  Nicholson, Adam (2001), Carrie Kipling 1862–1939 : The Hated Wife, Faber & Faber, London, ISBN 0-571-20835-5 .
  21. (Ingelesez)  Carrington, C.E. (Charles Edmund) (1955), Rudyard Kipling: His Life and Work, Macmillan & Co. .
  22.   «Kipling's Sussex - 2», www.kiplingsociety.co.uk, http://www.kiplingsociety.co.uk/rg_sussex2.htm. Noiz kontsultatua: 2018-05-22 .
  23.   H-Net Discussion Networks - The Friend newspaper, Orange Free State, South Africa, 2014-02-22, https://web.archive.org/web/20140222132453/http://h-net.msu.edu/cgi-bin/logbrowse.pl?trx=vx&list=h-afresearch&month=0612&week=b&msg=rGSqyFg7ajBdQWonA2aDgg&user=&pw. Noiz kontsultatua: 2018-05-29 .
  24. (Ingelesez)  «Josephine Kipling dead», The New York Times, 1899-03-07, https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1899/03/07/102574050.pdf. Noiz kontsultatua: 2018-05-29 .
  25.   «Argitalpenak - Galtzagorri Elkartea», www.galtzagorri.eus, http://www.galtzagorri.eus/euskara/argitalpenak/horrelaxe?p=143&a=0&g=0&i=&t=Izenburua. Noiz kontsultatua: 2018-10-09 .
  26. a b   Writers History - Kipling Rudyard, 2015-04-25, https://web.archive.org/web/20150425042047/http://writershistory.com/index.php?option=com_content&task=view&id=95&Itemid=41. Noiz kontsultatua: 2018-05-29 .
  27. (Ingelesez)  Jenny Stringer, Margaret Drabble (2007), Kim. "The Concise Oxford Companion to English Literature" lanean, Oxford University Press .
  28. (Ingelesez)  «Bateman's», National Trust, https://www.nationaltrust.org.uk/batemans. Noiz kontsultatua: 2018-05-29 .
  29. (Ingelesez)  Bennett, Arnold (1917), Books and Persons Being Comments on a Past Epoch 1908–1911, London: Chatto & Wind .
  30. (Ingelesez)  Jones, Emma (2004), The Literary Companion, Pavilion Books, ISBN 9781861057983, https://books.google.es/books?id=WELwa9Sds-EC&pg=PA25&redir_esc=y&hl=en. Noiz kontsultatua: 2018-05-29 .
  31.   «Nomination Database», www.nobelprize.org, https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show.php?id=2474. Noiz kontsultatua: 2018-05-29 .
  32.   «Nobelprize.org», www.nobelprize.org, https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1907/press.html. Noiz kontsultatua: 2018-05-29 .
  33. (Ingelesez)  Jones, Emma (2004), The Literary Companion, Pavilion Books, ISBN 9781861057983, https://books.google.es/books?id=WELwa9Sds-EC&pg=PA25&redir_esc=y&hl=en. Noiz kontsultatua: 2018-05-29 .
  34. (Ingelesez)  Dutil, Patrice, MacKenzie, David (2011), Canada 1911: The Decisive Election that Shaped the Country, Toronto: Dundurn, 211. orrialdea, ISBN 1554889472 .
  35. (Ingelesez)  Mackey, Albert G. (1946), Encyclopedia of Freemasonry, Vol. 1, Chicago: The Masonic History Co. .
  36. (Ingelesez)  «Casualty», www.cwgc.org, https://www.cwgc.org/find-war-dead/casualty/3078953/kipling,-john/. Noiz kontsultatua: 2018-06-13 .
  37. (Ingelesez)  Allan, Geoffrey S., R.W. Bro., Official Visit to Meridian Lodge No. 687, http://www.hamiltondistrictcmasons.org/upload/lecture_file111.pdf. Noiz kontsultatua: 2018-05-31 .
  38. a b c (Ingelesez)  Bilsing, Tracey (2015-04-02), "The Process of Manufacture of Rudyard Kipling's Private Propaganda" (PDF). War Literature and the Arts. Archived from the original on 2 April 2015, https://web.archive.org/web/20150402195831/http://www.wlajournal.com/12_1/Bilsing.pdf. Noiz kontsultatua: 2018-05-31 .
  39. (Ingelesez)  «Casualty», www.cwgc.org, https://www.cwgc.org/find-war-dead/casualty/3078953/kipling,-john/. Noiz kontsultatua: 2018-06-13 .
  40.   «My Boy Jack - notes», www.kiplingsociety.co.uk, http://www.kiplingsociety.co.uk/rg_jack1.htm. Noiz kontsultatua: 2018-06-15 .
