Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Sabindarren euskara garbia

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Euskara garbia terminoak bi esanahi bereizi ditu: euskara argia eta ulerterraza, batetik; eta maileguzko hitz eta esapideak —nahiz hizkuntzan aspaldi txertatuak, nahiz hartu berriak— baztertzen dituen euskara eredua, bestetik. Artikulu honen gaia bigarren adiera da; zehazki, XX. mendearen hasieran Sabin Aranak eta Euskal Pizkundearen garaiko sabindar garbizaleek sortutako eta eurek erabilitako hizkuntza eredua, erdarek kutsatu gabekoa, «euzkera garbija» euren hitzetan. Euskara garbi horren araberako neologismo edo hitz berri ugari sortu zituzten. Neologosmo horiei sabinismo ere deitzen zaie.

Hitz berri horietako gehienak hemeroteketan eta bitxikeria historikotzat gelditu dira gordeta; beste asko, ordea, gaur egun ere barra-barra erabiltzen ditugu: aditz, aldundi, antzoki, argazki, askatasun, aukera, batzorde, bazkide, hizki, idatzi, idazkari, ikastola, ikurriña, jaurlaritza, lehendakari, narrasti, ordezkari, ugaztun, urtaro, zaindari, zenbaki eta abar. Gaiei dagokienez, sabinismo ugari erlijio eta politika alorrei lotuta daude.

Aurrekariak eta jarraitzaileak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mugimendu honen aurrekari nagusia Pablo Pedro Astarloa izan zen XVIII. mendean, baina honen aurretik Manuel Larramendi eta Juan Antonio Mogel hizkuntzaren garbitasuna bilatu zuten.

Euskara garbiaren adibideak erraz topa daitezke Resurreccion Maria Azkueren hiztegi erraldoian edo "Kirikiño", "Lauaxeta" edo Txomin Agirre idazleen lanetan edota 1937an eta Espainiako Bigarren Errepublikaren garaian argitaratutako "Eguna" egunkarian, besteak beste. Errepublika bera zapuztu zuten bezala, Espainiako Gerra Zibilak eta ondorengo frankismoak eredu garbiaren hedapena goitik behera oztopatu zuen, orduko ikastoletan irakasteari ekiten hasi eta gutxira.

Kontuan hartu behar da, azkenik, euskara batuaren aurreko garaiak izan zirela haiek, eta bizkaiera idatziaren hastapenekin bat egin zuela eredu honek, batzuetan euskalki horrek eraginda.

Pertsona izendegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Sabin Aranaren pertsona izendegia»

Sabin Aranak sortutako santuen izendegia —Deun-Ixendegi Euzkotarra deitu zuena— egilea hil ondoren argitaratu zuten, 1910ean. Kontuan izan behar da, Euskal Herri katoliko-katoliko hartan, santuen izenak jartzen zitzaizkiela ia haur guztiei. Ehun urtetik gora igaro ondoren, Sabin Aranak asmatutako izen haietako asko oso erabiliak dira gaur egun ere: Ander, Andoni, Endika, Gaizka, Gorka, Iker, Imanol, Iñaki, Irune, Jasone, Jone, Josune, Julen, Karmele, Kepa, Lander, Markel, Nekane, Zuriñe eta abar.

Zenbakiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sabin Aranak zenbatzeko beste sistema bat asmatu zuen, behin baino gehiagotan aldatu egin zutena, eta azkenean gaurko zenbakiekin baliokidetzarik ez zuena.

Hemen daude zenbakien izen berri batzuen adibideak:

  • 1: Eka.
  • 20: Berramarr.
  • 100: Bostogei.
  • 1.000: Anei.
  • 2.000: Ogireun.
  • 10.000: Anbei.
  • 100.000: Anirei.
  • 1.000.000: Unei.
  • 10.000.000: Unbei.
  • 100.000.000: Unirei.
  • 1.000.000.000: Onei.
  • 10.000.000.000: Onbei.
  • 100.000.000.000: Onirei.
  • 1.000.000.000.000: Eidi.

Hizkiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek dira letra edo izkiak izendatzeko orduko modu garbiak, arandarren arabera:

  • b: bi.
  • c: cuc.
  • d: de.
  • dd: ildde.
  • f: fi.
  • g: ga.
  • h: ha.
  • j: jija.
  • k: kask.
  • l: lol.
  • ll: illo.
  • m: mi.
  • n: non.
  • ñ: iño.
  • p: pi.
  • rr: urr.
  • s: sus.
  • ss: ssuss.
  • t: test.
  • ts: atselts.
  • tt: itte.
  • tx: txe.
  • tz: atzeltz.
  • v: avi.
  • x: axa.
  • y: ya.
  • z: zuz.

Horoskopoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek dira Sabin Aranak horoskoporako sortutako izenak:

  • Aries: Aritoaga.
  • Taurus: Zezenaga.
  • Gemini: Bikieta.
  • Cancer: Karramarroaga.
  • Leo: Lunaga.
  • Virgo: Neskaga.
  • Libra: Aztaga.
  • Scorpius: Lupuaga.
  • Sagitarius: Azkondunaga.
  • Capricornius: Akerraga.
  • Aquarius: Ugeta.
  • Piscis: Arrañeta.

Hiztegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

A[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Abeliztia: Zoologia.
  • Abenda: Arraza.
  • Aberri: Patria, sorterri, jaioterri.
  • Abertzale: Patriota.
  • Abestu: Kantatu.
  • Abizen: Deitura.
  • Aboska: Soinu.
  • Aditz: Aditza.
  • Agerrpen: Aurkikunde, aurkikuntza.
  • Agintz: Agindu.
  • Agurtza: Arrosario.
  • Aintza: Loria.
  • Aizkunde: Ahazte, ahanztura.
  • Akeita: Kafe.
  • Alderdi: Partidu politiko.
  • Aldeztu: Defendatu.
  • Aldundi: Diputazio.
  • Agakaskadi: Alfabetu
  • Antzerrki: Komedia.
  • Antzerrti: Teatro, Antzerki.
  • Antzoki: =
  • Ardoki: Artegi, saroi, korrale.
  • Argazki: Fotografia, erretratu.
  • Argittaldu: Argitaratu.
  • Arlaban: Har(t)zuri, alabastro.
  • Arrdotzari: Limoi-edari, limonada.
  • Arremon: Aldatu.
  • Arren: Otoitz.
  • Arriantzerti: Eskultura.
  • Arroki: Belaki. Esponja (es). Éponge (fr).
  • Arrpide: = (Harpide).
  • Artezkari: Zuzendari.
  • Askaldi: Hasiera.
  • Askatasun: =
  • Asmainddu: Asmoa kendu, burutik kendu.
  • Astamakila: Txabalina.
  • Atarapen: Ondorio, emaitza.
  • Atsege: Goibel, abailduta.
  • Atzaldu: Azaldu.
  • Atzegun: Bezpera.
  • Atzorro: Eskularru.
  • Auna: Pirinio.
  • Aunarr: Piriniotar.
  • Aur-iztia: Pediatria.
  • Aurgintz-iztia: Obstetrizia.
  • Aurreztu: Aurkeztu.
  • Autetsi: Hautatu, aukeratu. Sabino Aranak neologismo gisa asmatu bazuen ere, Lapurdin eta Nafarroa beherean tradizio luzeko hitza da hautetsi.
  • Auteskunde: = (Hauteskunde).
  • Autsegubazten: Hausterre-egun, hauts-egun.
  • Atetiko gaitz-iztia: Patologia kirurgikoa.
  • Azarrmen: Ausardia.
  • Azkatasun: = (Askatasun).
  • Azke: = (Aske).
  • Azketsi: Barkatu.
  • Azkintxa: Hezkuntza.
  • Aztaki: Gramo.
  • Aztakin: Balantza.
  • Azurrbaltz: Espainiar.

B[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Bakal: Monarkia.
  • Bakalderri: Erresuma.
  • Bakaldun: Errege, erregina.
  • Bakaulki: Tronu, jargoi.
  • Bakezaletasun: =
  • Baltzerri: Espainia.
  • Bar: Landare, begetal.
  • Barru gaitz-iztia: Patologia medikoa.
  • Barrukatu: Erauzi, atera.
  • Barrutaldu: Injektatu, xiringatu.
  • Batzakintza: Bilduma.
  • Batzakuntza: Kontseilu.
  • Batzoki: Biltoki.
  • Batzorde: =
  • Bazkide: =
  • Bazkun: Elkarte.
  • Begiztu: Begiratu.
  • Bekostun: Diadema.
  • Belastun: Belarritako.
  • Beldu: Apostolu.
  • Ben: Ganorazko, formal.
  • Berbegikera: Hikuntza.
  • Beribil: Automobil.
  • Bernazorro: Zangozorro, polaina.
  • Berrbixi: Berpiztu.
  • Berrbizkunde: Berpizkunde.
  • Berrogeikaro: Garizuma, berrogeialdi.
  • Besostun: Besoko.
  • Bidezabal: Errepide.
  • Bilddegi: = (Biltegi).
  • Billebai: Erdaindu, ingurebaki, zirkunzidatu.
  • Biltzilla: Urria (hilabetea).
  • Bitxain: Bidezain.
  • Biztoki: Mundu.
  • Bultzi: Tren.
  • Burdi: Bagoi.
  • Burestun: Koroa.
  • Buruindu: Burua moztu, lepo egin.
  • Burukatu: Asmoa kendu, burutik kendu.

