Samoa

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Samoako Estatu Burujabea
Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Sāmoa
Independent State of Samoa
Samoako bandera
Bandera

Samoako armarria
Armarria

Goiburua: Fa'avae i le Atua Samoa
(
Samoa Jainkoan oinarritzen da)
Nazio ereserkia:
The Banner of Freedom
Samoa: kokalekua
Hiriburua
(eta hiri handiena)
Apia
13°50′S 171°45′E / 13.833°S 171.750°E / -13.833; 171.750
Hizkuntza ofiziala(k) Samoera, ingelesa
Gobernua
Estatu-burua
Lehen Ministroa
Errepublika parlamentarioa
Tufuga Efi
Tuilaepa Aiono Sailele Malielegaoi
Independentzia
Zeelanda Berritik

1962ko urtarrilaren 1a
Eremua
• Guztira
• Ura

2.831 km² (174)
% 0,3
Biztanleria
• Zenbatespena(2009)
• Errolda (2006)
• Dentsitatea

Herritarra

179.000 (166)
179.186
63,2 biztanle/km² (134)

samoar
Dirua Tala (WST)
Ordu eremua
 • Udan (DST)

(UTC -11)
Interneteko domeinua .ws
Telefono aurrezenbakia +685

Samoa (samoeraz: Sāmoa), ofizialki Samoako Estatu Burujabea (samoeraz: Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Sāmoa; ingelesez: Independent State of Samoa), Ozeano Barean, Polinesiako uharte-multzo batek osatzen duen herrialdea da. 1962. urtean lortu zuen independentzia: ordu arte, Zeelanda Berriaren kolonia zen. Samoarren ekonomiaren ardatza nekazaritza da, biztanleen bi herenek nekazaritzan egiten baitute lan. Biztanleriaren % 20k, berriz, turismoan dihardu —gero eta munta handiagokoa da—. Zeelanda Berritik 2.900 km ipar-ekialdera dago, Polinesiako Samoa uhartediko mendebaldeko uharteek osatua.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dirudienez, Samoako uharteetako lehen biztanleak K. a. IX. mendean Tongatik joan ziren polinesiarrak ziren. 1722an Jacob Roggeveen holandar itsasgizona iritsi zen. 1830ean, Londresko Misiolari Elkarteko John Williams misiolaria kokatu zen lurraldean; hark kristau-erlijioa irakatsi zion Samoa osoa konkistatu berri zuen Maletoa Vainu´upo buruzagiari, eta, handik gutxira, biztanle guztiak kristau egin ziren.

1850ean sortu zen atzerritarren lehen herria, Apia inguruan. Hurrengo urteetan, atzerritar gehiago iritsi ahala, Samoako uharteak Estatu Batuen, Alemaniaren eta Britainia Handiaren gutizia-gai bilakatu ziren. Liskar eta tirabira batzuen ondoren, 1899an, Alemaniaren eta Estatu Batuen artean banatu zituzten. Alemaniak mendebaldeko uharteak hartu zituen. 1908an burujabetasunaren aldeko higikunde bat sortu zen, Mau au Pule, Lauaki Namulau´ulu samoar buruzagiaren gidaritzapean. Alemaniar gobernariak gerraontziei deitu zien, eta Lauaki-k eta higikundeko beste buruzagi batzuek amore eman zuten. Ondoren, epaitu eta erbestera egotzi zituzten.

Samoar gerlaria, 1896

Lehen Mundu Gerran, Zeelanda Berriko gudarosteak uharteak hartu zituen eragozpenik gabe. Samoarrek ondo hartu zituzten zeelandarrak, baina 1918an, gripe-izurrite batek uharteetako biztanleen % 20 baino gehiago hil zuenean, Zeelanda Berriaren utzikeriari egotzi zioten hondamendi hura. 1920an, Nazioen Elkarteak Zeelanda Berriaren agindupean utzi zituen uharteak. Uharteetako gobernaria matai buruzagien aginpidea murrizten saiatu zenean, Mau alderdi politikoa sortu zen, O. F. Nelson-en gidaritzapean. Zeelanda Berriko gobernuak legez kanpo ezarri zuen alderdia. 1935ean, Langileen alderdiak Zeelanda Berriko gobernua lortu zuenean, Mau alderdia legearen barruan izatea onartu zen.

1947an, Nazio Batuen Erakundearen ardurapean geratu zen Samoa. 1962ko urtarrilaren lehenean, berriz, lortu zuen Samoak burujabetasuna. 1970az gero, Commonwealth erakundearen barruan dago, eta 1976az gero, Nazio Batuetako kide da. Burujabetasuna eskuratu zuenean, bi errege familiaren esku gelditu zen agintea, Tupua Tamasese Mea'ole eta Malietoa Tanumafili II.a; lehena hil zela, bigarrena izendatu zuten hil arteko errege . 1970ean, Tupua Tamasese Lealofi izendatu zuten lehen ministro, eta ordura arte nagusi izandako matai leinukoei aurre egiten hasi zen; ordura arte, leinuetako buruek ez zuten onartzen atzerriko enpresak Samoan finkatzea, baina Tupua Tamasese Lealofi atzerriko enpresei lehentasuna ematen hasi zen. 1976 eta 1979. urteetako hauteskundeetan, oposizioko burua, Tupuola Taisi Efi, izan zen garaile.