  41. "The Many Lovers of Miss Jane Austen", BBC2 broadcast, 9 pm 23 December 2011
  42. (Ingelesez)  Kipling, Rudyard (1916), The Fringes of the Fleet, Macmillan & Co. .
  43. (Ingelesez)  How "Kim" saved the life of a French soldier : a remarkable series of autograph letters of Rudyard Kipling, with the soldier's Croix de Guerre, 1918-1933, https://catalog.loc.gov/vwebv/search?searchCode=LCCN&searchArg=2007566938&searchType=1&permalink=y. Noiz kontsultatua: 2018-06-15 .
  44. (Ingelesez)  Kipling, Rudyard (1923), The Irish Guards in the Great War. 2 vols, London .
  45.   Hodgson, Katherine (1998ko Urria), «The Poetry of Rudyard Kipling in Soviet Russia», The Modern Language Review 93 (4), https://www.jstor.org/stable/3736277?seq=1#page_scan_tab_contents .
  46. (Ingelesez)  «The Liberty League—a campaign against Bolshevism | Jot101», jot101.com, http://jot101.com/2015/11/the-liberty-league-campaign-agains/. Noiz kontsultatua: 2018-09-28 .
  47. (Ingelesez)  Dinan, William, Miller, David (2008), A Century of Spin, Pluto Press, ISBN 978-0-7453-2688-7 .
  48. (Ingelesez)  Kipling, Rudyard (1940), The Definitive edition of Rudyard Kipling's verse, Hodder & Stoughton. .
  49. (Ingelesez)  «The Iron Ring», www.ironring.ca, http://www.ironring.ca/. Noiz kontsultatua: 2018-09-28 .
  50. (Ingelesez)  «Background | The Iron Ring», www.ironring.ca, http://www.ironring.ca/background.php/. Noiz kontsultatua: 2018-09-28 .
  51. a b (Ingelesez)  Smith, Michael, Kipling and the swastika, http://www.kiplingsociety.co.uk/facts_swastik.htm. Noiz kontsultatua: 2018/09/28 .
  52. (Ingelesez)  Kipling, Rudyard (1999), War Stories and Poems, Oxford Paperbacks, xxiv–xxv. orrialdeak .
  53. (Ingelesez)  Chernega, Carol (2011-07), A Dream House: Exploring the Literary Homes of England, Dog Ear Publishing, ISBN 9781457502460, https://books.google.es/books?id=77YpJytZXhUC&pg=PA90&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false. Noiz kontsultatua: 2018-10-03 .
  54. (Ingelesez)  «Rudyard Kipling | Westminster Abbey», Westminster Abbey, https://www.westminster-abbey.org/abbey-commemorations/commemorations/rudyard-kipling/. Noiz kontsultatua: 2018-10-03 .
  55. (Ingelesez)  nyeswebdesign.com, «Rudyard Township - Rudyard, Michigan», www.rudyardtownship.org, http://www.rudyardtownship.org/officials.html. Noiz kontsultatua: 2018-10-03 .
  56. (Ingelesez)  «Kipling (Delta County, Michigan): Community Profile», RoadsideThoughts, https://roadsidethoughts.com/mi/kipling-xx-delta-profile.htm. Noiz kontsultatua: 2018-10-03 .
  57. (Ingelesez)  «Town of Kipling » About the Town», townofkipling.ca, https://townofkipling.ca/visitors/about-the-town/. Noiz kontsultatua: 2018-10-03 .
  58. (Ingelesez)  «Planetary Names: Crater, craters: Kipling on Mercury», planetarynames.wr.usgs.gov, https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/14646. Noiz kontsultatua: 2018-10-03 .
  59. (Ingelesez)  «Crocodile is named after Kipling», BBC News, 2012-03-20, https://www.bbc.com/news/uk-england-dorset-17446330. Noiz kontsultatua: 2018-10-03 .
  60. (Ingelesez)  Flood, Alison (2013-02-25), «50 unseen Rudyard Kipling poems discovered», the Guardian, http://www.theguardian.com/books/2013/feb/25/rudyard-kipling-poems-discovered. Noiz kontsultatua: 2018-10-03 .
  61.   «University of Sussex Library Special Collections: Kipling Archive», www.sussex.ac.uk, http://www.sussex.ac.uk/library/speccoll/collection_introductions/kipling.html. Noiz kontsultatua: 2018-10-03 .
  62.   «Iruzkinak», Behinola (Donostia) (34), 2016ko abendua, ISSN 2814/1999 Na 2814/1999, http://www.galtzagorri.eus/euskara/galtzaberri/gogoetarako-gaiak-behinola-aldizkariaren-34-zenbakian .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Rudyard Kipling Aldatu lotura Wikidatan

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]