D[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Dagonilla: Abuztua.
  • Dardarindarr: Elektrizitate.
  • Deikun: Iragarki.
  • Deun: Saindu edo San/Saint ... (Deun Ander, Deun Jon...).
  • Deun Oro: Domu Santu.
  • Dotxera: Aleman (hizkuntza), alemaniera.

E[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Ederti: Arte.
  • Edesti: Historia.
  • Egazegikorr: Txartel, paper.
  • Egazki: Aireplano.
  • Eguazten: Asteazken.
  • Egutegi: =
  • Ekandu: Ohitu.
  • Elerti: Literatura.
  • Elestu: Deskribatu.
  • Elgaro: Abendualdi.
  • Emegaitz-iztia: Ginekologia.
  • Enda: Arraza.
  • Epaikari: Epaile.
  • Erabijau: Eraldatu.
  • Ereserki: Himno.
  • Eresi edo Ereserti: Musika.
  • Ereski: Musika-nota.
  • Ereskin: Musika-tresna.
  • Eresti: Abesti.
  • Erizkizundi: Galdeketa, itaunketa.
  • Errikatu: Erbesteratu, atzerriratu, emigratu.
  • Erritaldu: Immigratu.
  • Errkal: Errepublika.
  • Errki: Erregio, eskualde.
  • Esakun: Errefrau, atsotiz, esaera zahar.
  • Eseskaldi: Tentaldi, tentazio.
  • Eskestun: Eskumuturreko.
  • Eskotera: Eskoziera.
  • Eskuztatu: Tratatu, hartu.
  • Espetxe: Kartzela.
  • Estuntza: Kate.
  • Euzkadi: Euskadi, Euskal Herria.
  • Euzkelgi: Euskalki.
  • Euzkotar: Euskadikoa.

G[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Gaizkatu: Salbatu.
  • Gaitz-izti: Patologia.
  • Gangeri: Kolera, Gangeseko eritasun).
  • Garagarrdo: Garagardo, zerbeza.
  • Garrestun: Gerriko.
  • Gaudi: Unibertso.
  • Gedin: Bokal.
  • Gentza: Bake.
  • Gerkerri: Grezia.
  • Gezna: Mezu.
  • Gezna-etxe: Enbaxada.
  • Geztoki: Infernu.
  • Gixaldi: Gizaldi, mende.
  • Giza-soin iztia: Anatomia.
  • Gogo Deun: Izpiritu Santu.
  • Gogo-gaitz iztia: Psikiatria.
  • Gogo-lantze: Kultura.
  • Goi-buru: Lelo.
  • Goizparr: Ebanjelio.
  • Goizparrgille: Ebanjelista.
  • Gongotzon: Goiaingeru.
  • Gopatz: Erlijio.
  • Gosaldu (?): =
  • Goteun: Izpiritu Santu.
  • Gotzain: Apezpiku.
  • Gotzaiztu: Deabru.
  • Gotzon: Aingeru
  • Goxaldu: Gosaldu, barautsi.
  • Guda: Gerra.
  • Gudaldi: Bataila.
  • Gudari: =
  • Gudarozte: Armada.
  • Guramen: Borondate, desio.
  • Gurtarin: Automobil.
  • Guturi: Hiria.
  • Guzpar: Ebanjelio.