1982an, Giza Eskubideen Babesaren Alderdiak (HRPP alderdiak) hartu zuen gobernua, baina alderdi haren burua urte berean kendu zuten gobernutik ustelkeriaz eta zegokiona baino eskumen gehiago hartzeaz akusatuta. Alderdiak berak, ordea, erabateko gehiengoa lortu zuen 1985ean, eta 1988an, Tofilau Eti Alesana izendatu zuten lehen ministro. Haren agintaldian egoera ekonomikoak ez zuen hobera egin, eta herria kontrolatzeko harturiko neurrien eraginez babes handia galdu zuen hautesleen aldetik, hori 1996ko hauteskundeetan ikusi ahal izan zen. Dena dela, karguan jarraitu zuen, talde independenteekin elkarturik. 1997an ekonomia apur bat hobetu zen, baina hurrengo urtean Japoniaren eta Malaysiaren krisien eraginez (haiek baitira Samoaren bezero nagusiak), atzerriko kapitala jaitsi egin zen, eta langabeziak gora egin zuen. 1999an Tofilau Eti Alesana lehen ministroak bertan behera utzi zuen kargua, osasun-arazoak zirela eta, eta Fonoak Tuilaepa Sailele Malielegaoi aukeratu zuen gobernuburu, erregearen oniritziaz; 2001eko eta 2006ko hauteskundeak ere berak irabazi zituen.

Malietoa Tanumafili II.a 2007ko maiatzaren 12an hil zen 94 urterekin. Parlamentuak Tupuola Tufuga Efi izendatu zuen estatuburu bost urterako. Hala, Samoa erresuma izatetik errepublika izatera pasatu zen.

Gobernua eta administrazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Samoa monarkia konstituzional bat da. 1990eko konstituzioaren arabera erregea (Ao edo le Malo) da estatuburua, eta bera da, lehen ministroarekin batera, aginpide betearazlearen arduraduna. Legebiltzarrak (Fono) izendatzen du estatuburua, errepubliketako lehendakariarekin gertatu ohi den bezala. Estatuburuak lehen ministroa aukeratzen du, legebiltzarraren oniritziarekin. Lehen ministroa da gobernuburua, eta ministro-kontseiluaren laguntzaz agintzen du.

Lurralde-antolaketari dagokionez, 11 administrazio-barruti ditu. 1997an aldaketak egin ziren konstituzioan, eta ordu arte Samoa Mendebaldeko Estatu Burujabe zenaren izen ofiziala Samoako Estatu Burujabea da harrezkero.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

3 neska polinesiar

Samoako biztanle gehienak polinesiarrak dira jatorriz, eta, Zeelanda Berriaren ondoren, bertan bizi da polinesiar jatorriko talderik handiena. Samoako jatorrizko hizkuntza, samoera, Polinesiako hizkuntza zaharrena da. Biztanleen banaketari dagokionez, Samoako lurraldea osatzen duten sei uharteetatik lautan bakarrik bizi da jendea: Savai'i eta Upolu (azken horretan bizi da biztanleen % 60 inguru), dira handienak; Apolima eta Manono txikiagoak dira. Gehienak kostaldean bizi dira, 500 biztanlez beherako herrietan. Historian zehar garrantzi handiko zeregina bete dute lanera atzerrira, batez ere Estatu Batuetara eta Zeelanda Berrira, joandako samoarrek, uharteetara bidaltzen duten dirua laguntza handikoa gertatu delako. Oraindik ere handi samarra da emigrazioa, batez ere egoera ekonomiko kaskarraren eta demografia-hazkunde handiaren (urteko % 2 ingurukoa) eraginez. Herrialdeko jaiotza- eta heriotza-kopuruak garapen bidean dauden herrialdeen antzekoak dira: emakumeko 3,6 haur jaiotzen dira, eta mila haur jaioberritik 30 hiltzen. Bizi-itxaropena 70 urte ingurukoa da, batez beste. Alfabetatze-tasa garaia da, % 98 ingurukoa.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Samoako ekonomiaren ardatzak, tradizioz, garapenerako laguntzak, atzerrira itsasoz haraindiko lurraldeetara emigraturiko familiek igorritako dirua eta nekazaritzako gaien esportazioa izan dira; atzerritik iristen zaion laguntzak betetzen du barne-produktu gordinaren erdia inguru. Nekazaritzan dihardute langileen bi herenek, eta esportazioen % 90 hartzen dute nekazaritzako gaiek, batez ere koko-olioak eta kremak, kakaoak eta koprak; bertako beharretarako- ñamea, ogi-arbola eta papaia lantzen dira. Baina hondamen natural gogorrek eraso ohi dute herrialdea, batez ere tifoiek eta landareen eritasunek, eta haien mende dago, hein handi batean, bertako nekazaritzaren ekoizpena. Industria ez da oso ugaria, eta dagoen apurra nekazaritzari eta automobilgintzari lotua dago, batez ere. Azken urteotan turismoa indar hartzen ari da; 1996. urtean, esaterako, 70.000 turistatik gora hartu zituen herrialdeak. Samoako gobernuak finantzen alorra liberalizatzeko eta inbertsioak erakartzeko neurriak hartu ditu; gastuak murrizteko ahaleginak egin, eta zerga berriak sortu zituen, eta herritarren artean kontrako jarrera zabaldu zen (prezioen igoeraren kontrako manifestazio handiak egin ziren 1997an, esaterako). Etorkizunerako baliabide aipagarrienetako bat, ekonomia adituen ustez, lan-merkatuaren malgutasuna da.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Samoa Aldatu lotura Wikidatan