I[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Ibaittu: Urak gainezka egin.
  • Ibirkera: Hebreera.
  • Idatzi: Izkiriatu.
  • Idazkari: =
  • Idazkola: Bulegoa.
  • Idazkortza: Bolaluma
  • Idazkun: =
  • Idazpen: Artikulu.
  • Idazti: Liburu.
  • Igali: Fruta.
  • Igarrle: Igarle, profeta.
  • Igidin: Kontsonante.
  • Ikastola: Ikastola, eskola, ikastetxe.
  • Ikerrkunde: Bisitazio.
  • Ikurr: Ikur.
  • Ikurrdi: Armarri.
  • Ikurriña: Euskal bandera.
  • Ikurrkun: Marka.
  • Ikurpen: Esangura.
  • Ikurrton: Sakramentu.
  • Ingalera: Ingeles hizkuntza.
  • Ingaleldun: Ingelesdun.
  • Ingi: Paper.
  • Ingoski: Orrialde.
  • Ingurrazti: Koaderno.
  • Ingurrti: Liburuxka, foileto.
  • Iñarkun: Funtzio.
  • Iñarkun iztia: Fisiologia.
  • Iradigi: Inauguratu.
  • Irakarri: Ernaldu.
  • Irakastola: Katedra.
  • Irakastola Nagusia: Unibertsitatea.
  • Irar(r)kola: Inprimategi.
  • Irarle: Inprimatzaile, tipografo.
  • Irasle: Fundatzaile.
  • Iraterti: Arkitektura.
  • Irazan: Sortu.
  • Irazapen: Sorrera, sorkuntza.
  • Irazti: Liburu.
  • Irazti-Deun: Biblia.
  • Ispel: Ostra.
  • Italeldun: Italierazko hiztun.
  • Itxasozti: Nabigatzaile.
  • Itxasuri: Itsasaldeko udalerri.
  • Ixarrti: Izar-multzo, konstelazio.
  • Izkelgi: Dialekto.
  • Izki: Letra, hizki.
  • Izkillu: Arma.
  • Izkin: Silaba.
  • Izkinde: Hiztegi.
  • Izkittegi: Alfabeto.
  • Izkoren: Itsasgora.
  • Iznaskaldi: Hitz gurutzatuak, gurutzegrama.
  • Izparr: Albiste, berri.
  • Izparringi: Egunkari.
  • Izpel: Likido, isurkari.
  • Izperen: Itsasbehera.
  • Iztabo: Ibai-aho, bokale.

J[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Jai nagosi: Pazko.
  • Jasokunde: =
  • Jaunerri: Jaurerri.
  • Jaupa: Meza.
  • Jaupari: Apaiz, abade.
  • Jaupari-buru: Bikario.
  • Jaurlaritza: Gobernu.
  • Jazokintza: Historia.
  • Josulagun: Jesuita.

K[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Kalteztu: Erasotu, borrokatu.
  • Kedatz: Intsentsu.
  • Kittutasun: Askatasun.
  • Kondaira: Historia.
  • Kotxo: Gozoki.
  • Kozkotegi: Kalbario.
  • Kulatz: Puntu.

L[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Laburrpen: Laburpen.
  • Lagatasun: Askatasun.
  • Lagi: Lege.
  • Lagi-kalte: Kontraforu.
  • Lagi-zarr: Foru.
  • Lagundi: Erlijio konpainia.
  • Lakemen: Baimen.
  • Landola: Bulego, ofizina.
  • Landu: =
  • Larru-iztia: Dermatologia.
  • Latera: Latin hizkuntza.
  • Lateldun: Latinezko hiztun.
  • Laterri: Estatu, herrialde.
  • Laterrkera: Konstituzio.
  • Laurrleko: Pezeta.
  • Laztantsu: Maitabera, amultsu.
  • Lehendakari: Presidente.
  • Lei: Beira.
  • Lekaide: Monje.
  • Lekaime: Moja.
  • Lekaretxe: Monasterio, komentu.
  • Lekaro: Basamortu, desertu.
  • Lobel: Likido, isurkari.
  • Loki: Soka.
  • Lotau: Lokartu.
  • Ludi: Lur planeta.
  • Lugontzi: Buztinezko ontzi.
  • Lun: Lehoi.
  • Lurraldu: Lurperatu.
  • Lurrkatu: Azaleratu.
  • Lutelesti: Geografia.

M[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Maketerri: Espainia.
  • Margo: Kolore.
  • Margoerti: Margolaritza.
  • Megope: Izpiritu.
  • Menaldu: Ahalbidetu.
  • Menasta: Metal.
  • Menbetari: Konkistatzaile.
  • Mendi-estuntza: Mendikate.
  • Mengatu: Askatu, burujabetu.
  • Minge: Mutu.

N[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Narreztu: Narrastu, herrestatu.
  • Narruinddu: Larrutu.
  • Naskaldi: Nahaste-borraste.
  • Nekaldu: Zigortu.
  • Nekauzte: Nekaldi, Pasio (Jesukristorena).
  • Neskutz: Birjin, dontzeila.
  • Neurrkin: Metro (neurri).
  • Notin: Pertsona.

O[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Obendi: Bekatari.
  • Obenge: Errugabe, hobengabe.
  • Oguzi: Ahoskatu.
  • Oipen: Ohitura.
  • Olantxe: Amen.
  • Oldau: Oholeztatu, oholtza jarri.
  • Oldoztu: Pentsatu.
  • Olerki: Poema.
  • Olerti: Poesia.
  • Ondi: Aldare.
  • On-esan: Bedeinkatu.
  • Onespen: Bedeinkapen.
  • Ontzibijau: Ontziz aldatu.
  • Opailla: Apirila.
  • Opaldu: Eskaini, dedikatu.
  • Ordezkari: =
  • Oroagindu: Dekretu.
  • Orrbanbako: Sortzez garbi.
  • Orrinddu: Hostoa kendu edo erori.
  • Orrittau: Hostoa atera.
  • Orrkarrte: Urrats, pauso.
  • Orrlegi: Berde, orlegi.
  • Ortze: Zeru.
  • Osakintza: Medikuntza.
  • Oska: Soinu.
  • Oski: Oinetako, zapata.
  • Otseindatu: Zerbitzatu.
  • Otzandasun: Bake.
  • Otzari: Freskagarri.
  • Oztez: Handizka.
  • Oztin: Urdin.

P[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Pantzeldun: Frantses (hiztun).
  • Pantzera: Frantses (hizkuntza).
  • Pantzetarr: Frantziar, frantses (herritar).
  • Pantzeskarr: Frantziskotar.
  • Pizkunde: =

S[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Salben: Salmenta.
  • Saneurri: Salneurri.
  • Sellaro: Seihileko.
  • Semakarr: Seme bakar.
  • Senaldi: Belaunaldi.
  • Sendakitz gogo-iztia: Psikologia medikoa.
  • Sendakitzia: Farmakologia.
  • Sendi: Familia.
  • Sendu: Ernaldu.
  • Sengi: Seme-alabak.
  • Soin-eun iztia: Histologia.
  • Soin-gaitz iztia: Anatomia patologikoa.
  • Soñubidun: Diptongo.
  • Soñukera: Fonetika.
  • Sorrkalde: Sortalde.
  • Sorrkun: Jatorri.
  • Sudur-eztarri-belarri-iztia: Otorrinolaringologia.
  • Sukarri: =
  • Suzikunde: Suntsipen.
  • Suztau: Erre.

T[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Tirrpainddu: Tripak kendu.
  • Toki-elesti: Toponimia.
  • Txadon: Eliza.
  • Txaide: Kale.
  • Txasko-egin: Asko hitz egin.
  • Txaunburu: Parroko.
  • Txauno: Kapera.
  • Txikarrpen: Txikigarri, diminutibo.
  • Txikikuskin: Mikroskopio.
  • Tximistargi: Elektrizitate.
  • Txindi: Diru.
  • Txingi: Bitxi (apaindura).
  • Txirotasun: Pobrezia.
  • Txonitz: Sermoi, prediku, homilia.

U[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Uarrpen: Oharpen.
  • Uaua: Ume.
  • Ugarrte: Uharte, irla.
  • Ugaztun: =
  • Ugutz: Bataio.
  • Ugutzari: Bataiatzaile.
  • Ulerrtu: Ulertu, konprenitu, entelegatu.
  • Untzau: Iltzatu.
  • Urgatu: Uretatik atera.
  • Urpeontzi: Urpeko, itsaspeko.
  • Urralde: Aldriko.
  • Urrutidazki: Telegrafo.
  • Urrutizki(n): Telefono.
  • Urtaro: =
  • Urtu: =
  • Usano: Usapal.
  • Ustasun: Xumetasun.
  • Usteri: Legenar, legen beltz, Hansenen gaixotasun.
  • Uzkurtza: Erlijio.

X[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Xe-biziztia: Mikrobiologia.

Z[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Zaindari: =
  • Zeindasun: Kalitate.
  • Zenbaki: Numero.
  • Zenbatasun: Kantitate, kopuru.
  • Zendin: Adjektibo.
  • Ziatzez: Xeheka, txikizka.
  • Ziñeskitz: Kredo.
  • Ziñopa: Martiri.
  • Zintzaldi: Tentaldi, tentazio.
  • Zomortxo: Mikrobio.
  • Zugazno: Zuhaixka.
  • Zuzkidatzizti: Ortografia.

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskara